Ciku (Manilkara zapota (L.) P. Royen): Ulasan Penyelidikan tentang Pembiakan, Lepas Tuai dan Nilai Kesihatan

Pengenalan

Ciku (Manilkara zapota (L.) P. Royen), juga dikenali sebagai sapodilla, sapota atau chicozapote, ialah buah paling terkenal dan paling meluas ditanam daripada famili Sapotaceae (Bangar et al., 2022). Pokok malar hijau ini berasal dari selatan Mexico, Belize dan Guatemala, dan kini ditanam secara meluas di Mexico dan Asia Tenggara (Garcia-Amezquita et al., 2023). Buahnya berbentuk bujur, berkulit kasar berwarna perang, dan berisi manis dengan tekstur sedikit berpasir. Selain buah, pokok ciku juga menghasilkan getah chicle yang dahulunya digunakan untuk membuat gula-gula getah (Kaur et al., 2020).

Ulasan ini bertajuk “Ciku (Manilkara zapota): Ulasan Penyelidikan tentang Pembiakan, Lepas Tuai dan Nilai Kesihatan”. Objektifnya ialah mensintesis dapatan penyelidikan tentang penanaman, kultivar, pembiakan, pembungaan dan pengikatan buah, perosak dan penyakit, kematangan tuai, pemasakan dan penyimpanan lepas tuai, komposisi nutrien, sebatian bioaktif serta manfaat kesihatan ciku. Kajian yang diulas dijalankan di India, Indonesia, Mexico, Afrika Selatan, Pakistan dan Croatia.

Sumber dikenal pasti melalui fungsi Literature Review di SciSpace (mod High Quality) pada November 2026. Daripada 100 kertas berkaitan, sepuluh kertas teratas dijadikan asas ulasan ini.

Status Pengeluaran

Dapatan utama: ciku masih kurang popular berbanding buah utama lain, walaupun berpotensi besar.

India ialah salah satu pengeluar ciku terbesar di dunia, di mana buah ini dikenali sebagai “chikoo” (Baidya et al., 2020). Di Indonesia, ciku masih kurang popular berbanding pisang, sitrus dan mangga. Jawa Barat ialah kawasan pengeluaran terbesar dengan sumbangan kira-kira 21% atau 38,250 tan. Kawasan pengeluaran utama di peringkat kampung ialah Desa Sukatali di Sumedang, Jawa Barat, dengan kultivar tempatan bernama ciku Sukatali (Budiarto et al., 2023).

Di Afrika sub-Sahara, kira-kira 78% kebun ciku masih bergantung kepada populasi anak benih yang tidak dipilih, menunjukkan potensi besar untuk meningkatkan hasil melalui pemilihan yang sistematik (Hadebe & Hadebe, 2025).

Keperluan Persekitaran dan Pembungaan

Dapatan utama: ciku memerlukan iklim tropika, dan pembungaan serta pengikatan buah berbeza dengan ketara antara kultivar.

Paull dan Duarte merangkumkan maklumat penting tentang ciku dalam bab mereka tentang buah tropika Amerika, termasuk taksonomi, kawasan asal, keperluan persekitaran (iklim dan sifat tanah), morfologi pokok, bunga dan buah, serta perkembangan buah seperti pendebungaan, pengikatan buah, pertumbuhan dan pemasakan.

Kajian di Afrika Selatan selama tiga musim (2021–2024) mencirikan lima pilihan ciku dan menunjukkan perbezaan yang ketara antara genotip (Hadebe & Hadebe, 2025):

Pilihan	Ciri menonjol
S-17	Berbunga paling awal (87 hari selepas dormansi berakhir); berat buah tertinggi (124.6 g); pengikatan buah tertinggi (23.7%); pemulihan isi tertinggi (74.3%)
S-42	TSS tertinggi (25.3 °Brix); jangka hayat terpanjang (11.2 hari pada 23–27°C); skor deria terbaik
S-24	Pemulihan isi 71.9%
S-09	Pengikatan buah terendah (12.6%)

Sumber: Hadebe & Hadebe (2025).

Variasi bermusim adalah sederhana untuk berat buah (pekali variasi 8.4–12.7%) tetapi rendah untuk TSS (3.1–5.8%). Ini menunjukkan bahawa pengumpulan gula dikawal oleh faktor genetik dengan lebih ketat berbanding saiz buah. Dapatan ini menyokong pemilihan kultivar berdasarkan kemanisan sebagai ciri yang stabil.

Pembiakan

Dapatan utama: pembiakan vegetatif melalui cantuman menghasilkan pokok yang serupa dengan induk, memendekkan tempoh juvana dan mempercepatkan pengeluaran komersial.

