Pengenalan
Dendrocalamus asper, atau buluh betong, ialah spesies buluh berdinding tebal yang digunakan secara meluas di Malaysia untuk rebung, penyepit, perumahan luar bandar, pembinaan struktur, hiasan dan ekopelancongan. Namun, dengan penurunan pengeluaran kayu, pertambahan penduduk dan permintaan yang semakin meningkat, dirian buluh semula jadi tidak akan mampu menampung permintaan pada masa depan. Bekalan buluh boleh ditingkatkan melalui ladang komersial atau industri berskala besar.
Masalah utama ladang buluh komersial di Malaysia ialah kekurangan bahan tanaman berkualiti, kerana kebanyakan spesies buluh komersial tidak menghasilkan biji atau hanya menghasilkan sedikit biji selepas tempoh yang sangat panjang. Artikel ini meringkaskan kajian bertajuk *“Mass propagation of Dendrocalamus asper by branch cutting” (Hossain et al., 2018) yang dijalankan di Malaysia (Universiti Putra Malaysia). Objektifnya ialah menyiasat potensi pembiakan besar-besaran D. asper melalui keratan dahan menggunakan kaedah yang mudah, murah dan cekap. Dapatan dilengkapi oleh ulasan kultur tisu dari India (Tripathy et al., 2020) dan bab buku dari Afrika Selatan* (Akinlabi et al., 2017).
Sorotan Kajian Lepas
Kajian Hossain et al. (2018) dibina atas beberapa kajian pembiakan buluh terdahulu. Nadgir et al. (1984) merupakan antara yang terawal melaporkan pembiakan pantas buluh melalui kultur tisu, membuka jalan kepada mikropembiakan sebagai kaedah pengeluaran anak pokok secara besar-besaran. Banerjee et al. (2011) kemudian membangunkan kaedah dua langkah untuk mempercepatkan pembiakan D. asper, di mana anak pokok berakar daripada kultur tisu dibiakkan lagi melalui pemisahan rizom yang terbentuk dalam tempoh 90 hari pertumbuhan.
Untuk keratan dahan, Pattanaik et al. (2004) menunjukkan bahawa keratan dahan dua nod Bambusa balcooa boleh digunakan untuk pembiakan vegetatif. Islam et al. (2011) di Bangladesh mendapati keratan dahan berdaun Bambusa vulgaris mampu membentuk akar, pucuk dan rizom di nurseri, dan peratusan kelangsungan hidup meningkat dengan ketara apabila dirawat dengan IBA. Kajian-kajian ini membuktikan bahawa dahan, yang sering dibuang, boleh menjadi sumber bahan tanaman.
Dari aspek kepelbagaian spesies tempatan, Razak et al. (2012) mengkaji variasi struktur, anatomi, sifat fizikal dan kekuatan empat spesies Gigantochloa yang ditanam di Semenanjung Malaysia, iaitu G. brang, G. levis, G. scortechinii dan G. wrayi, berumur tiga tahun. Maklumat ini membantu pemilihan spesies untuk ladang mengikut kegunaan akhir.
Dapatan Utama
Kaedah ringkas di nurseri. Hossain et al. (2018) menggunakan dahan primer atau sekunder yang mengandungi tiga hingga empat nod bersama pangkal yang membengkak. Keratan ditanam dalam baldi plastik berisi pasir kasar di bawah teduhan separa dalam keadaan nurseri.
Rawatan IBA. Sebelum ditanam, pangkal keratan dirawat dengan larutan asid indol-3-butirik (IBA) pada kepekatan 0, 0.2, 0.4 atau 0.8% selama 5 minit.
Berakar walaupun tanpa hormon. D. asper didapati mampu membentuk akar, pucuk dan rizom walaupun tanpa sebarang hormon pengakaran.
IBA meningkatkan prestasi. Namun, keupayaan pengakaran, bilangan dan panjang pucuk, serta peratusan kelangsungan hidup meningkat dengan ketara apabila keratan dirawat dengan IBA.
