Di lereng Gunung Kinabalu, ladang kubis, tomato dan salad di Kundasang menjadi pemandangan yang biasa. Kawasan ini telah berkembang menjadi antara pengeluar sayur tanah tinggi utama di Malaysia selepas Cameron Highlands. Namun, pertanian di cerun curam dengan hujan lebat membawa risiko seperti hakisan tanah, tanah runtuh dan penggunaan racun perosak yang tinggi.
Artikel ini meneliti kajian tentang pertanian sayur di Kundasang, termasuk amalan petani, isu hakisan dan pengajaran daripada Cameron Highlands.
Kundasang: Pengeluar Sayur Tanah Tinggi
Latar belakang. Cameron Highlands di Semenanjung merupakan kawasan pengeluaran sayur terbesar di Malaysia, dengan pertanian intensif selama beberapa dekad [1]. Kawasan Kundasang, yang terletak di lereng Gunung Kinabalu, telah berkembang menjadi satu lagi pengeluar sayur tanah tinggi utama di negara ini [1].
Tinjauan petani. Satu tinjauan soal selidik terhadap 34 penanam sayur di Kundasang pada 1999/2000 memberikan gambaran tentang keadaan pertanian di kawasan ini [1]. Walaupun data ini agak lama, isu yang dikenal pasti masih relevan untuk difahami.
Lima Sayur Utama
Sebanyak 18 jenis sayur ditanam dalam tempoh kajian, tetapi penanaman sangat tertumpu kepada lima jenis [1]:
-
Kubis
-
Daun bawang
-
Tomato
-
Salad
-
Lobak merah
Kelima-lima sayur ini merangkumi 77% daripada jumlah keluasan tanaman [1]. Banyak kes penanaman berterusan spesies sayur yang sama ditemui, menunjukkan keperluan untuk mewujudkan sistem giliran tanaman yang betul [1].
Masalah Hasil dan Pendapatan
Pendapatan rendah. Disebabkan saiz ladang yang kecil dan hasil sayur yang rendah, pendapatan ladang sayur agak rendah [1].
Punca hasil rendah. Hasil yang rendah didapati terutamanya disebabkan oleh perosak dan penyakit dalam keadaan yang sangat lembap [1]. Pengkaji menganggap pengenalan teduhan hujan (rain shelter) penting untuk menambah baik pertanian sayur di kawasan ini [1].
Faktor pendapatan. Analisis fungsi pendapatan mengesahkan peningkatan pendapatan boleh dijangka daripada keluasan tanaman yang lebih besar dan dos baja yang lebih tinggi [1].
Racun Perosak Melebihi Tahap Optimum
Pertanian sayur di Kundasang sangat bergantung pada racun perosak kimia sintetik [1]. Lebih penting lagi, kajian ini mendapati racun perosak kelihatan digunakan melebihi tahap optimum [1].
Dalam bahasa mudah, petani membelanjakan lebih banyak wang untuk racun perosak tanpa mendapat pulangan hasil yang setimpal. Penggunaan berlebihan juga meningkatkan risiko kepada kesihatan petani, pengguna dan alam sekitar.
Hakisan Tanah di Kundasang
Kajian oleh Universiti Malaysia Sabah menyatakan hakisan tanah merupakan isu alam sekitar yang ketara di Kundasang, yang terkenal dengan cabaran hakisan tanah [2]. Kawasan ini terkenal dengan penanaman sayur iklim sederhana [2]. Hakisan sering diburukkan oleh amalan pertanian, penebangan hutan dan pembangunan yang tidak lestari [2].
Menggunakan model RUSLE, kajian ini mendapati hanya 3.11% (271.92 hektar) dan 0.72% (62.51 hektar) kawasan kajian dikategorikan sebagai berpotensi hakisan tinggi dan sangat tinggi [2]. Ini bermakna risiko hakisan tertumpu di kawasan tertentu dan bukan di seluruh Kundasang.
Risiko Tanah Runtuh
Satu lagi kajian UMS menyifatkan Kundasang sebagai antara kawasan tanah tinggi paling terdedah kepada bencana geologi di Malaysia [3]. Kegagalan cerun sering dicetuskan oleh hujan lebat [3].
Kajian ini mendapati zon tinggi kelodak (melebihi 30% kelodak) meliputi kira-kira 40% kawasan kajian, terutamanya di barat dan utara Kundasang, dalam lapisan atas 7.5 meter tanah [3]. Kelodak mempunyai daya lekatan yang rendah, jadi cerun boleh menjadi tepu dengan cepat dan hilang kekuatan semasa hujan lebat yang berterusan [3]. Zon ini sepadan dengan kawasan yang sebelum ini direkodkan sangat terdedah kepada kegagalan cerun akibat hujan [3].
