Mengutip Buah Hutan Secara Lestari: Isu Kawalan dan Pemuliharaan

Pengenalan

Buah hutan seperti petai, kerdas, tampoi, rambai hutan dan pelbagai spesies Garcinia dan Artocarpus liar masih dikutip oleh masyarakat luar bandar dan Orang Asli di Malaysia untuk dimakan atau dijual (pengetahuan am). Pengutipan hasil hutan bukan kayu (HHBK) boleh menyokong pendapatan dan memberi nilai kepada hutan yang masih berdiri. Namun, jika dilakukan secara berlebihan atau dengan cara merosakkan, seperti menebang pokok untuk mendapatkan buah, populasi pokok tersebut boleh merosot.

Kajian utama yang diringkaskan ialah *“Sustainable Harvest of Mangaba (Hancornia speciosa) Fruits in Northern Minas Gerais, Brazil” (Lima et al., 2013), dijalankan di Brazil. Objektifnya ialah menganggar kadar maksimum pengutipan buah mangaba yang lestari di kawasan savana utara negeri Minas Gerais. Kajian sokongan terdiri daripada kajian penggunaan dan penyalahgunaan buah hutan di Iquitos, Peru (Vasquez dan Gentry, 1989), pengutipan buah amla di Biligiri Rangan Hills, India (Uma Shankar et al., 1996), pengutipan buah lerak (Sapindus laurifolia*) oleh komuniti Soliga di selatan India (Siddappa Setty, 2015) dan penilaian HHBK di Taman Negara Campo Ma’an (Baudelair et al., 2026). Tiada kajian dari Malaysia atau Asia Tenggara ditemui dalam carian ini.

Sorotan Kajian Lepas

Lima et al. (2013) menyatakan bahawa pengutipan HHBK boleh menyumbang kepada pemuliharaan biodiversiti dan meningkatkan kualiti hidup komuniti luar bandar, tetapi eksploitasi berlebihan boleh memberi kesan negatif kepada populasi yang dikutip. Kajian ini bersandar kepada beberapa karya asas. Myers et al. (2000) mencadangkan strategi pemuliharaan yang memberi tumpuan kepada “titik panas biodiversiti”, iaitu kawasan yang mempunyai kepekatan spesies endemik yang luar biasa tetapi sedang kehilangan habitat dengan pantas.

Dari segi kaedah, Caswell (2001) menulis buku tentang model populasi matriks, termasuk analisis sensitiviti, demografi evolusi, inferens statistik serta model yang berubah mengikut masa dan stokastik. Weckerly (2008) turut mengulas buku ini. Analisis statistik dilakukan menggunakan perisian R (R Core Team, 2014), manakala Martin (1995) menyediakan manual kaedah etnobotani yang dikaitkan dengan inisiatif “People and Plants”.

Siddappa Setty (2015) merumuskan beberapa prinsip daripada kajian terdahulu: pengutipan HHBK yang lestari memerlukan data tentang tahap pengeluaran, pengutipan dan pemulihan semula jadi; pengutipan buah liar sering lestari bagi banyak spesies, tetapi pengutipan berat dalam jangka panjang boleh menyebabkan kemerosotan dalam keadaan tertentu. Manfaat pekerjaan dan pendapatan perlu diimbangi dengan risiko kesan negatif terhadap pemulihan dan kemandirian pokok.

Dapatan Utama

Populasi mangaba kelihatan stabil walaupun dikutip. Lima et al. (2013) menganalisis struktur dan dinamik populasi dalam 70 plot kekal (20 x 50 m) pada tahun 2008–2011 menggunakan model populasi matriks berasaskan peringkat hidup (anak benih, anak pokok, dewasa 1 dan dewasa 2). Kadar pertumbuhan populasi (?) ialah 1.02 (CI95% 0.98 hingga 1.05) dan kadar maksimum pengutipan buah yang lestari ialah 87%. Analisis keanjalan menunjukkan kemandirian pokok dewasa bersaiz besar ialah parameter terpenting untuk mengekalkan populasi. Populasi kelihatan stabil, menandakan tahap pengutipan semasa mungkin tidak menjejaskan pemulihan. Namun, gangguan lain seperti penghasilan arang dan kebakaran boleh meningkatkan kematian pokok dewasa dan menyebabkan populasi merosot.

