Petai bukan sahaja dikutip dari hutan; ia juga ditanam di kebun dan dusun. Bagi pekebun atau usahawan, memahami cara membiak, menanam dan menyimpan petai penting untuk menghasilkan produk berkualiti. Artikel ini merumuskan kajian tentang pembiakan anak benih, cantuman, penanaman di tanah lembap, serta kaedah pengeringan dan penyimpanan petai.
Petai dalam Sistem Kebun Pekebun Kecil
Satu kajian menyatakan petai ialah komponen biasa dalam kebun pokok pekebun kecil di seluruh Indonesia [1]. Petai merupakan pokok sederhana hingga besar dengan pelbagai kegunaan, termasuk ubat, kayu dan pokok teduhan [1].
Pembiakan daripada Biji
Amalan tradisional
Amalan pembiakan tradisional untuk petai termasuk membuang kulit biji, memotong ¼ hingga ½ daripada biji, atau kedua-duanya, sebelum disemai [1]. Petani percaya amalan ini mempercepat percambahan dan meningkatkan pertumbuhan anak benih [1]. Pemotongan biji juga diamalkan supaya sebahagian biji boleh disimpan untuk dimakan [1].
Apa kata kajian?
Satu ujian penyelidikan menilai amalan tradisional ini [1]:
| Amalan | Dapatan |
|---|---|
| Membuang kulit dan memotong biji | Mempercepat tetapi tidak meningkatkan jumlah percambahan |
| Hari ke-9 selepas semai | Rawatan meningkatkan percambahan 27–32% berbanding kawalan; gabungan rawatan sehingga 70% |
| Hari ke-35 | Semua rawatan dan kawalan mencapai 100% percambahan |
| Memotong biji | Kesan negatif terhadap diameter dan ketinggian anak benih |
| Tidak dikupas dan dipotong ½ | Kematian anak benih lebih tinggi |
Pengkaji menyokong amalan membuang kulit biji, tetapi mencadangkan amalan memotong biji dihentikan [1].
Pembiakan Secara Cantuman
Pembiakan secara cantuman membolehkan pokok petai berhasil tinggi digandakan. Satu kajian menguji kesesuaian beberapa spesies sebagai pokok penanti (rootstock) untuk cantuman petai [2]:
Cantuman petai dengan petai belalang (Leucaena leucocephala), semarak api (Delonix regia) dan sengon (Paraserianthes falcataria) mati sepenuhnya dalam masa dua minggu [2].
Cantuman petai-petai menunjukkan 25% kemandirian dalam peringkat pertama dan 50% dalam peringkat kedua, sebulan selepas cantuman [2].
Cantuman petai-kedawung (Parkia timoriana) menunjukkan 40% kemandirian [2].
Kajian itu menyimpulkan bahawa kedawung dan petai sesuai sebagai pokok penanti untuk sion petai, manakala petai belalang, sengon dan semarak api tidak serasi [2]. Semua spesies yang dikaji mempunyai kambium nipis yang sensitif kepada suhu tinggi, kelembapan rendah dan kekeringan [2].
Penanaman di Tanah Lembap
Satu kajian di Palembang, Sumatera Selatan menguji pertumbuhan anak benih petai dalam pelbagai campuran media dan aras air bawah tanah cetek [3]. Dapatannya:
Pertumbuhan daun optimum diperoleh dengan bahan pembaik tanah biochar, tetapi tiada perbezaan signifikan antara empat jenis media tanaman [3].
Anak benih tumbuh dengan baik dalam keempat-empat media, iaitu biochar, gambut, sabut kelapa dan tanah atas, di bawah keadaan air bawah tanah cetek [3].
Pengkaji mencadangkan penanaman petai boleh dilakukan dalam semua keadaan aras air bawah tanah cetek yang diuji [3].
Lepas Tuai: Petai Mudah Rosak
Petai diketahui mengandungi sebatian yang mudah rosak, menyebabkan penurunan kualiti fizikal dan kimia [4]. Satu kajian menyifatkan petai sebagai kekacang yang mempunyai kandungan nutrien tinggi tetapi sangat mudah rosak [5]. Biji petai mempunyai kandungan lembapan tinggi, purata kira-kira 74% [6].
Kaedah Memanjangkan Hayat Simpanan
Celur dan kering beku
Kajian ke atas biji dan lenggai petai mendapati [5]:
Mencelur dengan air panas sebelum dikeringkan atau dibekukan menyahaktifkan enzim oksidatif dan mengekalkan nilai nutrien.
Mencelur menyebabkan sesetengah mineral larut keluar dan protein berkurang sedikit.