Pengajaran daripada Cameron Highlands
Kajian di Cameron Highlands memberikan amaran tentang kesan pertanian sayur intensif di tanah tinggi [4]:
-
Penyediaan teres platform lebar yang dipotong dari cerun semula jadi merupakan sumber utama hakisan, dianggarkan purata 24 tan sehektar setahun.
-
Bagi setiap kejadian hujan, kehilangan tanah boleh mencecah 155 tan sehektar.
-
Teres bangku yang mengurangkan hakisan jarang digunakan kerana kekurangan tenaga kerja.
-
Kecuali teduhan hujan polietilena, amalan agronomi lain tidak mengurangkan hakisan dengan ketara.
Pengkaji turut menyatakan kesan luar tapak seperti larian bahan kimia boleh menjejaskan kesihatan awam, habitat hidupan liar dan pelancongan [4]. Menariknya, teduhan hujan disebut sebagai penyelesaian di kedua-dua kawasan, iaitu untuk mengurangkan penyakit di Kundasang dan mengurangkan hakisan di Cameron Highlands [1] [4].
Panduan Praktikal
-
Amalkan giliran tanaman dan elakkan menanam sayur yang sama berulang kali di petak yang sama.
-
Pertimbangkan teduhan hujan untuk mengurangkan penyakit dan hakisan.
-
Gunakan racun perosak hanya apabila perlu berdasarkan pemantauan perosak, bukan mengikut jadual tetap.
-
Bina teres yang stabil dan tanam tanaman penutup bumi di cerun.
-
Elakkan membuka tanah di cerun curam atau zon berisiko tanah runtuh.
-
Pantau tanda-tanda kegagalan cerun seperti retakan tanah selepas hujan lebat.
-
Gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label, dan patuhi tempoh selamat sebelum menuai.
-
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang pengurusan perosak bersepadu dan pemuliharaan tanah.
Kesimpulan
Kundasang telah menjadi pengeluar sayur tanah tinggi utama di Sabah, dengan tumpuan kepada kubis, daun bawang, tomato, salad dan lobak merah. Kajian menunjukkan petani menghadapi hasil rendah akibat perosak dan penyakit dalam keadaan lembap, dan racun perosak digunakan melebihi tahap optimum. Kawasan ini juga terdedah kepada hakisan setempat dan tanah runtuh akibat tanah berkelodak tinggi. Pengalaman Cameron Highlands menunjukkan pentingnya pemuliharaan tanah dan teduhan hujan. Pertanian Kundasang perlu diurus dengan berhati-hati supaya kekal produktif dan selamat.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan ringkasan kajian dan bukan nasihat profesional. Sila rujuk pegawai pertanian dan pihak berkuasa tempatan untuk keadaan tapak anda.
Rujukan
[1] A. Fujimoto and R. Miyaura (2002). “Farm management study of highland vegetable cultivation in Sabah, Malaysia: Farm questionnaire survey in Kundasang area.”. Unknown Journal. https://consensus.app/papers/details/1846dab059b25581bbc9cc592efee0d1/
[2] Aiman Nabila Abdul Malik, Baba Musta et al. (2024). SOIL LOSS PREDICTION USING REVISED UNIVERSAL SOIL LOSS EQUATION (RUSLE) MODEL IN KUNDASANG, SABAH. Borneo Science | The Journal of Science and Technology. DOI: 10.51200/bsj.v45i2.5881. https://consensus.app/papers/details/fea48b0ac5f65e21a3ae386478d37a4c/
[3] M. R. Taharin, Adriana Amaludin et al. (2026). High-Resolution Silt Distribution Mapping Using Ordinary Kriging From Borehole Data in a Geohazard-Prone Area. Civil Engineering Journal. DOI: 10.28991/cej-2026-012-01-017. https://consensus.app/papers/details/8a0e8253f2125ffa8907cae849e4a65d/
[4] D. Midmore, H. Jansen, and R. Dumsday (1996). Soil erosion and environmental impact of vegetable production in the Cameron Highlands, Malaysia. Agriculture, Ecosystems & Environment. DOI: 10.1016/s0167-8809(96)01065-1. https://consensus.app/papers/details/27077fc6a0c4502f9dd85197dfc16554/
Kata Kunci
Sabah dan Sarawak, Kundasang, sayur tanah tinggi, Sabah, hakisan tanah
