Pengenalan
Penyakit buah pinggang kronik (CKD) ialah masalah kesihatan yang semakin meningkat di Malaysia, dan ramai pesakit dinasihatkan supaya berhati-hati dengan makanan tinggi kalium (pengetahuan am). Hiperkalemia, iaitu paras kalium darah yang tinggi, merupakan kebimbangan utama dalam CKD dan penyakit buah pinggang tahap akhir kerana ia meramalkan kemasukan ke hospital dan kematian (Ceccanti et al., 2022). Buah-buahan ialah sumber kalium yang penting, maka pesakit sering keliru tentang buah yang boleh dimakan.
Artikel ini meringkaskan kajian utama bertajuk “Associations between dietary potassium intake from different food sources and hyperkalemia in patients with chronic kidney disease” (Morimoto et al., 2024). Objektifnya ialah mengkaji hubungan antara pengambilan kalium daripada sumber makanan berbeza dengan hiperkalemia dalam kalangan pesakit CKD yang tidak bergantung kepada dialisis. Kajian ini dijalankan di hospital universiti dan dua hospital bandar di Tokyo, Jepun. Ia disokong oleh kajian makmal tentang kebolehcapaian bio kalium (Ceccanti et al., 2022), ulasan pendekatan diet (St-Jules dan Fouque, 2022), ujian klinikal diet kaya buah dan sayur (Moest et al., 2026) dan analisis mineral buah tropika (Almeida et al., 2009).
Sorotan Kajian Lepas
Selama setengah abad, diet rendah kalium menjadi amalan standard bagi pesakit CKD. St-Jules dan Fouque (2022) menjelaskan bahawa ramai penyelidik dan doktor kini beralih kepada diet tinggi kalium yang kaya tumbuhan, kerana pengambilan kalium yang dilaporkan didapati tidak berkait dengan kepekatan kalium plasma. Namun, kajian kinetik menunjukkan pesakit CKD mempunyai toleransi kalium yang terjejas, yang boleh menyebabkan peningkatan sementara kalium plasma selepas makan (hiperkalemia pascaprandial).
Manfaat diet kaya buah dan sayur telah lama dikaji. Appel et al. (1997) menilai kesan corak diet terhadap tekanan darah dalam ujian klinikal Dietary Approaches to Stop Hypertension (DASH), dengan diet kawalan yang rendah buah, sayur dan produk tenusu. Moest et al. (2026) pula menyatakan bahawa pengambilan kalium yang lebih tinggi dikaitkan dengan tekanan darah lebih rendah, hasil buah pinggang dan kemandirian yang lebih baik.
Dari segi kaedah, kajian Jepun lazim menggunakan persamaan anggaran kadar penapisan glomerulus (GFR) berasaskan kreatinin serum yang disemak untuk pesakit Jepun (Matsuo et al., 2009). Analisis pemakanan juga memerlukan pelarasan terhadap jumlah pengambilan tenaga (Willett et al., 1997), manakala data yang hilang boleh diurus melalui imputasi berbilang (White et al., 2011) atau kaedah bukan parametrik missForest (Stekhoven dan Bühlmann, 2012).
Dapatan Utama
Jumlah kalium hanya berkait lemah. Morimoto et al. (2024) merekrut 285 pesakit. Dalam kalangan 245 pesakit yang tidak menggunakan pengikat kalium, jumlah pengambilan kalium berkait secara lemah dengan kalium serum (pekali regresi = 0.147, 95% CI: 0.018-0.277), tetapi tidak dengan hiperkalemia, iaitu kalium serum ?5.0 mEq/L (tertil pertama berbanding ketiga: aOR = 0.98, 95% CI: 0.29-3.26).
Sumber makanan lebih penting. Kalium daripada kentang, kekacang dan sayur hijau/kuning berkait secara positif dengan kalium serum. Pesakit dalam tertil tertinggi kalium daripada kentang mempunyai kebarangkalian hiperkalemia lebih tinggi (aOR = 4.12, 95% CI: 1.19-14.34). Abstrak tidak melaporkan hasil khusus bagi buah.
