Kacip Fatimah ialah antara herba yang paling terkenal dalam perubatan tradisional Melayu. Ia sinonim dengan kesihatan wanita, terutamanya selepas bersalin. Hari ini, kacip fatimah dijual dalam pelbagai bentuk seperti minuman, kapsul dan produk kecantikan. Namun, apakah sebenarnya tumbuhan ini dan apa yang diketahui secara saintifik tentangnya? Artikel ini memperkenalkan kacip fatimah berdasarkan kajian.
Nama dan Pengelasan
Nama saintifik kacip fatimah ialah Labisia pumila, dan ia juga dikenali sebagai Marantodes pumilum [1]. Selain kacip fatimah, masyarakat orang asli di Malaysia juga menamakannya Selusuh Fatimah atau Pokok Ringgang [2].
Kacip fatimah ialah tumbuhan lantai hutan. Kerajaan Malaysia telah mengenal pastinya sebagai salah satu daripada lima tumbuhan herba di bawah Bidang Ekonomi Utama Negara (NKEA) untuk dibangunkan secara komersial [3].
Tiga Varieti Utama
Terdapat tiga varieti kacip fatimah di Malaysia [3]:
1. L. pumila var. alata
2. L. pumila var. pumila
3. L. pumila var. lanceolata
Setiap varieti mempunyai kegunaan tersendiri [3]. Kajian juga menunjukkan kandungan sebatiannya berbeza:
| Varieti | Ciri kandungan |
|---|---|
| var. alata | Fenolik tertinggi, aktiviti antioksidan tertinggi [4][5] |
| var. pumila | Flavonoid lebih tinggi; daun merah lebih tinggi flavonoid dan triterpenoid [4][5] |
| var. lanceolata | Secara amnya lebih rendah dalam kajian perbandingan [4] |
Kajian lain mendapati daun var. pumila mengandungi saponin total tertinggi berbanding var. alata dan lanceolata [6].
Kegunaan Tradisional
Kacip fatimah digunakan terutamanya untuk memudahkan bersalin dan pemulihan selepas bersalin. Ia juga digunakan untuk merawat disentri, reumatisme, gonorea dan sebagai ubat angin [1]. Masyarakat orang asli mempercayai ia membantu bersalin, rawatan selepas bersalin dan masalah haid tidak teratur [2].
Ia juga digunakan secara tradisional untuk meningkatkan libido dan melegakan simptom selepas menopaus [7]. Wanita sering mengambil tumbuhan ini secara tunggal atau dicampur dengan herba lain [8].
Penting: Ulasan komprehensif 2024 menyatakan kajian semasa hanya tertumpu pada kesan terhadap penyakit berkaitan kekurangan estrogen dan penyakit tulang. Tiada bukti saintifik untuk kegunaan tradisional yang lain [1].
Kandungan Kimia
Ulasan 2024 merumuskan 102 komponen kimia daripada pelbagai bahagian tumbuhan, termasuk flavonoid, asid fenolik dan saponin [1]. Ekstrak air kacip fatimah mengandungi flavonoid, asid askorbik, beta-karotena, antosianin dan asid fenolik [2].
Kajian lain turut mengenal pasti sebatian alkenil dan terbitan benzokuinon [9], serta sebatian baharu seperti fatimahol daripada akarnya [10].
Bahagian mana paling kaya?
Dalam ketiga-tiga varieti, daun mengandungi fenolik dan flavonoid yang lebih tinggi serta aktiviti antioksidan yang lebih tinggi berbanding akar dan batang [4][11].
Aktiviti Biologi yang Dilaporkan
Kajian makmal dan haiwan melaporkan pelbagai aktiviti [1][9]:
Antioksidan
Fitoestrogenik (menyerupai estrogen)
Anti-radang
Antimikrob
Anti-osteoporosis
Anti-obesiti
Anti-penuaan
Kebanyakan dapatan ini datang daripada kajian in vitro dan in vivo (haiwan) [9]. Bukti pada manusia lebih terhad dan dibincangkan dalam artikel lain siri ini.
Kacip Fatimah sebagai Produk Komersial
Kacip fatimah kini dijual di pasaran sebagai suplemen makanan [1]. Sebuah tinjauan mendapati banyak produk komersial di Malaysia tidak mematuhi garis panduan pendaftaran Biro Pengawalan Farmaseutikal Kebangsaan dan garis panduan iklan. Penyelidik memberi amaran bahawa banyak produk tidak berdaftar membanjiri pasaran tanpa maklumat saintifik [12].
Panduan untuk Pengguna
1. Fahami bahawa kacip fatimah ialah herba, bukan ubat yang terbukti untuk semua penyakit [1].
2. Pilih produk berdaftar dengan pihak berkuasa kawal selia ubat Malaysia [12].
3. Jangan percaya dakwaan berlebihan dalam iklan.
4. Berbincang dengan doktor sebelum mengambil kacip fatimah, terutamanya jika hamil, menyusu atau mengambil ubat lain.
Sebatian Khusus yang Ditemui
Penyelidik telah mengasingkan pelbagai sebatian daripada kacip fatimah. Kajian fitokimia ke atas daunnya mengasingkan tiga sebatian baharu, termasuk labisiakuinon A dan B, bersama 16 sebatian lain yang diketahui seperti katekin, epikatekin, stigmasterol dan beberapa glikosida kaempferol serta kuersetin [13]. Kajian lain mengenal pasti sembilan flavonol (kuersetin, miricetin dan kaempferol), dua flavanol (katekin dan epigalokatekin) dan sembilan asid fenolik daripada pecahan daun yang paling aktif sebagai antioksidan [14].