Ciku boleh dibiakkan secara seks (biji) atau vegetatif. Pembiakan vegetatif menghasilkan bahan tanaman yang serupa dengan induk, mengurangkan tempoh juvana dan mempercepatkan pengeluaran komersial (Kaur et al., 2020).

Batang bawah. Antara pelbagai batang bawah yang diuji, khirni (Manilkara hexandra) didapati paling berjaya dan digunakan secara komersial kerana keserasian cantuman yang tinggi dengan ciku. Pokok yang dicantum pada khirni menghasilkan buah berkualiti tinggi dengan hasil yang tinggi (Kaur et al., 2020). Di Indonesia, Chrysophyllum lanceolatum dan Manilkara hexandra biasa digunakan sebagai batang bawah (Budiarto et al., 2023).

Teknik pembiakan. Teknik yang lazim digunakan:

Teknik	Kesesuaian
Cantuman kayu lembut (softwood grafting)	Kawasan bersuhu sederhana dan kelembapan tinggi, yang menghalang sion daripada kering
Cantuman venir dan cantuman sisi	Kawasan dengan iklim yang berubah-ubah, menggunakan sion matang
Cantuman susu (inarching)	Kadar kejayaan tinggi; diamalkan oleh tapak semaian swasta
Cantuman celah diubah suai	Terbaik berbanding cantuman celah dan venir di Indonesia
Tut (air layering)	Digunakan secara meluas
Keratan	Tidak berjaya walaupun dengan hormon pengakaran
Kultur tisu	Masih terhad di peringkat akademik kerana kandungan fenolik dan getah yang tinggi

Sumber: Kaur et al. (2020); Budiarto et al. (2023).

Di Indonesia, kejayaan cantuman bergantung kepada jenis cantuman, musim cantuman dan diameter sion. Bulan Jun hingga Julai ialah tempoh terbaik untuk mencantum, dan diameter sion sekitar 5 mm disyorkan (Budiarto et al., 2023).

Bagi Malaysia yang berkelembapan tinggi sepanjang tahun, cantuman kayu lembut dan cantuman celah diubah suai berpotensi memberikan kadar kejayaan yang baik.

Perosak dan Penyakit

Dapatan utama: ciku terdedah kepada pelbagai perosak dan penyakit yang menjejaskan hasil dan kualiti buah.

Paull dan Duarte membincangkan penyakit dan serangga perosak ciku serta pengurusan rumpai sebagai sebahagian daripada amalan penanaman. Namun, abstrak dalam set kajian ini tidak memperincikan perosak atau penyakit tertentu.

Penyakit dan perosak juga mempengaruhi kualiti lepas tuai, dan pengurusan yang berkesan di ladang penting untuk mengurangkan kerugian selepas tuai. Di Malaysia, lalat buah dan pengorek buah biasa menyerang ciku, dan pembalutan buah ialah amalan yang biasa digunakan.

Kematangan Tuai, Pemasakan dan Penyimpanan

Dapatan utama: ciku mempunyai jangka hayat yang pendek dan kerugian lepas tuai yang sangat tinggi.

Walaupun lazat dan berkhasiat, jangka hayat ciku yang pendek menghalang penyimpanan yang lama, dan kerugian lepas tuai sangat tinggi (Baidya et al., 2020). Oleh itu, pengurusan sebelum dan selepas tuai diperlukan untuk memanjangkan hayat dan mengekalkan kualiti buah.

Baidya et al. (2020) mengulas perubahan fisiologi dan biokimia semasa pemasakan ciku serta rawatan yang digunakan:

Peringkat	Rawatan
Sebelum tuai	Aplikasi bahan kimia semasa peringkat vegetatif dan reproduktif
Selepas tuai	Prapenyejukan
Selepas tuai	Rawatan kimia dan rawatan haba
Selepas tuai	Lilin atau salutan
Selepas tuai	Penyimpanan sejuk
Selepas tuai	Penyinaran
Selepas tuai	Pembungkusan atmosfera terubah suai (MAP)
Selepas tuai	Penyimpanan atmosfera terkawal

Sumber: Baidya et al. (2020).

Kerana jangka hayatnya yang terhad, ciku banyak diproses menjadi produk nilai tambah seperti jem, jeli, chutney dan bar buah (Shetti et al., 2026). Penggunaan ciku masih banyak terhad kepada bentuk segar, manakala bahagian yang tidak boleh dimakan menghasilkan banyak sisa (Garcia-Amezquita et al., 2023).

Komposisi Nutrien

Dapatan utama: ciku kaya dengan gula, asid, protein, asid amino dan mineral seperti kalium, kalsium dan besi.

Ciku ialah sumber nutrien yang kaya, termasuk gula, asid, protein dan asid amino, serta mineral seperti kalium, kalsium dan besi (Bangar et al., 2022). Shetti et al. (2026) menambah bahawa buah ini mengandungi nutrien makro dan mikro penting, vitamin, polifenol, flavonoid, karotenoid, sterol, saponin dan terpena.