Pengutipan merosakkan di Iquitos. Vasquez dan Gentry (1989) mencatatkan 193 spesies buah yang kerap dimakan di sekitar Iquitos, Peru; 120 spesies dikutip secara eksklusif dari hutan dan 19 lagi daripada sumber liar dan tanaman. Buah liar daripada 57 spesies (24 famili) dijual di pasar Iquitos. Hampir separuh penjual buah menjual buah liar. Populasi liar spesies berpotensi tinggi semakin susut akibat teknik pengutipan yang merosakkan apabila tekanan pasaran meningkat, dan ketersediaan beberapa spesies paling popular menurun dengan ketara.

Pengutipan amla mungkin terlalu tinggi. Uma Shankar et al. (1996) mendapati tahap pengutipan semasa, iaitu 60-80% daripada semua buah pada peringkat populasi, mungkin memberi kesan negatif kepada rekrutmen anak pokok baharu. Mereka mencadangkan model penambahan nilai yang berpotensi meningkatkan pendapatan dan mengurangkan tahap pengutipan, yang sedang dilaksanakan oleh komuniti Soliga dengan bantuan sebuah pertubuhan bukan kerajaan.

HHBK dan pendapatan Soliga. Menurut Siddappa Setty (2015), kira-kira 6,000 orang Soliga di Biligiri Rangaswamy Temple wildlife sanctuary memperoleh gabungan US$60,000 setahun daripada HHBK, dan antara 10% hingga 85% pendapatan isi rumah datang daripada pengutipan HHBK. Abstrak yang diperoleh tidak memaparkan keputusan kelestarian khusus bagi buah S. laurifolia.

Garis dasar ekologi di Campo Ma’an. Baudelair et al. (2026) menemu bual 676 peserta Orang Asal dari 67 kampung dan membuat inventori di 110 plot (6 Mei 2024 hingga 20 Februari 2025). Sebanyak 55 HHBK dikenal pasti; buah ialah bahagian tumbuhan yang paling kerap dikutip. Coula edulis menghasilkan kira-kira 85 juta kg buah. Kebanyakan spesies menghadapi tekanan pengutipan sederhana, tetapi Garcinia lucida, Garcinia kola, Allanblackia floribunda, Sacoglottis gabonensis dan Picralima nitida mempunyai kerentanan keseluruhan yang agak tinggi.

Perbincangan

Bukti menunjukkan bahawa had pengutipan yang lestari sangat bergantung kepada spesies. Bagi mangaba, kadar maksimum pengutipan lestari dianggarkan setinggi 87% (Lima et al., 2013), dan analisis keanjalan menunjukkan kemandirian pokok dewasa besar ialah parameter terpenting. Sebaliknya, pengutipan 60-80% buah amla dikhuatiri menjejaskan rekrutmen (Uma Shankar et al., 1996). Tiada satu angka “selamat” untuk semua spesies.

Ancaman paling jelas datang daripada teknik pengutipan, bukan sekadar jumlah. Di Iquitos, teknik yang merosakkan di bawah tekanan pasaran telah mengurangkan populasi liar (Vasquez dan Gentry, 1989). Kebakaran dan pembuatan arang yang membunuh pokok dewasa juga boleh menggagalkan kelestarian (Lima et al., 2013). Pendekatan seperti penambahan nilai di peringkat komuniti boleh mengurangkan tekanan pengutipan sambil mengekalkan pendapatan.

