Buah mentega atau mabolo, dengan nama saintifik Diospyros blancoi, ialah sejenis buah daripada keluarga Ebenaceae. Pokoknya bersifat malar hijau dan menghasilkan buah yang mempunyai kulit berbulu coklat serta isi berwarna putih yang boleh dimakan. Spesies ini dilaporkan terdapat di Filipina, Taiwan dan Bangladesh serta mempunyai nilai ekonomi dan etnofarmakologi yang tinggi.
Walaupun buah ini kurang dikenali berbanding mangga, pisang atau rambutan, dokumen menunjukkan bahawa Diospyros blancoi mempunyai kombinasi yang menarik dari segi botani, pemakanan, sebatian aroma, kegunaan tradisional dan potensi pembangunan produk.
Pokoknya Boleh Membesar Tinggi dan Menghasilkan Kayu Bernilai
Pokok Diospyros blancoi boleh mencapai ketinggian sehingga sekitar 20 meter. Kayunya sangat keras dan berwarna gelap, malah dianggap sebagai kayu bernilai di Taiwan dan Filipina.
Buahnya pula mempunyai diameter kira-kira empat inci, dengan isi putih yang boleh dimakan dan kulit luar yang diselaputi bulu coklat seperti baldu.
Di Indonesia, pokok ini dikenali sebagai bisbul dan dikategorikan sebagai tanaman buah tempatan yang semakin jarang ditemui walaupun mempunyai nilai ekonomi yang tinggi.
Saiz Buah Boleh Sangat Berbeza
Saiz buah mentega tidak seragam.
Dokumen menyatakan bahawa populasi biasa mempunyai purata berat buah sekitar 103.9 g, tetapi individu terpilih boleh menghasilkan buah seberat sehingga 218.6 g.
Perbezaan ini menunjukkan adanya variasi yang berpotensi digunakan dalam program pemilihan varieti.
Buah Tanpa Biji Juga Boleh Dihasilkan
Satu ciri yang sangat menarik ialah keupayaan partenokarpi.
D. blancoi dilaporkan mempunyai sifat partenokarpi yang baik, iaitu keupayaan menghasilkan buah tanpa biji. Dalam kajian yang dirujuk, buah tanpa biji boleh dihasilkan melalui teknik bagging atau pembuangan stigma.
Ciri ini sangat menarik dari sudut komersial kerana buah tanpa biji biasanya lebih mudah diterima pengguna.
Nilai Pemakanan Buah Mentega
Buah mabolo mempunyai kandungan serat pemakanan sekitar 3.2% dan asid malik sekitar 227.1 mg/100 g.
Ia turut mengandungi beberapa vitamin seperti:
- vitamin B2,
- vitamin B3,
- asid folik,
- asid pantotenat,
- kolin klorida.
Dari segi mineral, buah ini membekalkan sekitar 42.8 mg kalsium/100 g dan 3.6 mg zink/100 g.
Selain itu, buah ini juga dilaporkan mengandungi zat besi, protein dan sebatian fenolik yang mempunyai aktiviti antioksidan.
Ringkasan Nutrien Utama
| Komponen | Kandungan |
|---|---|
| Serat pemakanan | 3.2% |
| Asid malik | 227.1 mg/100 g |
| Kalsium | 42.8 mg/100 g |
| Zink | 3.6 mg/100 g |
Walaupun datanya tidak seluas buah komersial utama, profil ini menunjukkan bahawa buah mentega mempunyai nilai pemakanan yang munasabah, khususnya dari segi serat dan mineral.
Profil Asid Lemak Buah Kering
Dokumen turut membincangkan komposisi asid lemak buah kering D. blancoi.
Asid lemak tepu mendominasi profil tersebut, khususnya:
- asid heksadekanoik atau C16:0 sekitar 46.31–62.05%,
- asid oktadekanoik atau C18:0 sekitar 24.71–100%.
Asid lemak tak tepu utama yang dikenal pasti ialah asid 9,12-oktadekadienoik (C18:2n-6) sekitar 22.34%.
Aroma Buah Mentega Sangat Kompleks
Salah satu ciri paling unik mabolo ialah aromanya.