Sebatian Bioaktif

Dapatan utama: ciku kaya dengan ellagitanin, gallotanin, asid fenolik dan flavonoid.

Sebatian bioaktif utama ciku terdiri terutamanya daripada ellagitanin, gallotanin, asid fenolik, depsida dan flavonoid, termasuk antosianin dan flavanol (Bangar et al., 2022; Turkane & Badwaik, 2026).

Siddiqa et al. (2026) mengulas bukti dari tahun 2013 hingga 2026 dan menyenaraikan sebatian yang dikenal pasti dalam buah, daun, biji dan kulit kayu: asid galik, asid kafeik, kuersetin, katekin, mirisetin, kaempferol, beta-sitosterol, stigmasterol, alkaloid, tanin, saponin, triterpena dan glikosida.

Kegunaan Tradisional dan Manfaat Kesihatan

Dapatan utama: ciku menunjukkan aktiviti antioksidan, antimikrob, anti-radang, antidiabetik dan antiproliferatif, tetapi kebanyakannya dalam kajian makmal dan haiwan.

Secara tradisional, pelbagai bahagian pokok ciku digunakan untuk tujuan perubatan (Garcia-Amezquita et al., 2023):

Bahagian	Kegunaan tradisional
Biji	Diuretik dan pencahar; membantu masalah penghadaman serta batu pundi kencing dan buah pinggang
Kulit kayu	Anti-cirit-birit, antipiretik, antibiotik dan kelat
Buah dan daun	Selsema, batuk, cirit-birit, ketakcernaan, demam, pendarahan, luka dan ulser

Sumber: Garcia-Amezquita et al. (2023).

Aktiviti biologi yang dilaporkan termasuk antioksidan, antidiabetik, antimikrob, anti-radang, sitotoksik dan anti-artritis. Sifat ini membantu mencegah penyakit kronik dan degeneratif seperti kanser, diabetes, penyakit saraf, jangkitan dan penyakit kardiovaskular (Garcia-Amezquita et al., 2023). Turkane dan Badwaik (2026) menambah potensi analgesik dan melindungi hati.

Secara mekanistik, ekstrak ciku dilaporkan memodulasi penanda tekanan oksidatif, pengantara keradangan, laluan apoptosis dan enzim metabolisme lipid dalam kajian in vitro dan haiwan (Siddiqa et al., 2026). Bukti toksikologi menunjukkan sesetengah ekstrak diterima baik dalam keadaan eksperimen tertentu. Namun, penilaian keselamatan yang diseragamkan dan kajian klinikal masih diperlukan.

Ciku juga berpotensi dalam formulasi kosmetik kerana kandungan vitaminnya yang mempunyai kesan melembapkan kulit (Shetti et al., 2026).

Perbincangan: Antara Kualiti Genetik dan Pengurusan Lepas Tuai

Dapatan Hadebe dan Hadebe (2025) dan Baidya et al. (2020) saling melengkapi. Kajian pertama menunjukkan bahawa jangka hayat buah ciku berbeza antara genotip, dengan pilihan S-42 bertahan sehingga 11.2 hari pada suhu bilik. Kajian kedua menunjukkan bahawa rawatan sebelum dan selepas tuai boleh memanjangkan lagi jangka hayat. Ini bermakna pengusaha boleh mengurangkan kerugian melalui dua cara: memilih kultivar yang secara semula jadi lebih tahan lama, dan menggunakan teknologi lepas tuai yang sesuai.

Pemilihan kultivar juga mempengaruhi kualiti makan. Kerana TSS stabil antara musim dan dikawal secara genetik, kultivar yang manis akan kekal manis dari tahun ke tahun (Hadebe & Hadebe, 2025). Sebaliknya, berat buah lebih dipengaruhi oleh persekitaran dan pengurusan, jadi amalan seperti pembajaan dan pengairan masih penting untuk mendapatkan saiz buah yang baik.

Dari segi pembiakan pula, pilihan batang bawah dan teknik cantuman menentukan sejauh mana kelebihan genetik sesuatu kultivar dapat dimanfaatkan. Batang bawah khirni yang serasi menghasilkan pokok yang produktif dengan buah berkualiti tinggi (Kaur et al., 2020), manakala teknik cantuman yang sesuai dengan iklim tempatan memastikan kadar hidup anak pokok yang tinggi. Gabungan kultivar yang baik, batang bawah yang serasi dan pengurusan lepas tuai yang betul ialah asas kepada industri ciku yang lebih menguntungkan.