Kaedah lain. Akinlabi et al. (2017) membincangkan tiga kaedah konvensional menjana anak benih buluh, iaitu biji, keratan batang dan rizom, serta kepentingan penyediaan tanah. Tripathy et al. (2020), menurut ringkasan SciSpace, menyatakan mikropembiakan merupakan kaedah paling berkesan untuk pengeluaran besar-besaran.
| Parameter | Butiran | Sumber |
|---|---|---|
| Bahan keratan | Dahan primer/sekunder, 3–4 nod + pangkal membengkak | Hossain et al. (2018) |
| Media | Pasir kasar, teduhan separa | Hossain et al. (2018) |
| Rawatan IBA | 0, 0.2, 0.4, 0.8% selama 5 minit | Hossain et al. (2018) |
| Tanpa IBA | Akar, pucuk dan rizom tetap terbentuk | Hossain et al. (2018) |
| Dengan IBA | Pengakaran, pucuk dan kelangsungan hidup ? | Hossain et al. (2018) |
Perbincangan
Kelebihan utama keratan dahan ialah banyak bahan boleh diambil daripada satu rumpun tanpa merosakkan rizom atau batang utama. Pembiakan melalui rizom atau keratan batang, sebaliknya, memerlukan tenaga yang tinggi dan boleh menjejaskan rumpun induk. Dapatan bahawa D. asper boleh berakar tanpa hormon menunjukkan keupayaan pengakaran semula jadi yang tinggi, dan IBA hanya diperlukan untuk meningkatkan kejayaan ke tahap komersial.
Kaedah ini sesuai untuk nurseri kecil dan petani kerana hanya memerlukan pasir kasar, baldi dan larutan IBA, tanpa makmal. Bagi projek ladang besar yang memerlukan puluhan ribu anak pokok seragam, gabungan dengan mikropembiakan seperti kaedah dua langkah Banerjee et al. (2011) mungkin lebih praktikal.
Satu perkara yang perlu diberi perhatian ialah ketulenan genetik. Anak pokok daripada keratan dahan dan kultur tisu adalah klon induk, maka pemilihan rumpun induk yang unggul dari segi hasil rebung atau kualiti batang sangat penting (pengetahuan am).
Implikasi kepada Pengusaha
1. Gunakan dahan primer atau sekunder dengan 3–4 nod dan pangkal membengkak daripada rumpun sihat.
2. Rawat pangkal keratan dengan larutan IBA selama 5 minit sebelum ditanam.
3. Tanam dalam pasir kasar di bawah teduhan separa.
4. Pilih rumpun induk yang unggul kerana anak pokok adalah klon induk.
Kesimpulan
Buluh betong boleh dibiakkan secara besar-besaran melalui keratan dahan 3–4 nod dalam pasir kasar, dan mampu berakar walaupun tanpa hormon. Rawatan IBA meningkatkan pengakaran, pertumbuhan pucuk dan kelangsungan hidup dengan ketara. Kaedah ringkas dan murah ini, bersama mikropembiakan, dapat mengatasi kekurangan bahan tanaman yang menghalang pembangunan ladang buluh di Malaysia.
Rujukan
1. Hossain, M. A., Kumar, S. M., Seca, G., et al. (2018). Mass propagation of Dendrocalamus asper by branch cutting. Journal of Tropical Forest Science, 30(1). https://doi.org/10.26525/jtfs2018.30.1.8288
2. Tripathy, B., Sindhu, M. S., Rout, S., et al. (2020). Micropropagation in bamboo – an overview. India.
3. Akinlabi, E. T., Anane-Fenin, K., & Akwada, D. R. (2017). Regeneration, cultivation, and sustenance of bamboo. Dalam Bamboo: The Multipurpose Plant. Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-319-56808-9_2
4. Nadgir, A. L., Phadke, C. H., Gupta, P. K., et al. (1984). Rapid multiplication of bamboo by tissue culture. Silvae Genetica, 33.
5. Banerjee, M., Gantait, S., & Pramanik, B. R. (2011). A two step method for accelerated mass propagation of Dendrocalamus asper and their evaluation in field. Physiology and Molecular Biology of Plants, 17(4). https://doi.org/10.1007/s12298-011-0088-0
6. Pattanaik, S., Das, P., Borah, E., et al. (2004). Vegetative multiplication of Bambusa balcooa Roxb. using branch cuttings. Journal of Bamboo and Rattan, 3(4). https://doi.org/10.1163/1569159042464716
7. Islam, M. S., Bhuiyan, M. K., Hossain, M. M., & Hossain, M. A. (2011). Clonal propagation of Bambusa vulgaris by leafy branch cuttings. Journal of Forestry Research, 22. https://doi.org/10.1007/s11676-011-0109-4
8. Razak, W., Mustafa, M. T., Salam, M. A., et al. (2012). Potential and structural variation of some selected cultivated bamboo species in Peninsular Malaysia. International Journal of Biology, 4(3). https://doi.org/10.5539/ijb.v4n3p102
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: buluh, Dendrocalamus asper, buluh betong, keratan dahan, IBA, pembiakan vegetatif, mikropembiakan, bahan tanaman
