Pengenalan
Hawar lewat yang disebabkan oleh Phytophthora infestans ialah penyakit paling merosakkan kentang di dunia, dan keadaan sejuk serta lembap di tanah tinggi tropika amat sesuai untuk perebakannya (pengetahuan am). Petani lazimnya bergantung kepada semburan racun kulat yang kerap dan mahal, dengan risiko kesihatan, pencemaran dan kerintangan patogen. Di kawasan seperti Andes, Afrika Timur dan Cameron Highlands, tekanan penyakit wujud hampir sepanjang tahun, menjadikan strategi pengurusan bersepadu satu keperluan.
Artikel ini meringkaskan kajian bertajuk “The effects of host diversity and other management components on epidemics of potato late blight in the humid highland tropics” (Garrett et al., 2001) yang dijalankan di Peru. Objektifnya ialah menilai kesan kepelbagaian perumah dan komponen pengurusan lain terhadap epidemik hawar lewat. Dapatan dilengkapi oleh kajian di Mexico (Grünwald et al., 2002) dan Afrika Timur (Olanya et al., 2006, 2012).
Sorotan Kajian Lepas
Nota: Senarai rujukan kertas utama tidak dapat diambil daripada SciSpace semasa carian ini; sorotan di bawah disusun daripada rujukan sokongan dan literatur asas yang mantap.
Fry (2008) dalam ulasan profil patogen Phytophthora infestans menyifatkannya sebagai “pemusnah tumbuhan dan gen R”, merujuk kepada keupayaan patogen ini mengatasi gen ketahanan utama dengan cepat. Sifat ini menjelaskan mengapa ketahanan berasaskan satu gen jarang kekal lama di lapangan, dan mengapa penyelidik beralih kepada ketahanan separa serta strategi kepelbagaian.
Konsep kepelbagaian perumah berakar daripada kerja Wolfe (1985), yang mengulas status dan prospek kultivar multigaris dan campuran varieti untuk ketahanan penyakit. Garrett dan Mundt (1999) kemudian menghuraikan epidemiologi dalam populasi perumah bercampur, termasuk mekanisme seperti pengurangan ketumpatan perumah rentan, kesan halangan oleh tumbuhan tahan dan ketahanan teraruh. Kejayaan paling terkenal pendekatan ini dilaporkan oleh Zhu et al. (2000) di Yunnan, China, apabila penanaman campuran varieti padi mengurangkan keterukan karah tangkai sebanyak 94% dan meningkatkan hasil sebanyak 89% berbanding tanaman tunggal.
Untuk tanah tinggi tropika, Olanya et al. (2006) mengkaji dinamik perkembangan hawar lewat dan ketahanan relatif kultivar di Afrika Timur, manakala Grünwald et al. (2002) mengesahkan sistem ramalan SimCast di Lembah Toluca, Mexico. Kajian Garrett et al. (2001) di Peru menguji sama ada prinsip campuran yang berjaya pada bijirin juga berkesan bagi kentang di persekitaran tekanan penyakit tinggi.
Dapatan Utama
Kepelbagaian perumah mengurangkan keterukan. Garrett et al. (2001), dipetik 106 kali, mendapati kepelbagaian perumah, iaitu campuran kultivar atau tanaman, mengurangkan keterukan hawar lewat secara signifikan di salah satu daripada tiga tapak kajian, dan kesannya dipertingkatkan apabila digabungkan dengan racun kulat.
Kesan terbaik dalam pengurusan bersepadu. Kepelbagaian perumah sahaja memberikan pengurangan kecil, tetapi impaknya lebih ketara apabila digabungkan dengan amalan lain. Peningkatan hasil terbesar diperhatikan dalam campuran yang disembur racun kulat di tapak yang jauh daripada kawasan pengeluaran kentang komersial.
Sistem ramalan untuk kultivar tahan. Grünwald et al. (2002), dipetik 64 kali, mengesahkan di lapangan sistem ramalan SimCast yang diubah suai untuk kultivar berketahanan tinggi di Lembah Toluca. Menurut ringkasan SciSpace, sistem ini mengurangkan keperluan semburan racun kulat yang kerap.
Kultivar tahan dan pemantauan. Olanya et al. (2012) melaporkan bahawa di tanah tinggi Afrika sub-Sahara, hasil purata boleh mencapai 15 hingga lebih 25 tan/ha dengan input tinggi. Penggunaan kultivar tahan, pengurangan racun kulat, pemantauan penyakit berasaskan ramalan cuaca dan amalan budaya menyumbang secara signifikan kepada pengurusan hawar lewat.
