Limau Bali (Citrus maxima (Burm.) Merr.): Ulasan Penyelidikan tentang Kultivar, Ketahanan terhadap HLB, Lepas Tuai dan Pemanfaatan Kulit

Pengenalan

Limau bali, juga dikenali sebagai pomelo, shaddock atau pamelo, ialah Citrus maxima (Burm.) Merr. (sinonim Citrus grandis (L.) Osbeck) daripada famili Rutaceae. Ia ialah spesies sitrus semula jadi yang terbesar (Tomar, 2026). Isinya datang dalam pelbagai warna seperti merah, merah jambu, merah jambu cair dan putih (Sharma et al., 2024). Di Malaysia, limau bali terkenal terutamanya di kawasan Tambun, Perak, dan menjadi buah tradisional semasa Perayaan Kuih Bulan dan Tahun Baru Cina.

Ulasan ini bertajuk “Limau Bali (Citrus maxima): Ulasan Penyelidikan tentang Kultivar, Ketahanan terhadap HLB, Lepas Tuai dan Pemanfaatan Kulit”. Objektifnya ialah mensintesis dapatan penyelidikan tentang kultivar, ketahanan terhadap penyakit huanglongbing (HLB) atau penghijauan sitrus, penyimpanan lepas tuai, komposisi nutrien, naringin dan sebatian bioaktif, pemanfaatan kulit serta manfaat dan risiko kesihatan limau bali. Kajian yang diulas dijalankan di Malaysia, Indonesia, China, Filipina dan India.

Sumber dikenal pasti melalui fungsi Literature Review di SciSpace (mod High Quality) pada November 2026. Daripada 100 kertas berkaitan, sepuluh kertas teratas (lapan selepas salinan berulang dibuang) dijadikan asas ulasan ini.

Kultivar dan Ciri Buah

Dapatan utama: kultivar limau bali berbeza dari segi bentuk, saiz, warna dan rasa, dan pengguna lebih menyukai kultivar tanpa biji.

Limau bali mempunyai pelbagai bentuk, saiz, warna dan rasa. Kebanyakan kultivar mempunyai biji, tetapi sebahagiannya tanpa biji. Pengguna lebih memilih kultivar tanpa biji kerana lebih banyak isi yang boleh dimakan (Susanto et al., 2011).

Susanto et al. (2011) mencirikan 18 kultivar limau bali dari Sumedang, Pati, Kudus, Magetan, Aceh dan Pangkep (Sulawesi Selatan) di Indonesia:

Ciri	Kultivar tanpa biji	Kultivar berbiji
Bentuk buah	Sesetengahnya berbentuk pir	Bentuk sferoid
Rasa	Manis hingga kurang rasa	Manis masam
pH jus	6.2–6.3 (kecuali ‘Jawa’, pH 4)	3.7–4.7 (kecuali ‘Bali Merah 1’, pH 6.0)
Jumlah pepejal terlarut	9.8–11.0 °Brix	8.7–11.3 °Brix
Vitamin C	38–48.2 mg/100 g	28.6–43.8 mg/100 g
Naringin	118.3–1,063.2 mg/ml	55.2–461.2 mg/ml

Sumber: Susanto et al. (2011).

Dapatan ini menunjukkan bahawa kultivar tanpa biji cenderung lebih kurang masam, lebih tinggi vitamin C, tetapi juga lebih tinggi naringin, iaitu sebatian yang memberikan rasa pahit.

Ketahanan terhadap Penyakit HLB

*Dapatan utama: kajian di Malaysia mendapati limau bali (C. grandis cv. Limau Bali) tahan terhadap penyakit HLB.*

Huanglongbing (HLB) atau penyakit penghijauan sitrus ialah penyakit floem yang disebabkan oleh bakteria Candidatus Liberibacter, ditemui di Afrika, Asia dan Amerika Syarikat. HLB boleh mengurangkan kecergasan dan hasil dengan teruk, atau membunuh semua pokok sitrus dalam tempoh lima tahun (Shokrollah et al., 2009).

Shokrollah et al. (2009) dari Malaysia menilai kerentanan 18 spesies sitrus terhadap HLB melalui penularan cantuman daripada sumber jangkitan (Citrus reticulata). HLB dikesan dalam 15 spesies enam bulan selepas cantuman menggunakan ujian PCR. Spesies dikategorikan kepada lima kumpulan:

Kumpulan	Tahap keterukan	Spesies
Teruk	58–72%	C. reticulata (limau mandarin), C. sinensis (oren manis), C. reshni cv. Cleopatra
Sederhana	41–50%	Fortunella sp. cv. Kasturi Chinai, C. macrophylla, C. microcarpa (limau kasturi)
Ringan	17–25%	C. medica, C. aurantifolia, Citrus sp. (biotip semula jadi), C. jambhiri
Toleran (tiada simptom tetapi positif PCR)	–	C. aurantium, C. aurantifolia
Tahan (tiada simptom dan negatif PCR)	–	C. grandis cv. Limau Bali, C. hystrix (limau purut), Citrus sp. cv. Limau Tembikai

Sumber: Shokrollah et al. (2009).

