Pengenalan
Di Malaysia, bunga betik jantan sering dimasak sebagai ulam atau sayur, dan bunga daripada beberapa pokok lain turut dimakan dalam masakan tradisional (pengetahuan am). Bunga durian yang gugur dalam jumlah besar di dusun juga menimbulkan persoalan sama ada ia boleh dimanfaatkan. Halder et al. (2022) menyifatkan bunga sebagai sumber nutrisi berpotensi yang tidak konvensional tetapi mudah diperoleh.
Artikel ini berasaskan kajian bertajuk “Evaluation of Phytochemical Content and In Vitro Antioxidant Properties of Methanol extract of Allium cepa, Carica papaya and Cucurbita maxima blossoms” (Halder et al., 2022). Objektifnya ialah mengenal pasti dan mengukur aktiviti antioksidan in vitro serta kandungan polifenol ekstrak metanol tiga bunga boleh dimakan, iaitu bunga bawang (Allium cepa), bunga betik (Carica papaya) dan bunga labu (Cucurbita maxima). Negara kajian tidak dinyatakan dalam abstrak. Kajian sokongan meliputi bunga dan kulit durian tempatan Khlong Seng (Sang-Ngam et al., 2024), kesan merebus bunga betik di Maluku Utara, Indonesia (Khadijah et al., 2026), nilai nutrisi 11 bunga boleh dimakan di utara Thailand (Kantadoung et al., 2018) dan antioksidan pelbagai bahagian pokok betik (Zhang et al., 2022).
Sorotan Kajian Lepas
Kajian bunga boleh dimakan bergantung pada kaedah makmal piawai untuk mengukur fenol dan antioksidan. Singleton dan Rossi (1965) mengkaji penggunaan reagen Folin-Ciocalteu berbanding reagen Folin-Denis, dengan asid galik sebagai piawai rujukan dan tempoh pembentukan warna yang lebih boleh diulang.
Benzie dan Strain (1996) memperkenalkan asai FRAP (ferric reducing ability of plasma) sebagai indeks potensi antioksidan atau penurunan bagi cecair biologi yang boleh dilaksanakan oleh mana-mana makmal. Prieto et al. (1999) pula menghuraikan kaedah fosfomolibdenum untuk menilai jumlah kapasiti antioksidan ekstrak tumbuhan.
Apak et al. (2004) membangunkan indeks kapasiti antioksidan bagi polifenol makanan serta vitamin C dan E menggunakan reagen kuprum(II)-neokuproin, dikenali sebagai kaedah CUPRAC.
Dapatan Utama
Bunga betik paling kuat dalam asai FTC. Halder et al. (2022) mendapati, pada kepekatan 500 µg/ml dalam asai Ferric Thiocyanate (FTC), ekstrak metanol bunga betik menunjukkan aktiviti memerangkap yang lebih baik dengan IC50 terendah, iaitu 17.47 µg/ml. Ia diikuti umbel bunga bawang dengan IC50 37.06 µg/ml, manakala bunga labu dalam asai pemerangkapan radikal superoksida pada 500 µg/ml mencatat IC50 56.06 µg/ml. Nilai IC50 yang lebih rendah menunjukkan aktiviti antioksidan yang lebih kuat.
Fenol lebih tinggi daripada flavonoid. Ketiga-tiga bunga mengandungi lebih banyak fenol berbanding flavonoid. Bunga betik mencatat kandungan fenol tertinggi (108.66 mg GAE/100 g), manakala bunga labu mempunyai kandungan flavonoid yang sedikit lebih tinggi (17.2 mg QE/100 g), yang berkorelasi dengan aktiviti antioksidannya (Halder et al., 2022).
Bunga betik rebus mencatat fenol lebih tinggi. Khadijah et al. (2026) merebus bunga betik segar pada 90°C selama 10 minit, kemudian mengekstraknya dengan etanol. Ekstrak bunga rebus mempunyai jumlah fenol lebih tinggi (14.42 mg TAE/g) berbanding bunga mentah (8.05 mg TAE/g), serta IC50 lebih rendah dalam asai DPPH (197.99 mg/L berbanding 289.31 mg/L) dan ABTS (94.37 mg/L berbanding 134.48 mg/L). Penyelidik menyatakan pengesahan statistik dan ujian in vivo masih diperlukan.
