Pengenalan
Bandar-bandar di Malaysia seperti di Lembah Klang semakin padat, namun taman awam, koridor sungai dan kawasan hijau masih menjadi tempat persinggahan pelbagai spesies burung (pengetahuan am). Burung pemakan buah juga membantu menyebarkan biji benih tumbuhan.
Artikel ini meringkaskan kajian bertajuk “The figs of winter: Seasonal importance of fruiting fig trees (Ficus: Moraceae) for urban birds” (Walther et al., 2017) dari Taiwan. Objektifnya ialah menentukan kepentingan pokok ara bandar kepada burung dengan mengenal pasti komposisi komuniti burung yang memakan buah ara. Dapatan ini disokong oleh kajian lanjutan di Taiwan (Walther et al., 2025), kajian rangkaian tumbuhan-burung di Taman Botani Guilin, China (Wang et al., 2023), ulasan pracetak mengenai pemakanan buah dan penyebaran biji di kawasan bandar tropika (Frugivory and seed dispersal in tropical urban areas, 2023) serta cadangan pengurusan habitat burung di ruang hijau bandar tropika (Mardiastuti dan Mulyani, 2024). Tiada kajian dari Malaysia ditemui dalam carian ini.
Sorotan Kajian Lepas
Walther et al. (2017) menyatakan bahawa burung dan pokok ara ialah anggota yang menonjol dalam ekosistem tropika dan subtropika, dan buah ara dianggap sumber utama (keystone) bagi banyak spesies burung yang menjadi penyebar biji yang cekap. Janzen (1979) dalam ulasan klasik “How to be a Fig” membincangkan biologi pokok ara dan interaksinya dengan tebuan ara.
Shanahan et al. (2001) mengulas pemakanan buah ara oleh vertebrata di seluruh dunia menggunakan data literatur, laporan tidak diterbitkan dan data lapangan baharu dari Borneo dan Hong Kong. Ulasan itu menyokong dakwaan terdahulu bahawa Ficus ialah genus tumbuhan paling penting bagi haiwan pemakan buah tropika. Corlett (1998) pula mengulas pemakanan buah dan penyebaran biji oleh vertebrata di rantau Oriental (Indomalaya), dan mendapati kebanyakan biji di rantau ini, kecuali di pinggir utaranya, disebarkan oleh famili vertebrata yang endemik kepada rantau tersebut atau Dunia Lama.
Kajian utama turut merujuk peta dikemas kini pengelasan iklim Köppen-Geiger (Kottek et al., 2006) serta ulasan buku biologi pemuliharaan oleh Simberloff (1987). Ulasan pracetak tahun 2023 menambah bahawa kajian pemakanan buah di kawasan bandar tropika lebih banyak dijalankan di Neotropika berbanding rantau Indomalaya dan Afrotropika.
Dapatan Utama
Ara menyokong ramai spesies burung. Walther et al. (2017) memberi tumpuan kepada tiga spesies ara bandar yang biasa, iaitu Ficus caulocarpa, F. microcarpa dan F. subpisocarpa, dan memerhati pokok yang sedang masak buahnya dari Julai 2013 hingga Disember 2016. Digabungkan dengan maklumat literatur dan pemerhatian pemerhati burung, sebanyak 42 spesies burung direkodkan memakan 18 spesies ara.
Penting pada musim sejuk. Kepelbagaian burung di kawasan bandar tidak boleh diabaikan walaupun pada musim sejuk. Penulis memberikan dua sebab kepentingan ara: di bandar, kepelbagaian pokok umumnya rendah, jadi ara menyediakan sumber makanan yang stabil; dan ara berbuah sepanjang tahun, menjadikannya antara sedikit sumber yang boleh diharap pada musim sejuk apabila banyak burung migrasi menghabiskan musim sejuk di Taiwan.
Ara bandar didominasi beberapa spesies sahaja. Walther et al. (2025) merekod kekayaan dan kelaziman burung pada 33 pokok ara sepanjang hampir 250 jam pemerhatian. Kadar lawatan berkait dengan kelimpahan buah dan waktu dalam sehari. Kekayaan spesies burung pada pokok ara bandar lebih rendah berbanding pokok ara luar bandar, dan spesies yang dominan hanyalah subset kecil burung asli dan burung bukan asli (diperkenalkan) dalam komuniti burung bandar sekitarnya.