Batasan utama ialah semua kajian datang dari luar Malaysia (Brazil, Peru, India dan Campo Ma’an). Carian ini juga tidak menemui data tentang undang-undang atau permit pengutipan HHBK di Malaysia. Secara umum, pengambilan hasil hutan dari hutan simpan lazimnya tertakluk kepada lesen atau permit pihak berkuasa perhutanan negeri, dan hak masyarakat Orang Asli serta peribumi perlu diambil kira (pengetahuan am). Kajian lama (1989 dan 1996) juga mungkin tidak mencerminkan keadaan semasa.

Implikasi kepada Agensi dan Komuniti

1. Jangan menebang pokok atau memotong dahan besar untuk mendapatkan buah; lindungi pokok dewasa bersaiz besar kerana ia paling penting untuk kelangsungan populasi.

2. Tetapkan had pengutipan mengikut spesies berdasarkan data plot kekal dan pemantauan anak pokok, bukan satu kadar untuk semua.

3. Kawal kebakaran dan aktiviti lain yang meningkatkan kematian pokok dewasa di kawasan pengutipan.

4. Galakkan penambahan nilai buah hutan di peringkat komuniti supaya pendapatan meningkat tanpa menambah jumlah kutipan.

5. Mulakan inventori dan pemantauan buah hutan utama di Malaysia untuk mengisi jurang data tempatan.

Kesimpulan

Kajian dari Brazil menganggarkan bahawa pengutipan buah mangaba boleh lestari sehingga kadar maksimum 87%, asalkan pokok dewasa besar dilindungi, manakala kajian di Peru dan India memberi amaran tentang teknik pengutipan yang merosakkan dan tahap pengutipan yang menjejaskan rekrutmen. Had pengutipan perlu ditentukan mengikut spesies dan disokong pemantauan. Bagi Malaysia, tiada kajian tempatan ditemui, jadi data asas tentang populasi buah hutan dan amalan pengutipan masih diperlukan.

Rujukan

1. Lima, I. L. P., Scariot, A., et al. (2013). Sustainable harvest of mangaba (Hancornia speciosa) fruits in northern Minas Gerais, Brazil. Economic Botany. https://doi.org/10.1007/S12231-013-9244-5

2. Vasquez, R., & Gentry, A. H. (1989). Use and misuse of forest-harvested fruits in the Iquitos area. Conservation Biology. https://doi.org/10.1111/J.1523-1739.1989.TB00241.X

3. Uma Shankar, Murali, K. S., Uma Shaanker, R., et al. (1996). Extraction of non-timber forest products in the forests of Biligiri Rangan Hills, India. 3. Productivity, extraction and prospects of sustainable harvest of amla Phyllanthus emblica (Euphorbiaceae). Economic Botany. https://doi.org/10.1007/BF02907331

4. Siddappa Setty, R. (2015). The sustainability of soapberry (Sapindus laurifolia Vahl) fruit harvest by the Soliga community in South India [Bab buku]. https://doi.org/10.4324/9781315851587-17

5. Baudelair, A. N. D., Temgoua, L. F., Fogang, M. K., et al. (2026). Sustainability of non-timber forest product harvesting in the Campo Ma’an National Park: Implications for conservation. Journal of Agriculture and Ecology Research International. https://doi.org/10.9734/jaeri/2026/v27i4775

6. Myers, N., Mittermeier, R. A., Mittermeier, C. G., da Fonseca, G. A. B., & Kent, J. (2000). Biodiversity hotspots for conservation priorities. Nature. https://doi.org/10.1038/35002501

7. Caswell, H. (2001). Matrix population models: Construction, analysis, and interpretation.

8. Weckerly, F. W. (2008). Matrix population models: Construction analysis and interpretation. Natural Resource Modeling. https://doi.org/10.1111/J.1939-7445.2001.TB00075.X

9. R Core Team. (2014). R: A language and environment for statistical computing. MSOR Connections.

10. Martin, G. J. (1995). Ethnobotany: A methods manual.

Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.

Kata kunci: pengutipan lestari, buah hutan, hasil hutan bukan kayu, Hancornia speciosa, model populasi matriks, pemuliharaan, kawalan pengutipan, rekrutmen