Bunga dan daun betik kultivar Daqing paling kuat. Zhang et al. (2022) membandingkan tisu pelbagai organ betik serta daun dan bunga daripada 9 kultivar menggunakan asai DPPH, ABTS dan FRAP. Daun dan akar betik menunjukkan sifat antioksidan lebih tinggi antara semua organ, manakala daun dan bunga kultivar Daqing menunjukkan keupayaan antioksidan terkuat.
Bunga durian lebih tinggi antioksidan daripada kulitnya. Sang-Ngam et al. (2024) mendapati ekstrak metanol bunga durian (Durio zibethinus) tempatan Khlong Seng mempunyai kepekatan antioksidan lebih tinggi berbanding kulit buah. Asai FRAP mencatat 427.40 ± 7.64 µmole TE/g ekstrak dan 3568.47 ± 77.55 µmole setara Fe(II)/g ekstrak, dengan pemerangkapan DPPH 85.19% dan IC50 114.50 ± 7.27 µg/mL. Bagi perencatan nitrik oksida aruhan LPS (petunjuk anti-radang), ekstrak kulit (kecuali KS7) yang menunjukkan tindak balas, dengan KS10 paling ketara.
Bunga lain termasuk asam jawa. Kantadoung et al. (2018) mengkaji 11 bunga boleh dimakan di utara Thailand, termasuk bunga asam jawa (Tamarindus indica), lontar (Borassus flabellifer) dan turi (Sesbania grandiflora). Bunga dimakan segar, direbus atau dikukus. Kandungan lembapan ialah 79.18-96.40%, protein kasar 0.83-3.83% dan tenaga 13.81-73.07 kcal 100 g-1. Kalium berjulat 101-657 mg 100 g-1, kalsium 27-218 mg 100 g-1 dan vitamin C 0.03-45.00 mg 100 g-1.
| Penunjuk | Nilai | Sumber |
|---|---|---|
| IC50 bunga betik (FTC) | 17.47 µg/ml | Halder et al. (2022) |
| Fenol bunga betik | 108.66 mg GAE/100 g | Halder et al. (2022) |
| Fenol bunga betik rebus / mentah | 14.42 / 8.05 mg TAE/g | Khadijah et al. (2026) |
| IC50 bunga durian (DPPH) | 114.50 ± 7.27 µg/mL | Sang-Ngam et al. (2024) |
| Tenaga 11 bunga Thailand | 13.81-73.07 kcal 100 g-1 | Kantadoung et al. (2018) |
Perbincangan
Bukti yang ada menunjukkan bahawa bunga betik dan bunga durian mengandungi sebatian fenol dan menunjukkan aktiviti antioksidan dalam ujian makmal. Bunga betik mempunyai data paling banyak (tiga kajian), dan Khadijah et al. (2026) mendapati ekstrak bunga yang direbus, cara masakan biasa, mencatat nilai fenol dan antioksidan lebih tinggi. Bagi bunga durian, hanya satu kajian ditemui, dan ia tidak mengukur nilai nutrisi.
Perlu ditegaskan bahawa semua keputusan ini datang daripada ujian in vitro ke atas ekstrak metanol atau etanol, bukan kajian ke atas manusia yang memakan bunga tersebut. Nilai antioksidan juga diukur dengan kaedah dan unit berbeza (mg GAE/100 g, mg TAE/g, µmole TE/g), jadi angka antara kajian tidak boleh dibandingkan secara terus. Tiada kajian Malaysia ditemui, dan tiada data diperoleh tentang jantung pisang atau tentang keselamatan dan ketoksikan bunga-bunga ini.
Oleh itu, nasihat pemakanan perlu berhati-hati. Bunga daripada pokok yang disembur racun perosak berisiko mengandungi sisa racun, dan sesetengah individu mungkin alah kepada debunga atau bunga tertentu (pengetahuan am). Hanya bunga yang memang lazim dimakan dan dikenal pasti dengan betul wajar dimakan, dan individu yang mempunyai alahan perlu mendapatkan nasihat doktor.