Biji dan lenggai yang dikering beku boleh disimpan lebih lama tanpa penurunan ketara antioksidan, fenol, asid askorbik dan penerimaan keseluruhan.
Pengkaji menyimpulkan pengeringan beku dengan pencelupan sebagai rawatan awal berkesan memanjangkan hayat simpanan petai tanpa mengubah profil deria.
Pengeringan dengan pengering kabinet
Satu kajian mendapati keadaan pengeringan yang sesuai ialah pada 60°C selama 5 jam berdasarkan penilaian deria [7]. Sampel yang paling diterima ialah biji petai yang dirawat dengan larutan kalsium klorida 1% dan dikeringkan pada 60°C [7].
Kesan Memasak
Bagi pengguna, kaedah memasak juga penting. Satu kajian mendapati mengukus mengekalkan kebanyakan kandungan fenolik, manakala ketuhar gelombang mikro dan merebus mengurangkannya [8].
Panduan Praktikal untuk Pekebun
1. Semai biji segar. Membuang kulit biji boleh mempercepat percambahan, tetapi elakkan memotong biji [1].
2. Pilih pokok penanti yang serasi. Untuk cantuman, gunakan petai atau kedawung sebagai pokok penanti [2].
3. Lindungi cantuman daripada kekeringan. Kambium petai sensitif kepada suhu tinggi dan kelembapan rendah [2].
4. Kendalikan hasil dengan cepat. Petai mudah rosak; simpan sejuk atau proses segera.
5. Pertimbangkan pemprosesan. Pengeringan beku atau pengeringan terkawal boleh membuka peluang produk bernilai tambah [5].
6. Kawal perosak dengan betul. Gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label. Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang bahan tanaman, penjagaan dan pengendalian lepas tuai.
Kesimpulan
Kajian menunjukkan membuang kulit biji mempercepat percambahan petai, manakala memotong biji tidak digalakkan. Untuk cantuman, petai dan kedawung sesuai sebagai pokok penanti. Anak benih petai boleh tumbuh dalam pelbagai media dan keadaan air bawah tanah cetek. Selepas dituai, petai mudah rosak, tetapi pencelupan diikuti pengeringan beku atau pengeringan terkawal boleh memanjangkan hayat simpanannya. Kebanyakan kajian agronomi ini dijalankan di luar Malaysia, jadi penyesuaian kepada keadaan tempatan mungkin diperlukan.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat agronomi khusus. Keputusan di lapangan boleh berbeza mengikut keadaan tanah, iklim dan pengurusan.
Rujukan
[1] J. Roshetko et al. (2008). Evaluating Indigenous Practices for Petai (Parkia speciosa Hassk.) Seed Germination: The Effect of Seed Shelling and Seed Cutting on Germination, Growth, and Survival. Small-scale Forestry. DOI: 10.1007/s11842-008-9055-1.
[2] P. Purnomosidhi et al. (2023). Interspecific and Intraspecific Rootstock Suitability for Vegetative Propagation of Petai (Parkia speciosa, Hassak.). Journal of Agricultural Science. DOI: 10.5539/jas.v15n2p50.
[3] Purwanto et al. (2025). MORPHOLOGICAL RESPONSE OF Parkia speciosa SEEDLINGS EXPOSED TO VARIOUS AMELIORANTS, SHALLOW GROUNDWATER, AND THE EFFECTS ON MICROCLIMATE CONDITIONS. Indonesian Journal of Forestry Research. DOI: 10.59465/ijfr.2025.12.1.53-66.
[4] M. A. Akbar et al. (2019). Changes of Petai during drying using freeze drying method. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. DOI: 10.1088/1755-1315/355/1/012053.
[5] Hidam Roshree Devi et al. (2022). Effect of blanching and drying processes on shelf-life of Parkia speciosa seed and pods. Journal of Food Processing and Preservation. DOI: 10.1111/jfpp.17257.
[6] M. Abdullah et al. (2011). Some Physical Properties of Parkia speciosa seeds. Unknown Journal.
[7] Uraporn Ruengwatcharin et al. (2020). EFFECT OF PRETREATMENTS ON THE QUALITY OF DEHYDRATED PARKIA SPECIOSE. Unknown Journal.
[8] Lakeisha Fidelia Limas et al. (2025). Effect of Boiling, Steaming and Microwaving on the Antioxidant and Antibacterial Properties of Parkia speciosa Seeds. Plant Foods for Human Nutrition (Dordrecht, Netherlands). DOI: 10.1007/s11130-025-01351-6.