Dapatan ini sangat penting untuk industri sitrus di Malaysia. Limau bali bukan sahaja kurang terjejas oleh HLB, malah berpotensi dijadikan batang bawah atau bahan pembiakbakaan untuk menghasilkan bahan tanaman bersih dan tahan penyakit di kawasan tropika (Shokrollah et al., 2009).

Penyimpanan dan Perubahan Rasa Lepas Tuai

Dapatan utama: rasa “pahit dan masam” yang tidak diingini semasa penyimpanan berpunca terutamanya daripada naringin, asid sitrik dan gula.

Limau bali terkenal kerana boleh disimpan lebih lama berbanding kebanyakan buah tropika. Liu et al. (2023) di China menyimpan tiga kultivar, ‘Hongroumiyou’ (isi merah), ‘Bairoumiyou’ (isi putih) dan ‘Huangroumiyou’ (isi kuning), pada suhu 25°C selama 90 hari. Mereka menggunakan profil metabolik berasaskan ¹H NMR untuk memantau perubahan dalam ulas jus.

Dapatan utama:

• Lima belas metabolit dikenal pasti, termasuk asid organik, gula, asid amino, asid lemak, fenol dan naringin.

• Lapan metabolit dikenal pasti sebagai penanda biologi utama: naringin, alanina, asparagina, kolina, asid sitrik, asid malik, fosfokolina dan beta-D-glukosa.

• Rasa “pahit dan masam” yang tidak diingini dalam tempoh 60 hari penyimpanan berpunca terutamanya daripada naringin, asid sitrik dan gula.

• Kandungan asid sitrik yang diukur dengan NMR berkorelasi positif dengan ketara dengan pengukuran HPLC.

Teknologi NMR didapati tepat dan cekap untuk analisis metabolomik limau bali dan berguna untuk menilai serta memperbaiki kualiti rasa semasa penyimpanan (Liu et al., 2023).

Komposisi Nutrien

Dapatan utama: jus limau bali tinggi vitamin A dan C, manakala kulitnya tinggi protein, karbohidrat dan mineral.

Jus limau bali tinggi dengan vitamin A dan C, manakala kulitnya menawarkan kandungan protein, karbohidrat dan mineral yang tinggi (Sharma et al., 2024). Limau bali juga mengandungi asid askorbik, kalium dan pektin diet dalam kuantiti yang penting dari segi pemakanan (Tomar, 2026).

Polifenol utama buah limau bali ialah asid fenolik, flavonoid, antosianin dan tanin (Sharma et al., 2024).

Naringin dan Sebatian Bioaktif

Dapatan utama: naringin, hesperidin, narirutin dan naringenin ialah juzuk ciri utama limau bali.

Hesperidin, narirutin, naringin dan aglikonnya (naringenin) telah lama diiktiraf sebagai komponen ciri limau bali dan merupakan juzuk utama buah ini (Sharma et al., 2024). Pencirian fitokimia daun, kulit, isi, biji dan akar menunjukkan kelimpahan molekul aktif biologi (Tomar, 2026):

• flavanon naringin dan naringenin

• flavon polimetoksi seperti nobiletin dan tangeretin

• monoterpena limonena

• asid fenolik seperti asid klorogenik dan ferulik

Bahan aktif lain yang dikenal pasti dalam buah, kulit, daun, biji dan bunga termasuk alkaloid, flavonoid, kumarin, karotenoid, monoterpena, seskuiterpena, steroid, asid amino dan karbohidrat (Sivathmika et al., 2026).

Kajian di Malaysia. Manorenjitha et al. (2016) mengenal pasti juzuk kimia kulit limau bali isi putih menggunakan pengekstrakan pelarut, penyulingan hidro, GC-MS dan spektroskopi NMR. Asid heksadekanoik dan asid 9,12-oktadekadienoik ialah sebatian utama dalam pecahan heksana dan etil asetat. Limonena dikenal pasti sebagai sebatian utama dalam minyak pati, dan serbuk putih daripada pengekstrakan metanol disahkan sebagai naringin.

Pemanfaatan Kulit

Dapatan utama: kulit membentuk kira-kira 30% daripada berat buah dan kaya dengan sebatian bernilai tinggi.