Kebolehcapaian bio berbeza-beza. Ceccanti et al. (2022) mendapati kebolehcapaian bio kalium selepas pencernaan in vitro berjulat daripada 12% (kacang pea) hingga 93% (tomato). Kebolehcapaian bio lebih tinggi ditemui pada bayam, cikori, zukini, tomato, kiwi dan kubis bunga. Merebus mengurangkan kandungan kalium dalam semua sayur kecuali lobak merah, zukini dan kubis bunga, dan merebus bermula daripada air sejuk memberi pengurangan lebih besar bagi kentang, kacang pea dan kekacang.
Diet kaya buah boleh diurus. Dalam ujian rawak silang ke atas 16 pesakit CKD yang menerima perencat RAAS, Moest et al. (2026) menambah 40 mmol kalium/hari melalui buah, sayur dan kekacang tambahan selama 6 minggu. Perbezaan kalium serum antara fasa diet adalah tidak signifikan (0.03 mmol/L, 95% CI -0.32 hingga 0.27; p=0.850), manakala kalium air kencing 24 jam meningkat 24.7 mmol/24j (95% CI 8.0 hingga 41.3; p=0.005). Dua pesakit mengalami hiperkalemia (5.9 dan 6.1 mmol/L) dan dirawat dengan sodium zirkonium siklosilikat (SZC), lalu diet diteruskan tanpa berulang.
Buah tropika kaya mineral. Almeida et al. (2009) menganalisis 11 buah tropika dari timur laut Brazil, termasuk nanas, durian belanda, nangka, betik, ciku dan asam jawa. Kalium merupakan mineral dengan kandungan tertinggi, dan asam jawa ialah sumber yang kaya dengan kalium. Abstrak tidak memberikan nilai kalium bagi setiap buah.
| Dapatan | Nilai | Sumber |
|---|---|---|
| Jumlah kalium lwn hiperkalemia | aOR = 0.98 (0.29-3.26) | Morimoto et al. (2024) |
| Kalium daripada kentang lwn hiperkalemia | aOR = 4.12 (1.19-14.34) | Morimoto et al. (2024) |
| Julat kebolehcapaian bio kalium | 12 hingga 93% | Ceccanti et al. (2022) |
| Tambahan kalium melalui buah/sayur/kekacang | 40 mmol/hari, 6 minggu | Moest et al. (2026) |
| Perbezaan kalium serum | 0.03 mmol/L (p=0.850) | Moest et al. (2026) |
Perbincangan
Persoalan “buah manakah yang rendah kalium” tidak dapat dijawab sepenuhnya oleh sumber kajian ini, kerana tiada abstrak yang memberikan nilai kalium bagi buah tertentu. Artikel ini sengaja tidak menyenaraikan nilai kalium buah yang tidak disokong oleh sumber. Pesakit perlu mendapatkan senarai dan saiz hidangan yang sesuai daripada pakar diet renal atau doktor, kerana keperluan setiap pesakit berbeza mengikut tahap penyakit, ubat dan keputusan ujian darah.
Apa yang jelas, pendekatan semasa semakin beralih daripada sekatan menyeluruh kepada pengurusan berasaskan punca (St-Jules dan Fouque, 2022). Kajian Jepun menunjukkan sumber kalium perlu diambil kira, bukan jumlahnya sahaja (Morimoto et al., 2024), dan ujian klinikal terkawal mendapati tambahan buah dan sayur boleh diterima dengan pemantauan serta pengikat kalium (Moest et al., 2026). Namun, ujian ini kecil (16 pesakit) dan dua pesakit tetap mengalami hiperkalemia, maka pemantauan rapi amat penting.
Dalam konteks Malaysia, tiada kajian diet CKD tempatan ditemui dalam data ini. Pesakit buah pinggang juga perlu diberi amaran bahawa belimbing besi (Averrhoa carambola) boleh bertoksik kepada mereka (pengetahuan am). Saiz hidangan dan masa makan buah, contohnya tidak memakan banyak buah sekali gus, juga boleh dibincangkan dengan pakar diet bagi mengurangkan risiko hiperkalemia pascaprandial (St-Jules dan Fouque, 2022).