Sebatian aroma didominasi oleh kumpulan ester yang membentuk sekitar 88.6% daripada jumlah sebatian meruap.
Antara komponen utama ialah:
- metil butirat sekitar 32.9%,
- etil butirat sekitar 10.7%,
- butil butirat sekitar 10.2%.
Kajian lain di Cuba pula mengenal pasti 96 sebatian, dengan benzil butirat sebagai komponen terbesar sekitar 33.9%.
Empat Sebatian Aroma Penting
Empat sebatian aroma utama yang dikenal pasti dalam buah utuh, isi dan kulit ialah:
- butil benzoat,
- heksil butirat,
- benzil butirat,
- ?-farnesena.
Walaupun profil aromanya kompleks, masalah utamanya ialah bau buah ini boleh menjadi sangat kuat dan kurang menyenangkan.
Dokumen menyatakan bahawa baunya pernah dibandingkan dengan keju busuk atau najis kucing, dan perkara ini menjadi salah satu faktor yang mengehadkan penggunaannya sebagai makanan.
Potensi Antidiarea
Ekstrak metanol buah D. blancoi menunjukkan aktiviti antidiarea yang ketara dalam kajian model haiwan.
Perencatan defekasi yang dilaporkan ialah sekitar 42.04%, manakala fraksi eter petroleum menghasilkan perencatan sekitar 36.94%.
Dapatan ini menunjukkan potensi farmakologi, tetapi ia masih berdasarkan model eksperimen dan tidak bermaksud buah ini boleh dianggap sebagai rawatan klinikal.
Sebatian Fitokimia yang Berjaya Diasingkan
Tiga sebatian dikenal pasti daripada fraksi eter petroleum:
- stigmasterol,
- lupeol,
- asid betulinik.
Sebatian ini sering dikaji dalam konteks aktiviti bioaktif tumbuhan dan membantu menjelaskan mengapa ekstrak buah mentega menunjukkan beberapa kesan farmakologi.
Potensi Analgesik dan Hipoglisemik
Dokumen menyatakan bahawa ekstrak metanol dan beberapa fraksi menunjukkan aktiviti analgesik dalam ujian eksperimen.
Fraksi eter petroleum menunjukkan kesan analgesik periferi yang paling tinggi dalam salah satu model kajian.
Selain itu, fraksi eter petroleum dan karbon tetraklorida menunjukkan aktiviti hipoglisemik ringan hingga sederhana.
Sekali lagi, ini lebih sesuai dianggap sebagai potensi penyelidikan berbanding cadangan rawatan.
Penggunaan Tradisional
Dalam perubatan tradisional, beberapa bahagian tumbuhan ini digunakan untuk tujuan tertentu.
Kulit pokok digunakan secara tradisional untuk:
- demam,
- diarea,
- disenteri,
- batuk.
Buahnya pula digunakan sebagai ubat kumur untuk stomatitis aftosa dan untuk membantu penyembuhan luka. Daun dan akar pula digunakan untuk masalah kulit seperti dermatitis serta penyakit pernafasan.
Penggunaan ini mencerminkan nilai etnobotani, bukan bukti klinikal moden.
Boleh Diproses Menjadi Produk Bakeri
Buah mabolo masih kurang dimanfaatkan, tetapi dokumen menunjukkan bahawa ia sesuai dijadikan bahan untuk beberapa produk makanan.
Antaranya ialah:
- kek,
- tart,
- penkek.
Produk-produk ini dilaporkan mempunyai penerimaan sensori yang agak baik.
Dalam satu kajian formulasi tart kastard, tahap optimum isi mabolo ialah sekitar 80.54% w/w.
Peluang Nilai Tambah dan Pemuliharaan
Pembangunan produk nilai tambah daripada mabolo boleh membawa dua faedah serentak.
Pertama, ia berpotensi mewujudkan sumber pendapatan kepada komuniti. Kedua, ia boleh memberikan insentif untuk mengekalkan pokok yang semakin jarang atau terancam.
Ini menjadikan pemprosesan buah mentega bukan sekadar isu makanan, tetapi juga berkaitan pemuliharaan sumber genetik tempatan.
