Asam gelugur kini dilihat bukan sekadar pokok kampung, tetapi tanaman berpotensi komersial. Namun, untuk berjaya, penanam perlu memahami biologi pokok ini, cara membiaknya dan peluang memproses hasilnya menjadi produk bernilai tinggi.
Artikel ini meneliti kajian tentang biologi pembiakan, teknik pembiakan, perkembangan buah dan pemprosesan asam gelugur, termasuk kajian oleh MARDI.
Pokok Jantan, Betina dan Hermafrodit
Satu aspek penting tentang asam gelugur ialah sistem seksnya. Kajian terhadap ciri pembiakan di bawah keadaan semula jadi mendapati spesies ini bersifat ginodioesius, iaitu terdapat pokok betina (menghasilkan bunga pistil) dan pokok hermafrodit (menghasilkan bunga sempurna) [1].
Perbezaan utama antara kedua-dua jenis pokok [1]:
Pokok hermafrodit menghasilkan debunga subur yang banyak, manakala pokok betina mempunyai anter tanpa debunga.
Pokok hermafrodit mempunyai lebih banyak bunga sejambak, tetapi bunga ini beransur gugur sebelum buah terbentuk.
Pokok betina mempunyai lebih banyak ovul sebunga, buah yang lebih besar dan lebih banyak biji sebiji buah.
Purata bilangan biji daripada pokok betina sekurang-kurangnya 1.7 kali lebih tinggi berbanding pokok hermafrodit.
Ulasan tentang biologi pembiakan spesies Garcinia di Malaysia pula mengklasifikasikan G. atroviridis sebagai apomik fakultatif [2]. Ciri penting yang menyokong klasifikasi ini termasuk kehadiran pokok jantan, kesuburan jantan dan daya hidup debunga [2].
Implikasi untuk penanam. Mengetahui jenis pokok penting kerana pokok betina menghasilkan buah yang lebih besar dan lebih banyak biji [1]. Menariknya, diameter buah pokok hermafrodit berkorelasi positif dengan bilangan biji, tetapi tidak bagi pokok betina [1].
Biji Benih Sukar Disimpan
Ulasan yang sama menyatakan biji benih spesies Garcinia bersifat rekalsitran dan mempunyai ketahanan rendah terhadap kekeringan [2]. Saiz dan kandungan lembapan biji boleh mempengaruhi keupayaan percambahan [2]. Ini bermakna biji asam gelugur tidak sesuai disimpan lama sebelum disemai.
Pembiakan Melalui Kultur Tisu
Kajian di Universitas Sumatera Utara menguji kombinasi hormon NAA dan BAP serta jenis eksplan untuk membiak tunas asam gelugur secara in vitro [3]. Penambahan 0.2 mg/L NAA dan 1 mg/L BAP dalam media MS memberikan kesan signifikan terhadap peratus tunas terbentuk, bilangan tunas, panjang tunas dan bilangan daun [3].
Eksplan tunas ketiak memberikan bilangan tunas yang lebih banyak [3]. Pengkaji mengesyorkan teknik ini untuk mengelakkan kekurangan tanaman asam gelugur [3].
FRIM pula merancang menggunakan genotip HCA tinggi yang telah dikenal pasti untuk pembiakan klon dan pembangunan klon pada masa hadapan [4].
Perkembangan Buah dan Masa Menuai
Kajian menjejak perkembangan buah asam gelugur dengan menandakan buah dari pembungaan hingga masak [5]. Buah mula matang sekitar 85 hari selepas berbunga dan dipetik setiap 5 hari sehingga hari ke-125, apabila buah terlebih masak dan gugur dari pokok [5].
Dapatan utama [5]:
Kandungan pepejal larut kekal stabil semasa perkembangan dan meningkat dengan ketara selepas 120 hari.
Keasidan sangat tinggi, dengan pH antara 2.41 hingga 2.60.
Kekerasan buah kekal stabil, tetapi jauh lebih tinggi pada hari ke-125.
Pengkaji menyatakan kajian ini penting sebagai garis panduan untuk menentukan peringkat menuai yang sesuai bagi tujuan penuaian dan pemprosesan [5].
Pengeringan dan Serbuk
Kajian FRIM mengeringkan hirisan buah masak dalam ketuhar pada suhu 50 °C selama tiga hari sehingga kandungan lembapan kurang daripada 10% [4].
Serbuk asam gelugur kaya HCA dinilai untuk kestabilan semasa penyimpanan dalam dua jenis botol, iaitu PET dan HDPE [6]. Serbuk ini merupakan sumber kalsium, zat besi dan kalium, serta kaya dengan serat (30.9 g/100 g) dan beberapa vitamin B [6]. Kedua-dua sampel memenuhi had beban mikrob yang boleh diterima, dan tiada perbezaan signifikan antara jenis pembungkusan [6].
Pekatan Minuman MARDI
Penyelidik di Pusat Penyelidikan Sains dan Teknologi Makanan MARDI membangunkan pekatan minuman asam gelugur menggunakan bahan mentah dari Johor [7]. Formulasi optimum mengandungi 62.7% jus buah, 19.1% ekstrak daun muda dan 10.0% fruktooligosakarida [7].