Kulit limau bali ialah sisa pertanian yang terkenal. Kulit ini membentuk kira-kira 30% daripada jumlah berat buah dan mengandungi fitokimia seperti sebatian aroma meruap, pektin, flavonoid, asid fenolik, karotenoid, kumarin dan polisakarida (Tocmo et al., 2020).

Tocmo et al. (2020) mengulas peluang pemanfaatan kulit limau bali selain pengkomposan dan makanan haiwan yang konvensional:

Komponen kulit	Potensi kegunaan
Minyak pati (limonena)	Perisa, wangian dan produk kosmetik
Pektin	Agen pemekat dan penstabil makanan
Flavonoid dan asid fenolik	Makanan berfungsi dan nutraseutikal
Polisakarida	Bahan makanan dan farmaseutikal

Sumber: Tocmo et al. (2020).

Pengeluaran dan pemprosesan limau bali serta hasil sampingannya telah menjadi sumber yang mampan untuk pertanian dan industri makanan (Sharma et al., 2024).

Manfaat Kesihatan

Dapatan utama: ekstrak limau bali menunjukkan aktiviti hipolipidemik, hipoglisemik, antioksidan, antimikrob, anti-radang dan antikanser.

Potensi kesihatan ekstrak kulit limau bali dan sebatian tulennya telah dinilai dalam banyak kajian in vitro dan in vivo, yang menunjukkan aktiviti hipolipidemik, hipoglisemik, antioksidan, antimikrob, anti-radang dan antikanser (Tocmo et al., 2020).

Tomar (2026) menyenaraikan aktiviti yang disahkan secara eksperimen: memerangkap radikal bebas, antimikrob spektrum luas, menekan isyarat keradangan, mengawal glisemia, sitotoksisiti terpilih terhadap sel malignan, melindungi hati, mengawal metabolisme lipid dan memelihara integriti neuron. Sivathmika et al. (2026) menambah kesan analgesik, hipokolesterolemik, perencat enzim penukar angiotensin dan penekan sistem saraf pusat.

Amaran: Interaksi dengan Ubat

Dapatan utama: furanokumarin dalam limau bali boleh merencat enzim CYP3A4 di usus dan menjejaskan bioketersediaan ubat.

Satu kebimbangan klinikal yang kurang dibincangkan ialah keupayaan furanokumarin daripada limau bali untuk merencat enzim CYP3A4 di usus, yang boleh mengubah bioketersediaan ubat (Tomar, 2026). Kesan ini serupa dengan yang terkenal bagi limau gedang (grapefruit).

Bagi pengguna yang mengambil ubat tertentu, seperti sesetengah ubat kolesterol, tekanan darah atau ubat lain yang dimetabolismekan oleh CYP3A4, adalah wajar berbincang dengan doktor atau ahli farmasi sebelum mengambil limau bali dalam jumlah yang banyak.

Perbincangan: Naringin sebagai Pedang Bermata Dua

Naringin muncul dalam hampir setiap bahagian ulasan ini, dan peranannya agak bertentangan. Dari satu sudut, naringin ialah sebatian bioaktif utama limau bali yang dikaitkan dengan aktiviti antioksidan, anti-radang dan pengawalan lipid (Sharma et al., 2024; Tomar, 2026). Dari sudut lain, naringin ialah punca utama rasa pahit yang tidak diingini, terutamanya semasa penyimpanan (Liu et al., 2023).

Kandungan naringin juga berbeza dengan ketara antara kultivar. Dalam kajian Susanto et al. (2011), kultivar tanpa biji mengandungi naringin sehingga 1,063.2 mg/ml, jauh lebih tinggi berbanding kultivar berbiji. Bagi pasaran buah segar, kultivar dengan naringin rendah dan rasa manis lebih sesuai. Bagi pengekstrakan nutraseutikal pula, kultivar atau kulit dengan naringin tinggi lebih bernilai.

Pendekatan ini membolehkan setiap bahagian buah disalurkan kepada kegunaan yang paling sesuai: isi kepada pasaran segar, dan kulit yang kaya naringin serta limonena kepada industri pengekstrakan (Manorenjitha et al., 2016; Tocmo et al., 2020).

Ketahanan limau bali terhadap HLB juga memberi kelebihan strategik. Banyak dusun limau mandarin dan oren di Asia Tenggara telah musnah akibat HLB, sedangkan limau bali kekal tidak bersimptom dan negatif dalam ujian PCR (Shokrollah et al., 2009). Ini menjadikan limau bali calon yang baik untuk program penanaman sitrus yang lebih mampan, sama ada sebagai tanaman utama atau sebagai bahan pembiakbakaan.