Rangkaian tumbuhan-burung berubah mengikut musim. Di Taman Botani Guilin, Wang et al. (2023) merekod interaksi antara 14 spesies burung pemakan buah dan 13 spesies tumbuhan berbuah. Interaksi musim luruh membentuk 38.79% daripada keseluruhan rangkaian dan musim sejuk 33.15%. Spesies burung paling penting kepada kestabilan rangkaian ialah Hemixos castanonotus, Parus venustulus dan Pycnonotus sinensis, manakala tumbuhan terpenting ialah Alocasia macrorrhiza, Cinnamomum camphora dan Machilus nanmu. Antara ciri burung dan tumbuhan yang dikaji, abstrak menyebut hanya warna tumbuhan yang mempunyai kesan signifikan (abstrak terpotong selepas itu).
Famili buah yang paling kerap dimakan. Ulasan pracetak 2023 mendapati buah daripada famili Myrtaceae, Moraceae dan Arecaceae paling kerap dilaporkan dimakan oleh haiwan pemakan buah di bandar tropika. Kepelbagaian buah yang dimakan lebih tinggi di habitat yang mengekalkan ciri semula jadi, seperti perkadaran kawasan hijau yang lebih tinggi.
Pengurusan pokok. Mardiastuti dan Mulyani (2024) menegaskan bahawa pengurusan habitat burung bandar melibatkan pengurusan pokok penghasil makanan (buah, biji, serangga, nektar) dan pokok perlindungan. Pokok boleh ditanam secara berkelompok atau berbaris untuk membentuk tompok habitat dan koridor. Pokok tinggi berkanopi tebal sesuai sebagai tempat berlindung, dan pokok tua yang reput perlu dikekalkan kerana sesetengah burung bersarang dalam rongga pokok.
| Penunjuk | Nilai | Sumber |
|---|---|---|
| Spesies burung pemakan ara / spesies ara | 42 / 18 | Walther et al. (2017) |
| Tempoh pemerhatian | Jul 2013 – Dis 2016 | Walther et al. (2017) |
| Pokok ara / jam pemerhatian | 33 / ~250 jam | Walther et al. (2025) |
| Spesies burung / tumbuhan dalam rangkaian | 14 / 13 | Wang et al. (2023) |
| Interaksi musim luruh / sejuk | 38.79% / 33.15% | Wang et al. (2023) |
| Famili buah paling kerap dimakan | Myrtaceae, Moraceae, Arecaceae | Ulasan pracetak (2023) |
Perbincangan
Bukti yang ada menunjukkan bahawa pokok ara ialah antara pilihan penting untuk menarik burung ke taman bandar, kerana ia berbuah sepanjang tahun dan dimakan oleh banyak spesies. Walau bagaimanapun, Walther et al. (2025) mengingatkan bahawa pokok ara bandar mungkin didominasi oleh subset kecil spesies, dengan kelaziman burung bukan asli yang agak tinggi. Oleh itu, menanam ara sahaja tidak menjamin kepelbagaian burung yang tinggi; kepelbagaian pokok dan kawasan hijau yang lebih semula jadi juga penting, selari dengan dapatan ulasan pracetak 2023.
Dapatan Guilin bahawa warna tumbuhan mempengaruhi peranan dalam rangkaian menunjukkan bahawa buah berwarna menarik, biasanya merah atau hitam, mungkin lebih mudah dikesan burung (pengetahuan am). Cadangan Mardiastuti dan Mulyani (2024) pula menonjolkan konflik antara keperluan burung dan amalan arboris, seperti membuang pokok reput, dahan mati dan tumbuhan epifit yang sebenarnya berguna kepada burung.