Implikasi kepada Pesakit, Penjaga dan Pegawai Kesihatan
1. Ikut nasihat doktor dan pakar diet renal tentang jenis dan jumlah buah; jangan bergantung kepada senarai umum di internet.
2. Jalani ujian darah berkala untuk memantau paras kalium, terutamanya apabila mengubah diet.
3. Jika dinasihatkan pakar diet, ambil buah dalam hidangan kecil yang diagihkan sepanjang hari.
4. Beri perhatian kepada sumber kalium lain seperti kentang dan kekacang; merebus sayur dan membuang air rebusannya boleh mengurangkan kalium sesetengah sayur.
5. Elakkan belimbing besi dan maklumkan kepada doktor jika mengambil ubat atau pengikat kalium.
Kesimpulan
Bukti terkini menunjukkan bahawa jumlah kalium diet hanya berkait lemah dengan kalium serum, dan sumber makanan seperti kentang lebih berkait dengan hiperkalemia (Morimoto et al., 2024). Dalam ujian kecil, diet kaya buah dan sayur boleh diterima dengan pemantauan dan pengikat kalium (Moest et al., 2026). Namun, sumber ini tidak menyediakan nilai kalium bagi buah tertentu, maka pemilihan buah bagi pesakit buah pinggang mesti dibuat bersama doktor dan pakar diet renal.
Rujukan
1. Morimoto, N., Shioji, S., Akagi, Y., et al. (2024). Associations between dietary potassium intake from different food sources and hyperkalemia in patients with chronic kidney disease. Journal of Renal Nutrition. https://doi.org/10.1053/j.jrn.2024.03.008
2. Ceccanti, C., Guidi, L., D’Alessandro, C., et al. (2022). Potassium bioaccessibility in uncooked and cooked plant foods: Results from a static in vitro digestion methodology. Toxins. https://doi.org/10.3390/toxins14100668
3. St-Jules, D. E., & Fouque, D. (2022). Etiology-based dietary approach for managing hyperkalemia in people with chronic kidney disease. Nutrition Reviews. https://doi.org/10.1093/nutrit/nuac026
4. Moest, W. T., Snoeker, B., Mallat, M. J. K., et al. (2026). Liberal fruit and vegetable intake in patients with advanced CKD with or without sodium zirconium cyclosilicate. Journal of Renal Nutrition. https://doi.org/10.1053/j.jrn.2026.08.005
5. Almeida, M. M. B., de Sousa, P. H. M., Fonseca, M. L., et al. (2009). Avaliação de macro e microminerais em frutas tropicais cultivadas no nordeste brasileiro. Food Science and Technology International. https://doi.org/10.1590/S0101-20612009000300020
6. Appel, L. J., Moore, T. B., Obarzanek, E., Vollmer, W. M., Svetkey, L. P., Sacks, F. M., et al. (1997). A clinical trial of the effects of dietary patterns on blood pressure. The New England Journal of Medicine. https://doi.org/10.1056/NEJM199704173361601
7. Matsuo, S., Imai, E., Horio, M., Yasuda, Y., Tomita, K., Nitta, K., et al. (2009). Revised equations for estimated GFR from serum creatinine in Japan. American Journal of Kidney Diseases. https://doi.org/10.1053/J.AJKD.2008.12.034
8. Willett, W. C., Howe, G. R., & Kushi, L. H. (1997). Adjustment for total energy intake in epidemiologic studies. The American Journal of Clinical Nutrition. https://doi.org/10.1093/AJCN/65.4.1220S
9. White, I. R., Royston, P., & Wood, A. M. (2011). Multiple imputation using chained equations: Issues and guidance for practice. Statistics in Medicine. https://doi.org/10.1002/SIM.4067
10. Stekhoven, D. J., & Bühlmann, P. (2012). MissForest—non-parametric missing value imputation for mixed-type data. Bioinformatics. https://doi.org/10.1093/BIOINFORMATICS/BTR597
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: kalium, penyakit buah pinggang kronik, hiperkalemia, pakar diet renal, buah-buahan, kebolehcapaian bio, diet kaya tumbuhan, pengikat kalium