Analisis HPLC terhadap ketiga-tiga varieti pula menemui asid galik, asid kafeik, rutin dan miricetin dalam semua bahagian tumbuhan. Var. pumila mempunyai lebih banyak flavonoid seperti rutin, kuersetin dan kaempferol, manakala var. alata mengumpul lebih banyak fenolik seperti asid galik dan pirogalol [6].
Aktiviti Antimikrob
Ekstrak metanol daun, batang dan akar ketiga-tiga varieti aktif terhadap bakteria Gram positif dan Gram negatif pada kepekatan rendah, walaupun aktivitinya lebih rendah berbanding antibiotik kanamisin yang digunakan sebagai kawalan. Ekstrak ini juga menunjukkan aktiviti antikulat sederhana terhadap Fusarium, Candida dan Mucor [6]. Dapatan ini masih di peringkat makmal dan tidak bermakna kacip fatimah boleh menggantikan antibiotik.
Kesimpulan
Kacip fatimah (Labisia pumila) ialah herba lantai hutan dengan tiga varieti utama, digunakan secara tradisional untuk kesihatan wanita terutamanya selepas bersalin. Ia mengandungi lebih 100 komponen kimia termasuk flavonoid, fenolik dan saponin, dengan daun sebagai bahagian paling kaya antioksidan. Namun, bukti saintifik setakat ini tertumpu pada kesan berkaitan kekurangan estrogen dan tulang, dan banyak kegunaan tradisional lain masih belum dibuktikan.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perubatan. Dapatkan nasihat doktor sebelum mengambil sebarang produk herba.
Rujukan
[1] Ying Wang et al. (2024). Traditional uses, botany, phytochemistry, pharmacology and applications of Labisia pumila: A comprehensive review. Journal of ethnopharmacology. DOI: 10.1016/j.jep.2024.118522.
[2] Alif Aiman Zakaria et al. (2021). A Review on Therapeutic Effects of Labisia pumila on Female Reproductive Diseases. BioMed Research International. DOI: 10.1155/2021/9928199.
[3] E. Karimi et al. (2013). Antifungal, anti-inflammatory and cytotoxicity activities of three varieties of labisia pumila benth: from microwave obtained extracts. BMC Complementary and Alternative Medicine. DOI: 10.1186/1472-6882-13-20.
[4] E. Karimi et al. (2011). Phenolics and flavonoids profiling and antioxidant activity of three varieties of Malaysian indigenous medicinal herb Labisia pumila Benth. Journal of Medicinal Plants Research. DOI: 10.5897/jmpr.9000973.
[5] Suan-Chua Lee et al. (2022). Comparing Three Varieties of Labisia pumila (Primulaceae): Phytochemicals and Antioxidation. Trends in Sciences. DOI: 10.48048/tis.2023.4042.
[6] E. Karimi et al. (2011). Phytochemical Analysis and Antimicrobial Activities of Methanolic Extracts of Leaf, Stem and Root from Different Varieties of Labisa pumila Benth. Molecules. DOI: 10.3390/molecules16064438.
[7] V. Manda et al. (2014). Evaluation of drug interaction potential of Labisia pumila (Kacip Fatimah) and its constituents. Frontiers in Pharmacology. DOI: 10.3389/fphar.2014.00178.
[8] N. Samad (2018). Labisia Pumila – A Source of Medicine. Australian herbal Insight. DOI: 10.25163/ahi.110002.
[9] N. Abdullah et al. (2013). Labisia pumila : a review on its traditional, phytochemical and biological uses. World applied sciences journal. DOI: 10.5829/idosi.wasj.2013.27.10.1391.
[10] Z. Ali et al. (2011). Alkyl phenols and saponins from the roots of Labisia pumila (Kacip Fatimah). Phytochemistry. DOI: 10.1016/j.phytochem.2011.06.014.
[11] M. Ibrahim et al. (2011). The Relationship of Nitrogen and C/N Ratio with Secondary Metabolites Levels and Antioxidant Activities in Three Varieties of Malaysian Kacip Fatimah (Labisia pumila Blume). Molecules. DOI: 10.3390/molecules16075514.
[12] M. Saleh et al. (2016). Safety and efficacy of Labisia pumila containing products. Archives of Pharmacy Practice. DOI: 10.4103/2045-080x.183028.
[13] N. Al-Mekhlafi et al. (2012). Alkenylresorcinols and cytotoxic activity of the constituents isolated from Labisia pumila. Phytochemistry. DOI: 10.1016/j.phytochem.2012.04.008.
[14] Suan-Chua Lee et al. (2011). Flavonoids and phenolic acids from Labisia pumila (Kacip Fatimah). Food chemistry. DOI: 10.1016/j.foodchem.2011.01.122.