Implikasi untuk Pengusaha di Malaysia

1. Tanam anak pokok cantuman. Cantuman memendekkan tempoh juvana dan menghasilkan pokok yang seragam (Kaur et al., 2020).

2. Pilih teknik cantuman yang sesuai dengan iklim lembap. Cantuman kayu lembut dan cantuman celah diubah suai berpotensi tinggi (Kaur et al., 2020; Budiarto et al., 2023).

3. Pilih kultivar berdasarkan kemanisan dan jangka hayat. TSS dikawal secara genetik dan stabil antara musim (Hadebe & Hadebe, 2025).

4. Prasejukkan buah selepas tuai. Langkah ini mengurangkan kerugian yang tinggi (Baidya et al., 2020).

5. Gunakan salutan dan MAP untuk pasaran jarak jauh. Kaedah ini boleh memanjangkan jangka hayat (Baidya et al., 2020).

6. Proses buah berlebihan. Jem, jeli, bar buah dan minuman boleh mengurangkan pembaziran (Shetti et al., 2026).

Jurang Penyelidikan

• Kajian perosak dan penyakit ciku yang terperinci, terutamanya di Asia Tenggara.

• Penilaian kultivar ciku tempatan Malaysia.

• Protokol kultur tisu yang berjaya.

• Teknologi lepas tuai yang murah untuk pengusaha kecil.

• Ujian klinikal dan penilaian keselamatan yang diseragamkan.

• Pemanfaatan sisa kulit dan biji.

Kesimpulan

Ciku ialah buah tropika yang berkhasiat, kaya dengan gula, mineral dan sebatian fenolik seperti ellagitanin dan gallotanin. Pembiakan melalui cantuman, terutamanya pada batang bawah khirni, memendekkan tempoh juvana dan menghasilkan pokok yang seragam dan produktif. Pemilihan kultivar berdasarkan kemanisan adalah wajar kerana TSS dikawal secara genetik.

Kekangan utama ialah jangka hayat yang pendek dan kerugian lepas tuai yang tinggi. Prapenyejukan, salutan, MAP dan pemprosesan nilai tambah boleh mengurangkan kerugian ini. Dari segi kesihatan, ciku menunjukkan potensi antioksidan dan anti-radang, tetapi bukti klinikal masih diperlukan.

Rujukan

7. Baidya, B. K., Mahato, A., Pattnaik, R. K., et al. (2020). A review of physiological and biochemical changes related to ripening along with post-harvest handling and treatments of sapota. Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry. doi:10.22271/phyto.2020.v9.i4ab.12054

8. Bangar, S. P., Sharma, N., Kaur, H., et al. (2022). A review of sapodilla (Manilkara zapota) in human nutrition, health, and industrial applications. Trends in Food Science and Technology. doi:10.1016/j.tifs.2022.05.016

9. Budiarto, R., Dwinanda, S. R., Pakpahan, H. A., et al. (2023). A review of sapodilla beneficial use, production status, and propagation technique. Jurnal Kultivasi. doi:10.24198/kultivasi.v22i2.44437

10. Garcia-Amezquita, L. E., García-Varela, R., & Sánchez-López, A. L. (2023). Manilkara zapota “chicozapote” as a fruit source of health-beneficial bioactive compounds and its effects on chronic degenerative and infectious diseases, a review. Frontiers in Nutrition. doi:10.3389/fnut.2023.1194283

11. Hadebe, Z., & Hadebe, N. (2025). Phenological and pomological characterization of promising sapota selections. International Journal of Agriculture and Nutrition. doi:10.33545/26646064.2025.v7.i10c.478

12. Kaur, S., Boora, R. S., & Singh, D. (2020). Propagation studies in sapodilla [Manilkara zapota (L.) P. Royen]: A review. Agricultural Reviews. doi:10.18805/ag.R-2010

13. Paull, R. E., & Duarte, O. American fruit. CABI. doi:10.1079/9781845937898.0303

14. Shetti, P. P., Patil, P. M., Kubade, M. Y., et al. (2026). Innovations in Achras sapota Linn processing: From fresh fruit to value-added products: A review. doi:10.62225/2583049x.2026.6.3.6342

15. Siddiqa, A., Amjad, A., Gajdoš Kljusuri?, J., et al. (2026). Manilkara zapota: From phytochemistry to therapeutics, and relevance to food industries. Foods. doi:10.3390/foods15111968

16. Turkane, D. R., & Badwaik, H. (2026). Manilkara zapota (sapodilla or chikko): A review of the phytochemical composition, traditional uses, and therapeutic potential. doi:10.64063/3049-1630.vol.3.issue3.1

Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.

Kata kunci: ciku, sapodilla, Manilkara zapota, cantuman, khirni, Manilkara hexandra, tut, lepas tuai, prapenyejukan, ellagitanin, gallotanin, antioksidan