Implikasi kepada Petani dan Pengusaha
1. Bunga betik jantan berpotensi dipasarkan sebagai sayur tradisional, tetapi dakwaan kesihatan perlu sederhana kerana bukti masih in vitro.
2. Bunga durian yang gugur berpotensi dikaji sebagai bahan bernilai tambah, namun keselamatannya sebagai makanan belum dinilai dalam kajian ini.
3. Patuhi tempoh selamat selepas semburan racun perosak sebelum memetik bunga untuk dimakan (pengetahuan am).
4. Merebus bunga betik sebelum dimakan selaras dengan amalan tradisional dan dapatan Khadijah et al. (2026).
5. Galakkan kajian tempatan tentang nutrisi dan keselamatan bunga pokok buah Malaysia.
Kesimpulan
Bunga betik menunjukkan kandungan fenol (108.66 mg GAE/100 g) dan aktiviti antioksidan yang baik dalam ujian makmal, dan ekstrak bunga rebus mencatat jumlah fenol lebih tinggi (14.42 berbanding 8.05 mg TAE/g). Bunga durian mempunyai antioksidan lebih tinggi daripada kulit buahnya, manakala 11 bunga di utara Thailand, termasuk asam jawa, membekalkan kalium, kalsium dan vitamin C dalam julat yang berbeza. Namun, bukti masih terhad kepada kajian makmal, tiada kajian Malaysia dan tiada data keselamatan ditemui, jadi pengambilannya perlu berhati-hati.
Rujukan
1. Halder, S., Dutta, S. K., & Khaled, K. L. (2022). Evaluation of phytochemical content and in vitro antioxidant properties of methanol extract of Allium cepa, Carica papaya and Cucurbita maxima blossoms. Food Chemistry Advances. https://doi.org/10.1016/j.focha.2022.100104
2. Sang-Ngam, S., Promden, W., Sangphech, N., et al. (2024). Anti-inflammatory and antioxidant properties of crude methanol extracts from the flowers and peels of Khlong Seng local durian (Durio zibethinus Murr.). Trends in Sciences. https://doi.org/10.48048/tis.2024.7793
3. Khadijah Khadijah, Merlin Merlin, Ahmad Muchsin Jayali, et al. (2026). Effect of boiling on total phenolics and antioxidant activity (DPPH and ABTS) of Carica papaya flower ethanolic extracts. Media Kesehatan Politeknik Kesehatan Makassar. https://doi.org/10.32382/medkes.v21i1.2036
4. Kantadoung, K., Rachkeeree, A., Puangpradab, R., et al. (2018). Nutritive values of some edible flowers found in northern Thailand during the rainy season. https://doi.org/10.17660/ACTAHORTIC.2018.1210.37
5. Zhang, R., Lv, J., Yu, J., et al. (2022). Antioxidant analysis of different parts of several cultivars of papaya (Carica papaya L.). International Journal of Fruit Science. https://doi.org/10.1080/15538362.2022.2047138
6. Singleton, V. L., & Rossi, J. A. (1965). Colorimetry of total phenolics with phosphomolybdic-phosphotungstic acid reagents. American Journal of Enology and Viticulture.
7. Benzie, I. F. F., & Strain, J. J. (1996). The ferric reducing ability of plasma (FRAP) as a measure of “antioxidant power”: The FRAP assay. Analytical Biochemistry. https://doi.org/10.1006/ABIO.1996.0292
8. Prieto, P., Pineda, M., Aguilar, M., et al. (1999). Spectrophotometric quantitation of antioxidant capacity through the formation of a phosphomolybdenum complex: Specific application to the determination of vitamin E. Analytical Biochemistry. https://doi.org/10.1006/ABIO.1999.4019
9. Apak, R., Güçlü, K., Özyürek, M., Karademir, S. E., et al. (2004). Novel total antioxidant capacity index for dietary polyphenols and vitamins C and E, using their cupric ion reducing capability in the presence of neocuproine: CUPRAC method. Journal of Agricultural and Food Chemistry. https://doi.org/10.1021/JF048741X
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: bunga boleh dimakan, bunga betik, bunga durian, Carica papaya, Durio zibethinus, antioksidan, fenol, asam jawa