Batasan utama ialah kajian dijalankan di Taiwan (subtropika), China, dan kawasan bandar tropika yang lokasinya tidak dinyatakan dalam abstrak; tiada data khusus Malaysia. Senarai pokok tempatan yang sering dikaitkan dengan burung di Malaysia, seperti ceri kampung (Muntingia calabura), salam dan jambu (Syzygium spp.), tidak diliputi oleh sumber ini dan dinyatakan di sini sebagai pengetahuan am sahaja. Namun, salam dan jambu tergolong dalam famili Myrtaceae yang disebut dalam ulasan 2023.
Implikasi kepada Pihak Berkuasa Tempatan dan Pereka Landskap
1. Masukkan beberapa spesies ara yang sesuai dalam reka bentuk taman, dengan jarak selamat dari bangunan kerana akarnya agresif (pengetahuan am).
2. Pelbagaikan pokok daripada famili Myrtaceae, Moraceae dan Arecaceae bagi membantu bekalan buah sepanjang tahun.
3. Tanam pokok secara berkelompok atau berbaris untuk membentuk koridor hijau antara taman.
4. Kekalkan pokok tinggi berkanopi tebal dan, jika selamat, pokok tua yang berongga untuk tempat bersarang.
5. Utamakan spesies tempatan dan pantau burung yang hadir untuk menilai keberkesanan penanaman.
Kesimpulan
Kajian di Taiwan menunjukkan pokok ara bandar menyokong 42 spesies burung yang memakan 18 spesies ara dan menjadi sumber makanan stabil, termasuk pada musim sejuk. Kajian lain menunjukkan rangkaian tumbuhan-burung bandar berubah mengikut musim, dan buah famili Myrtaceae, Moraceae dan Arecaceae paling kerap dimakan. Untuk taman bandar Malaysia, gabungan pokok ara, pokok buah pelbagai famili dan pengurusan pokok yang mesra burung ialah pendekatan yang disokong bukti, walaupun kajian tempatan masih diperlukan.
Rujukan
1. Walther, B. A., Geier, J., Chou, L.-S., et al. (2017). The figs of winter: Seasonal importance of fruiting fig trees (Ficus: Moraceae) for urban birds. Acta Oecologica. https://doi.org/10.1016/J.ACTAO.2017.11.015
2. Walther, B. A., Yang, X., & Bain, A. (2025). Consumption of urban figs dominated by a small subset of native and introduced bird species. Ecoscience. https://doi.org/10.1080/11956860.2025.2591456
3. Wang, G., Huang, Y., Yao, W., et al. (2023). Structure and characteristics of the plant-frugivore bird network from the Guilin Botanical Garden. PeerJ. https://doi.org/10.7717/peerj.15028
4. Frugivory and seed dispersal in tropical urban areas: a review. (2023). Pracetak OSF. https://doi.org/10.31219/osf.io/fehb2
5. Mardiastuti, A., & Mulyani, Y. A. (2024). Integrating arborists and birds: Habitat management options for birds in the tropical urban green space. IOP Conference Series. https://doi.org/10.1088/1755-1315/1433/1/012021
6. Janzen, D. H. (1979). How to be a fig. Annual Review of Ecology and Systematics. https://doi.org/10.1146/ANNUREV.ES.10.110179.000305
7. Shanahan, M., So, S., Compton, S. G., & Corlett, R. (2001). Fig-eating by vertebrate frugivores: A global review. Biological Reviews. https://doi.org/10.1017/S1464793101005760
8. Corlett, R. T. (1998). Frugivory and seed dispersal by vertebrates in the Oriental (Indomalayan) Region. Biological Reviews. https://doi.org/10.1017/S0006323198005234
9. Kottek, M., Grieser, J., Beck, C., Rudolf, B., & Rubel, F. (2006). World map of the Köppen-Geiger climate classification updated. Meteorologische Zeitschrift. https://doi.org/10.1127/0941-2948/2006/0130
10. Simberloff, D. (1987). Conservation biology: The science of scarcity and diversity [ulasan buku]. Trends in Ecology and Evolution. https://doi.org/10.1016/0169-5347(87)90072-3
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: taman bandar, burung pemakan buah, pokok ara, Ficus, penyebaran biji, landskap bandar, Myrtaceae, koridor hijau