Ekstrak daun muda digunakan untuk mengimbangi keasidan buah dan meningkatkan penerimaan deria [7]. Produk ini bebas lemak, mengandungi HCA kira-kira 170 mg/100 mL, dan menerima skor penerimaan deria yang tinggi [7].
Selepas penyimpanan dipercepat selama 4 minggu (bersamaan kira-kira 2 tahun pada suhu bilik), tiada pertumbuhan mikrob berlaku walaupun tanpa bahan pengawet [7]. Skor deria kekal pada tahap “agak disukai” [7].
Potensi Ekonomi
Kajian pasaran di Malaysia menyatakan pemilihan aksesi tanaman dan teknik penanaman berpotensi menghasilkan pokok yang rendah dengan pengeluaran tinggi dalam masa singkat [8]. Ini akan menggalakkan penduduk kampung dan petani untuk memperluas penanaman asam gelugur [8]. Permintaan tinggi daripada sektor farmaseutikal dan perubatan memberi jaminan permintaan kepada usahawan [8].
Di Sumatera Utara, asam gelugur juga dilihat berpotensi menjadi komoditi eksport [9].
Panduan Praktikal
Perhatikan jenis bunga pokok anda; pokok betina cenderung menghasilkan buah yang lebih besar.
Semai biji segera selepas dikeluarkan dari buah kerana biji Garcinia tidak tahan kering.
Dapatkan bahan tanaman klon daripada sumber yang diiktiraf jika mahukan hasil HCA yang konsisten.
Tuai pada peringkat yang sesuai mengikut tujuan pemprosesan; buah mula matang sekitar 85 hari selepas berbunga.
Keringkan pada suhu terkawal dan simpan dalam bekas kedap.
Teroka produk nilai tambah seperti serbuk dan minuman, dengan mematuhi peraturan keselamatan makanan.
Jika racun perosak diperlukan, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label, dan patuhi tempoh selamat sebelum menuai.
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang teknik penanaman dan pemprosesan, serta FRIM tentang bahan tanaman terpilih.
Kesimpulan
Asam gelugur mempunyai pokok betina dan hermafrodit dengan ciri pembiakan yang berbeza, dan bijinya tidak tahan disimpan lama. Kultur tisu menawarkan kaedah pembiakan alternatif, manakala FRIM merancang pembiakan klon genotip HCA tinggi. Buah mula matang sekitar 85 hari selepas berbunga. MARDI telah berjaya membangunkan pekatan minuman yang stabil tanpa pengawet. Dengan pemilihan bahan tanaman dan pemprosesan yang betul, asam gelugur berpotensi menjadi tanaman komersial yang menguntungkan.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja. Sila dapatkan nasihat pegawai pertanian sebelum memulakan penanaman atau pemprosesan secara komersial.
Rujukan
[1] Sasithorn Pangsuban et al. (2007). An evaluation of the sexual system of Garcinia atroviridis L. (Clusiaceae), based on reproductive features. Unknown Journal.
[2] A. Emlee et al. (2025). Reproductive Biology of Several Garcinia Species of Agricultural Importance in Malaysia. Pertanika Journal of Tropical Agricultural Science. DOI: 10.47836/pjtas.48.2.09.
[3] Nurcholis Alfarisi et al. (2019). The Effects Of Plant Growth Regulators (Naa+Bap) And Explant Types On Propagation Buds Of Asam Gelugur (Garcinia Atroviridis Griff). International Journal of Scientific & Technology Research.
[4] F. F. Md Ariff et al. (2024). Quantification of hydroxycitric acid in selected genotypes of Garcinia atroviridis Griff ex T. Anders. collected from four populations in Peninsular Malaysia. Food Research. DOI: 10.26656/fr.2017.8(s4).21.
[5] O. N. Allisha et al. (2020). Development of Garcinia Atroviridis (Asam Gelugur) during Fruit Growth. Journal of Advanced Research in Materials Science. DOI: 10.37934/arms.73.1.1220.
[6] Hussain Zaki U. K. et al. (2024). Assessment of Shelf-Life Stability and Bioactive Potency of HCA-Rich Garcinia Atroviridis Powder to Address Obesity and Metabolic Health. Journal of Food and Nutrition Research. DOI: 10.12691/jfnr-12-11-4.
[7] Norzaleha Kasim et al. (2025). Development and Characterization of a Beverage Concentrate from Garcinia atroviridis Fruit and Leaf. Asian Food Science Journal. DOI: 10.9734/afsj/2025/v24i11827.
[8] N. A. Halim et al. (2019). Market potential of Garcinia atroviridis Griff. (asam gelugur) [Prospek pasaran bagi Garcinia atroviridis Griff. (asam gelugur)]. Unknown Journal.
[9] E. S. Bayu et al. (2018). Phylogenetic relationship of asam gelugur (Garcinia atroviridis Griff. ex T. Anders) based on morphological characters in Langkat and Serdang Berdagai, Sumatera Utara. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. DOI: 10.1088/1755-1315/122/1/012077.