Implikasi untuk Pengusaha di Malaysia

1. Manfaatkan ketahanan limau bali terhadap HLB. Limau bali boleh menjadi tanaman sitrus yang lebih selamat di kawasan yang terjejas HLB (Shokrollah et al., 2009).

2. Nilai limau bali sebagai batang bawah. Keputusan ujian HLB menyokong penilaian lanjut sebagai bahan tanaman bersih (Shokrollah et al., 2009).

3. Utamakan kultivar tanpa biji untuk pasaran segar. Pengguna lebih menyukainya (Susanto et al., 2011).

4. Pantau rasa semasa penyimpanan. Elakkan penyimpanan terlalu lama yang meningkatkan rasa pahit dan masam (Liu et al., 2023).

5. Proses kulit menjadi produk bernilai. Minyak pati, pektin dan ekstrak flavonoid (Tocmo et al., 2020).

6. Labelkan produk dengan maklumat interaksi ubat. Ini penting untuk produk jus atau ekstrak pekat (Tomar, 2026).

Jurang Penyelidikan

• Pengesahan ketahanan HLB limau bali di lapangan dan dalam jangka panjang.

• Penilaian limau bali sebagai batang bawah untuk sitrus lain.

• Kajian agronomi kultivar tempatan Malaysia seperti limau bali Tambun.

• Kaedah lepas tuai untuk mengekalkan rasa semasa penyimpanan lama.

• Ujian klinikal manfaat kesihatan dan penilaian interaksi ubat secara terperinci.

Kesimpulan

Limau bali ialah sitrus terbesar yang mempunyai nilai ekonomi, pemakanan dan budaya yang tinggi di Malaysia. Dapatan paling penting untuk industri tempatan ialah ketahanannya terhadap penyakit HLB, berbeza dengan limau mandarin dan oren manis yang sangat rentan. Ini menjadikan limau bali pilihan yang lebih selamat untuk ditanam di kawasan tropika.

Dari segi kualiti, kultivar tanpa biji lebih digemari, dan rasa pahit semasa penyimpanan berpunca daripada naringin, asid sitrik dan gula. Kulitnya, yang membentuk kira-kira 30% berat buah, kaya dengan limonena, pektin dan flavonoid yang boleh dijadikan produk bernilai tinggi. Namun, pengguna perlu sedar tentang potensi interaksi limau bali dengan ubat tertentu.

Rujukan

7. Liu, J., Zhou, X., Chen, D., et al. (2023). ¹H NMR-based metabolic profiling to follow changes in pomelo cultivars during postharvest senescence. Foods, 12(10), 2001. doi:10.3390/foods12102001

8. Manorenjitha, M. S., Zairi, J., Ling, S. K., et al. (2016). Chemical constituents of the fruit peel from white flesh Citrus grandis (L.) Osbeck. International Journal of Pharma and Bio Sciences.

9. Sharma, S., Singh, B., Kaur, G., et al. (2024). Nutritional, bioactive, and health potential of pomelo (Citrus maxima): An exotic underutilized fruit. Current Research in Nutrition and Food Science. doi:10.12944/crnfsj.12.2.35

10. Shokrollah, H., Abdullah, T. L., Sijam, K., et al. (2009). Differential reaction of citrus species in Malaysia to huanglongbing (HLB) disease using grafting method. American Journal of Agricultural and Biological Sciences. doi:10.3844/ajabssp.2009.32.38

11. Sivathmika, S., Sayujya, S. S., Sayanth, P. V., et al. (2026). Citrus maxima: A review of its phytochemistry and biological activities. doi:10.5281/zenodo.18272023

12. Susanto, S., Rahayu, A., Sukma, D., et al. (2011). Karakter morfologi dan kimia 18 kultivar pamelo (Citrus maxima (Burm.) Merr.) berbiji dan tanpa biji. Jurnal Ilmu Pertanian Indonesia.

13. Tocmo, R., Peña-Fronteras, J. T., Calumba, K. F. A., et al. (2020). Valorization of pomelo (Citrus grandis Osbeck) peel: A review of current utilization, phytochemistry, bioactivities, and mechanisms of action. Comprehensive Reviews in Food Science and Food Safety. doi:10.1111/1541-4337.12561

14. Tomar, A., & Sharma, M. (2026). A review on Citrus maxima: Phytochemical, pharmacological and therapeutic perspectives. doi:10.5281/zenodo.21094990

Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.

Kata kunci: limau bali, pomelo, Citrus maxima, Citrus grandis, huanglongbing, penghijauan sitrus, naringin, limonena, kulit limau bali, pektin, furanokumarin, CYP3A4