Potensi Sebagai Buah Komersial Baharu
Dokumen menyatakan bahawa D. blancoi mempunyai potensi untuk dibangunkan sebagai buah komersial baharu.
Salah satu kelebihan utamanya ialah sifat partenokarpi yang membolehkan penghasilan buah tanpa biji yang bersaiz besar.
Jika pemilihan bahan tanaman, pengurusan aroma dan pembangunan produk dapat dilakukan dengan baik, spesies ini berpotensi mempunyai nilai pasaran khusus.
Kesimpulan
Buah mentega atau mabolo ialah buah tropika yang unik dari segi rupa, aroma dan potensi penggunaannya.
Buah ini mengandungi serat, asid malik, vitamin B, kalsium, zink dan sebatian fenolik. Ia turut mempunyai profil aroma yang sangat kompleks, didominasi oleh ester.
Dari sudut penyelidikan, ekstraknya menunjukkan potensi antidiarea, analgesik dan hipoglisemik, manakala beberapa sebatian fitokimia seperti stigmasterol, lupeol dan asid betulinik telah dikenal pasti.
Cabaran terbesar buah ini ialah bau yang sangat kuat dan kurang menyenangkan, yang menghadkan penerimaan pengguna.
Namun, pembangunan produk seperti kek, tart dan penkek, digabungkan dengan pemilihan buah bersaiz besar dan tanpa biji, menunjukkan bahawa buah mentega mempunyai potensi sebagai buah tempatan bernilai tambah yang masih kurang dimanfaatkan.
Sumber Rujukan
Baclayon, L., Cerna, J. B., & Cimafranca, L. (2020). Sensory quality of custard tart as affected by varying levels of Mabolo (Diospyros blancoi A. DC) Flesh.
Collins, R. P., & Halim, A. (1976). Characterization of the volatile compounds of Diospyros blancoi. Economic Botany, 30, 313–316.
Das, S., Hossain, M. S., Tabassum, N., et al. (2024). Phytochemical and Preliminary Pharmacological Evaluation of Diospyros blancoi Fruits. Dhaka University Journal of Pharmaceutical Sciences.
Deswina, P., Zahra, N., & Hesthiati, E. (2019). Morphological Characteristic of Apple Velvet (Diospyros blancoi) at Germplasm Garden of LIPI Cibinong Collection.
Hung, S.-F., Roan, S., Chang, T., King, H., & Chen, I. (2015). Analysis of aroma compounds and nutrient contents of mabolo (Diospyros blancoi A. DC.), an ethnobotanical fruit of Austronesian Taiwan. Journal of Food and Drug Analysis, 24, 83–89.
Hung, S.-F., Chen, I., & Roan, S. (2015). Preliminary results of fruit selection and induced parthenocarpy of mabolo (Diospyros blancoi A. DC.). Genetic Resources and Crop Evolution, 62, 1127–1134.
Matemu, A., Adeyemi, D., Nyoni, H., et al. (2017). Fatty Acid Composition of Dried Fruits of Sclerocarya birrea, Diospyros blancoi and Landolphia kirkii. International Journal of Environmental Research and Public Health, 14.
Pino, J., Cuevas-Glory, L., & Fuentes, V. (2008). Volatile Components of Mabolo (Diospyros blancoi A. DC.) Grown in Cuba. Journal of Essential Oil Research, 20, 506–508.
Pobar, R. A. (2013). Enhancing the Use of Value-Added Products from Underutilized Fruit of the Endangered Mabolo (Diospyros blancoi) Tree.
Wong, K., Rusdi, N., & Chee, S. (1997). Volatile constituents of Diospyros blancoi DC. fruit. Journal of Essential Oil Research, 9, 699–702.
Keyword: buah mentega, mabolo, bisbul, Diospyros blancoi, nilai pemakanan buah mentega, serat makanan, asid malik, kalsium, zink, sebatian fenolik, antioksidan, aroma mabolo, partenokarpi, buah tanpa biji, fitokimia, stigmasterol, lupeol, asid betulinik, produk nilai tambah, buah nadir, buah tempatan, pemuliharaan germplasma, etnofarmakologi, buah komersial baharu
