Ledakan permintaan durian dari China telah mendorong pembukaan ladang durian berskala besar di Malaysia. Kajian akademik menunjukkan perkembangan ini membawa manfaat ekonomi, tetapi juga menimbulkan kebimbangan tentang penebangan hutan, kesan terhadap masyarakat Orang Asli dan ancaman kepada kelawar pendebunga. Di sebalik cabaran ini, pokok durian juga menyimpan karbon, dan amalan dusun yang mesra alam boleh membantu memastikan industri ini lestari.
Daripada Dusun Kecil kepada Ladang Besar
Satu esei pada tahun 2024 menyatakan pengeluaran durian di Malaysia telah berkembang daripada dusun kecil seluas 4 ekar kepada ladang seluas 10,000 ekar dalam tempoh kira-kira sembilan tahun. Ini berkait dengan pembukaan pasaran China kepada durian biji penuh Malaysia. Penulis menyatakan bahawa pembukaan ladang baharu melalui penebangan hutan membawa pelbagai kesan sosial dan alam sekitar, tetapi kajian tentang kesan ekologi dan sosial ladang durian masih sangat kurang [1].
Isu Sosial: Masyarakat Orang Asli
Satu kajian pada tahun 2024 menyatakan bahawa ladang durian berskala besar menjadi ancaman utama yang menyebabkan penebangan hutan dan pemindahan Orang Asli dari tanah adat mereka. Kajian ini menganalisis video pelaburan korporat ladang durian dan video yang dirakam oleh masyarakat Temiar di Gua Musang, Kelantan, yang mendokumentasikan penentangan mereka terhadap pengusiran [2].
Isu ini menunjukkan kepentingan menghormati hak tanah adat dan melibatkan masyarakat setempat dalam perancangan pembangunan pertanian.
Isu Ekologi: Kelawar Pendebunga
Industri durian bergantung kepada kelawar buah sebagai pendebunga utama. Satu ulasan menyatakan bahawa populariti durian telah mendorong trend penebangan hutan untuk ladang durian, sedangkan hubungan penting antara durian dan kelawar kurang difahami. Kelawar juga sering dianggap sebagai perosak pertanian [3].
Satu tinjauan pengusaha durian di Malaysia mendapati 96% tidak melaksanakan sebarang amalan mesra pendebunga dan tidak bimbang bahawa penurunan populasi kelawar akan menjejaskan tanaman mereka [4]. Ini satu ironi kerana kehilangan habitat kelawar akibat penebangan hutan boleh menjejaskan pendebungaan durian itu sendiri.
Satu kajian di Thailand mendapati dusun bukan intensif dengan tanaman bercampur dan keadaan yang lebih semula jadi mungkin menawarkan set buah purata yang lebih tinggi berbanding dusun intensif, kerana dapat mengekalkan kadar kunjungan pendebunga semula jadi yang lebih tinggi [5].
Sisi Positif: Durian Menyimpan Karbon
Satu kajian di ladang durian di Pahang mengukur biojisim dan kandungan karbon pokok berumur 3 bulan hingga 10 tahun. Pokok berumur 10 tahun mempunyai biojisim atas tanah tertinggi, iaitu 670.97 kg sepokok, dengan kandungan karbon 335.49 kg sepokok. Penyelidik menyimpulkan bahawa pokok durian, terutamanya pokok yang lebih tua, berpotensi menyerap karbon dan membantu mengurangkan karbon dioksida [6].
Namun, perlu diingat bahawa jumlah karbon yang disimpan oleh pokok durian muda biasanya lebih rendah berbanding hutan asal yang ditebang untuk membuka ladang.
Pengajaran daripada Industri Lain
Pengalaman industri kelapa sawit memberikan pengajaran berguna. Satu kajian menyatakan bahawa perkembangan kelapa sawit di Malaysia telah dikekang oleh ikrar kerajaan pada akhir 1990-an untuk mengekalkan sekurang-kurangnya 50% litupan hutan [7]. Satu ulasan lain menyatakan bahawa amalan seperti kawalan perosak biologi, pengurusan sisa kitaran, tanaman bercampur dan pensijilan boleh mengurangkan kesan negatif tanpa menjejaskan manfaat sosioekonomi [8].
Amalan ke Arah Industri Durian Lestari
1. Elakkan membuka hutan asal dan utamakan tanah yang telah diteroka atau terbiar.
2. Hormati hak tanah adat dan libatkan masyarakat setempat [2].
3. Lindungi kelawar dan habitatnya, termasuk gua dan hutan berhampiran [3][4].
4. Amalkan tanaman bercampur untuk meningkatkan biodiversiti dan pendebungaan [5].
5. Kurangkan penggunaan racun kimia dan gunakan kawalan biologi apabila sesuai [8].
6. Dapatkan pensijilan amalan pertanian baik seperti MyGAP untuk meningkatkan kepercayaan pasaran.
Soalan Lazim
Adakah ladang durian menyebabkan penebangan hutan?
Kajian akademik melaporkan pembukaan ladang durian melalui penebangan hutan [1][2], tetapi data kuantitatif yang menyeluruh masih kurang [1].
Kenapa kelawar penting untuk industri durian?
Kelawar ialah pendebunga utama durian [3]. Kehilangan habitat kelawar boleh menjejaskan hasil.
Adakah pokok durian membantu alam sekitar?
Pokok durian menyimpan karbon, terutamanya pokok yang lebih tua [6].
Kesimpulan
Industri durian Malaysia sedang berkembang pesat, tetapi pertumbuhan ini perlu diurus dengan bertanggungjawab. Penebangan hutan, hak masyarakat Orang Asli dan perlindungan kelawar pendebunga ialah isu yang perlu diberi perhatian. Dengan amalan yang lestari, industri durian boleh terus menyumbang kepada ekonomi negara tanpa mengorbankan alam sekitar dan masyarakat.
Rujukan
[1] G. Khoo (2024). Durian matters. Continuum. DOI: 10.1080/10304312.2024.2421883.
[2] G. Khoo et al. (2024). Countering durian plantationocene visuality and the erasure of natureculture histories in Malaysia. Continuum. DOI: 10.1080/10304312.2024.2321305.
[3] A. Baqi et al. (2021). A review of durian plant-bat pollinator interactions. Journal of Plant Interactions. DOI: 10.1080/17429145.2021.2015466.
[4] Mary-Ruth Low et al. (2025). Lack of Pollination Knowledge Among Durian Growers Presents Challenges and Opportunities for Fruit Bat Conservation. Tropical Conservation Science. DOI: 10.1177/19400829251381929.
[5] R. Chaiyarat et al. (2019). The role of pteropodid bats in pollination of durian (Durio zibethinus) in managed orchards in suburban habitat of Thailand. Urban Ecosystems. DOI: 10.1007/s11252-019-00919-w.
[6] Nurul Syafikah Darul’aludin et al. (2024). Estimation of Biomass and Carbon Content in Durian Plantations, Malaysia. Bioresources and Environment. DOI: 10.24191/bioenv.v2i3.41.
[7] H. Varkkey et al. (2018). Palm oil intensification and expansion in Indonesia and Malaysia: Environmental and socio-political factors influencing policy. Forest Policy and Economics. DOI: 10.1016/j.forpol.2018.05.002.
[8] Khayriyyah Mohd Hanafiah et al. (2021). Impact of Malaysian palm oil on sustainable development goals: co-benefits and trade-offs across mitigation strategies. Sustainability Science. DOI: 10.1007/s11625-021-01052-4.