| Strategi | Dapatan | Sumber |
|---|---|---|
| Kepelbagaian perumah | Keterukan ? (1 daripada 3 tapak) | Garrett et al. (2001) |
| Kepelbagaian + racun kulat | Kesan dipertingkatkan | Garrett et al. (2001) |
| Ramalan SimCast diubah suai | Semburan berkurang | Grünwald et al. (2002) |
| Kultivar tahan + pemantauan | Pengeluaran dan pulangan meningkat | Olanya et al. (2012) |
| Campuran varieti (padi, perbandingan) | Karah ? 94%; hasil ? 89% | Zhu et al. (2000) |
Perbincangan
Kesan kepelbagaian perumah terhadap hawar lewat kentang ternyata lebih sederhana berbanding kejayaan campuran padi oleh Zhu et al. (2000). Satu sebab yang mungkin ialah sifat P. infestans yang menghasilkan spora dalam jumlah sangat besar dan merebak jauh melalui angin, sehingga kesan halangan dalam campuran kurang berkesan apabila tekanan inokulum dari luar tinggi (pengetahuan am). Dapatan Garrett et al. (2001) bahawa hasil terbaik dicatat di tapak yang jauh daripada kawasan kentang komersial menyokong tafsiran ini.
Pengalaman dari Peru, Mexico dan Afrika relevan untuk Cameron Highlands yang mempunyai iklim sejuk lembap sepanjang tahun. Sistem ramalan berasaskan cuaca boleh membantu petani menyembur hanya apabila risiko tinggi, mengurangkan kos dan pencemaran. Seperti ditunjukkan oleh Grünwald et al. (2002), sistem ramalan paling berkesan apabila digabungkan dengan kultivar berketahanan tinggi, kerana kultivar tersebut memberi “ruang masa” yang lebih panjang antara semburan.
Kepelbagaian perumah pula boleh dilaksanakan melalui penanaman jalur kultivar berbeza. Namun, kultivar tahan yang sesuai dengan pasaran Malaysia masih terhad, maka penilaian varieti merupakan keperluan penyelidikan tempatan. Amaran Fry (2008) tentang keupayaan patogen mengatasi gen R juga bermakna sebarang kultivar tahan perlu dipantau dan disokong oleh amalan lain supaya ketahanannya tidak cepat runtuh.
Implikasi kepada Pengusaha
1. Gunakan kultivar dengan ketahanan terhadap hawar lewat jika ada.
2. Sembur racun kulat berdasarkan ramalan cuaca, bukan jadual tetap.
3. Pertimbangkan campuran atau jalur kultivar untuk kepelbagaian.
4. Amalkan sanitasi ladang dan musnahkan sisa tanaman dijangkiti.
5. Selaraskan pengurusan di peringkat kawasan untuk mengurangkan inokulum dari ladang jiran.
Kesimpulan
Pengurusan hawar lewat paling berkesan melalui pendekatan bersepadu: kultivar tahan, kepelbagaian perumah, semburan berasaskan ramalan dan amalan budaya. Kepelbagaian perumah sahaja memberi kesan kecil, tetapi menjadi lebih bermakna apabila digabungkan dengan racun kulat dan dijalankan jauh daripada sumber inokulum. Gabungan ini mengurangkan penggunaan racun kulat sambil mengekalkan hasil.
Rujukan
1. Garrett, K. A., Nelson, R. J., Mundt, C. C., et al. (2001). The effects of host diversity and other management components on epidemics of potato late blight in the humid highland tropics. Phytopathology, 91(10). https://doi.org/10.1094/PHYTO.2001.91.10.993
2. Grünwald, N. J., Romero Montes, G., Lozoya Saldaña, H., et al. (2002). Potato late blight management in the Toluca Valley: Field validation of SimCast modified for cultivars with high field resistance. Plant Disease, 86(10). https://doi.org/10.1094/PDIS.2002.86.10.1163
3. Olanya, M., Nyankanga, R. O., Ojiambo, P. S., et al. (2012). Optimization of late blight and bacterial wilt management in potato production systems in the highland tropics of Africa. Dalam buku Springer. https://doi.org/10.1007/978-94-007-4104-1_29
4. Olanya, O. M., Ojiambo, P. S., & Nyankanga, R. O. (2006). Dynamics of development of late blight in potato, and comparative resistance of cultivars in the highland tropics. Canadian Journal of Plant Pathology, 28(1). https://doi.org/10.1080/07060660609507274
5. Fry, W. (2008). Phytophthora infestans: The plant (and R gene) destroyer. Molecular Plant Pathology, 9(3). https://doi.org/10.1111/j.1364-3703.2007.00465.x
6. Wolfe, M. S. (1985). The current status and prospects of multiline cultivars and variety mixtures for disease resistance. Annual Review of Phytopathology, 23.
7. Garrett, K. A., & Mundt, C. C. (1999). Epidemiology in mixed host populations. Phytopathology, 89(11). https://doi.org/10.1094/PHYTO.1999.89.11.984
8. Zhu, Y., Chen, H., Fan, J., et al. (2000). Genetic diversity and disease control in rice. Nature, 406. https://doi.org/10.1038/35021046
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: kentang, hawar lewat, Phytophthora infestans, tanah tinggi tropika, kepelbagaian perumah, sistem ramalan, kultivar tahan, racun kulat
