Bebuas ialah tumbuhan renek daripada famili Verbenaceae yang digunakan sebagai sayuran dan herba tradisional. Dalam buku Tumbuhan Liar Berkhasiat Ubatan, tumbuhan ini direkodkan dengan nama botani Premna foetida Reinw. serta turut dikenali sebagai buas-buas dan singkil.
Tumbuhan ini biasanya tumbuh liar di belukar dan di tepi hutan, tetapi kadangkala ditanam berhampiran rumah. Pucuk mudanya mempunyai bau yang unik serta rasa pedas dan digunakan sebagai ulam, sayuran atau bahan perasa dalam masakan.
Habitat bebuas
Pokok bebuas kebanyakannya hidup liar di:
- Kawasan belukar;
- Tepi hutan; dan
- Sekitar rumah apabila ditanam.
Sumber turut menyatakan bahawa terdapat dua spesies yang sangat hampir dengan bebuas, iaitu:
- Premna cordifolia; dan
- Premna integrifolia.
Persamaan antara spesies tersebut menunjukkan bahawa pengecaman botani perlu dibuat dengan teliti sebelum tumbuhan digunakan.
Ciri morfologi
Bebuas ialah tumbuhan renek yang agak besar dan boleh mencapai ketinggian sehingga kira-kira 7 meter.
Keseluruhan tumbuhan mempunyai bulu-bulu halus. Daunnya mempunyai beberapa ciri utama:
| Bahagian | Ciri |
|---|---|
| Bentuk daun | Bujur |
| Pangkal daun | Membulat atau berbentuk kordata |
| Hujung daun | Runcing |
| Tepi daun | Bergerigi krenat atau berserat jarang |
| Permukaan tumbuhan | Mempunyai bulu halus |
Bentuk kordata merujuk kepada pangkal daun yang menyerupai bentuk hati. Berdasarkan gambar dalam sumber, daunnya berwarna hijau, agak besar dan mempunyai permukaan yang jelas berurat.
Pucuk muda sebagai makanan
Pucuk muda Premna foetida dan Premna cordifolia mempunyai bau tersendiri serta rasa pedas.
Pucuk tersebut biasanya:
- Dicelur;
- Dimasak sebagai gulai; atau
- Digunakan sebagai bahan perasa masakan.
Penggunaan ini menunjukkan bahawa bebuas bukan sahaja dianggap sebagai tumbuhan ubatan tradisional, tetapi juga sebagai sayuran tempatan.
Daun untuk mengurangkan bau hanyir
Daun Premna integrifolia digunakan dalam masakan bagi menghilangkan bau hanyir ikan dalam gulai.
Penggunaan daun sebagai bahan perasa mungkin berkait dengan bau aromatiknya yang kuat. Namun, sumber tidak menerangkan sebatian kimia yang menghasilkan aroma tersebut.
Penggunaan tradisional untuk menambah aliran susu ibu
Daun Premna integrifolia turut direkodkan digunakan untuk membantu menambah aliran susu ibu.
Maklumat ini ialah catatan penggunaan tradisional dalam buku. Sumber tidak menyediakan:
- Kaedah penyediaan khusus;
- Sukatan daun;
- Kekerapan pengambilan;
- Tempoh penggunaan; atau
- Bukti kajian klinikal.
Oleh itu, kegunaan tersebut belum boleh dianggap sebagai kesan yang telah disahkan secara saintifik.
Pucuk sebagai ulam
Pucuk yang telah dicelur boleh dimakan sebagai ulam. Dalam amalan tradisional, pengambilan pucuk ini dipercayai membantu mengatasi masalah “angin” dalam tubuh.
Istilah “angin” dalam perubatan tradisional boleh merujuk kepada beberapa keadaan seperti:
- Perut kembung;
- Ketidakselesaan penghadaman;
- Rasa penuh dalam perut; atau
- Badan terasa tidak selesa.
Namun, sumber tidak memberikan definisi atau penjelasan fisiologi bagi istilah tersebut.
Air rebusan daun untuk masalah cacing
Air rebusan daun bebuas diminum secara tradisional untuk mengatasi masalah cacing dalam kalangan kanak-kanak.
Sumber menegaskan bahawa hanya secawan kecil air rebusan diperlukan. Walau bagaimanapun, maklumat lanjut seperti jumlah daun, isipadu air dan tempoh merebus tidak dinyatakan.
Masalah cacing pada kanak-kanak memerlukan diagnosis yang tepat kerana jenis parasit dan rawatannya boleh berbeza. Catatan tradisional ini tidak menggantikan rawatan ubat cacing yang sesuai.
Risiko pengambilan berlebihan
Sumber memberikan satu peringatan penting, iaitu pengambilan daun atau pucuk secara berlebihan perlu dielakkan kerana boleh menyebabkan:
- Pening; dan
- Sakit kepala.
Maklumat ini menunjukkan bahawa walaupun bebuas digunakan sebagai makanan dan herba, jumlah pengambilannya tetap perlu dikawal.
Kesan tersebut juga menunjukkan bahawa bahan semula jadi tidak semestinya selamat jika diambil dalam jumlah banyak.
Ringkasan kegunaan tradisional
| Bahagian tumbuhan | Kegunaan yang direkodkan |
|---|---|
| Pucuk muda | Dicelur, dimasak gulai atau dijadikan perasa |
| Daun P. integrifolia | Mengurangkan bau hanyir ikan |
| Daun P. integrifolia | Dipercayai membantu aliran susu ibu |
| Pucuk yang dicelur | Dimakan sebagai ulam untuk masalah “angin” |
| Air rebusan daun | Digunakan untuk masalah cacing pada kanak-kanak |
Nilai etnobotani
Bebuas memperlihatkan hubungan rapat antara tumbuhan liar, makanan tempatan dan perubatan tradisional.
Masyarakat memanfaatkan tumbuhan ini sebagai:
- Sayuran;
- Ulam;
- Bahan perasa;
- Bahan mengurangkan bau hanyir; dan
- Herba tradisional.
Pengetahuan tentang spesies yang hampir sama juga penting kerana Premna foetida, P. cordifolia dan P. integrifolia mungkin digunakan dengan cara yang berbeza.
Had maklumat dalam sumber
Berdasarkan halaman yang diberikan, sumber tidak menyediakan maklumat tentang:
- Kandungan nutrien;
- Komposisi fitokimia;
- Dos yang selamat;
- Mekanisme farmakologi;
- Ketoksikan jangka panjang;
- Interaksi dengan ubat; atau
- Kajian klinikal manusia.
Oleh itu, khasiat yang dinyatakan lebih tepat diterangkan sebagai penggunaan tradisional yang direkodkan dalam sumber.
Kata kunci: bebuas, buas-buas, singkil, Premna foetida, Premna cordifolia, Premna integrifolia, Verbenaceae, pucuk muda, ulam, tumbuhan liar, sayuran tradisional, air rebusan daun, masalah cacing, angin dalam badan, etnobotani, perubatan tradisional
Sumber Rujukan
Aman, R. Tumbuhan Liar Berkhasiat Ubatan. Entri “Bebuas”.
