Langsat, Duku dan Dokong (Lansium domesticum Corr.): Ulasan Penyelidikan tentang Penanaman, Lepas Tuai dan Nilai Kesihatan

Pengenalan

Langsat, duku dan dokong ialah nama tempatan bagi buah daripada spesies Lansium domesticum Corr., ahli famili Meliaceae. Spesies ini berasal dari barat Asia Tenggara dan tumbuh secara liar serta ditanam di Malaysia, Thailand, Indonesia dan Filipina (Techavuthiporn, 2018). Buahnya digemari kerana isinya yang jernih, manis dengan sedikit masam, dan mudah dikupas, manakala bahagian lain pokok telah lama digunakan dalam perubatan tradisional.

Ulasan ini bertajuk “Langsat, Duku dan Dokong (Lansium domesticum Corr.): Ulasan Penyelidikan tentang Penanaman, Lepas Tuai dan Nilai Kesihatan”. Objektifnya ialah mensintesis dapatan penyelidikan tentang varieti, keperluan tapak, musim berbuah, perosak dan penyakit, pengendalian lepas tuai dan pemerangan kulit, komposisi nutrien, sebatian bioaktif serta manfaat kesihatan tanaman ini. Kajian yang diulas dijalankan terutamanya di Indonesia, Thailand, Malaysia dan Arab Saudi.

Sumber dikenal pasti melalui fungsi Literature Review di SciSpace (mod High Quality) pada November 2026. Daripada 100 kertas berkaitan, sepuluh kertas teratas (lapan selepas salinan berulang dibuang) dijadikan asas ulasan ini.

Varieti dan Botani

*Dapatan utama: L. domesticum mempunyai dua varieti botani yang jelas, iaitu var. pubescens (langsat) dan var. domesticum (duku).*

Techavuthiporn (2018) menerangkan dua varieti botani utama:

Varieti	Nama tempatan	Ciri umum
var. pubescens	Langsat (jenis liar yang tipikal)	Kulit nipis, bergetah, buah dalam tandan rapat
var. domesticum	Duku (juga dieja doekoe atau dookoo)	Kulit lebih tebal, kurang bergetah, buah lebih besar

Sumber: Techavuthiporn (2018). Ciri umum ialah huraian lazim dan bukan daripada abstrak.

Dokong, yang popular di Malaysia dan selatan Thailand, biasanya dianggap sebagai bentuk atau kacukan dalam kumpulan duku dengan isi yang manis dan biji yang kecil atau tiada. Buah langsat mempunyai kira-kira lima ulas yang berasingan, dengan satu hingga lima biji (Techavuthiporn, 2018).

Lubis et al. (2022) mencatatkan bahawa duku mudah ditemui di Indonesia. Buahnya dijual kerana rasanya yang sedap, manakala bahagian lain pokok digunakan sebagai ubat.

Keperluan Tapak dan Musim Berbuah

Dapatan utama: langsat ialah pokok hutan tropika tanah rendah yang tidak sesuai ditanam melebihi 650–750 m dari aras laut, dan buahnya bermusim.

Langsat ialah pokok hutan tropika tanah rendah dan tidak boleh ditanam pada ketinggian melebihi 650 hingga 750 m (Techavuthiporn, 2018). Ini bermakna kebanyakan kawasan tanah rendah Malaysia sesuai untuk penanaman, manakala kawasan tanah tinggi seperti Cameron Highlands tidak sesuai.

Tanaman ini bermusim. Di kawasan kajian yang dirujuk, buah hanya dihasilkan dari akhir September hingga awal November (Techavuthiporn, 2018). Musim di Malaysia mungkin berbeza mengikut negeri dan corak hujan, tetapi sifat bermusim ini bermakna bekalan buah tertumpu pada tempoh yang singkat. Akibatnya, harga sering jatuh semasa musim puncak, dan pengendalian lepas tuai menjadi sangat penting.

Perosak dan Penyakit

*Dapatan utama: L. domesticum terdedah kepada pelbagai perosak dan penyakit yang memerlukan pengurusan teliti.*

Lembaran data CABI Compendium untuk L. domesticum merangkumi identiti, gambaran keseluruhan, penyakit, perosak dan patogen berkaitan, taburan, biologi dan ekologi, kegunaan, pengurusan, genetik dan pembiakbakaan, kualiti makanan dan ekonomi (“Lansium domesticum (langsat)”, 2022). Rujukan ini menunjukkan bahawa tanaman ini berdepan dengan pelbagai perosak dan penyakit.

Abstrak dalam set kajian ini tidak memperincikan perosak tertentu. Namun, kulat yang tumbuh pada buah selepas tuai disenaraikan sebagai salah satu perubahan lepas tuai yang utama (Indriyani et al., 2024). Ini menunjukkan bahawa kawalan penyakit di ladang berkait rapat dengan kualiti lepas tuai.

Menariknya, ekstrak L. domesticum sendiri menunjukkan aktiviti antifidan, insektisid dan larvisid (Abdallah et al., 2022). Tanaman ini juga digunakan secara tradisional sebagai penghalau nyamuk. Ini membuka peluang untuk penyelidikan racun perosak berasaskan tumbuhan.

Pengendalian Lepas Tuai dan Pemerangan Kulit

Dapatan utama: duku dan langsat cepat rosak kerana kadar respirasi dan pengeluaran etilena yang tinggi, dan kulitnya mula menjadi perang selepas kira-kira empat hari.

Langsat ialah buah klimakterik yang hanya tahan 4 hingga 6 hari selepas dituai. Kulitnya mudah menjadi perang dan hitam selepas 4 hari. Keadaan ini tidak menjejaskan isi buah, tetapi menjadikan rupanya kurang menarik kepada pembeli (Mahmuddin et al., 2024).

Indriyani et al. (2024) menjalankan ulasan dan analisis bibliometrik tentang pengendalian lepas tuai duku. Buah duku cepat reput kerana kadar respirasi yang tinggi, hasil daripada tindak balas metabolik dan aktiviti pengeluaran etilena. Perubahan utama selepas tuai termasuk:

• kehilangan berat

• perubahan kekerasan buah

• pemerangan kulit dan perubahan warna

• perubahan keasidan tertitrat dan jumlah pepejal terlarut

• pertumbuhan kulat

Ulasan yang sama menyenaraikan beberapa rawatan khas untuk memanjangkan jangka hayat duku:

Rawatan	Fungsi umum
Sinaran UV-C	Mengurangkan mikroorganisma pada permukaan buah
Sinaran inframerah	Rawatan fizikal untuk mengekalkan kualiti
Salutan kitosan	Lapisan pelindung yang mengurangkan kehilangan air dan jangkitan
Pembungkusan atmosfera terubah suai (MAP)	Mengawal kepekatan oksigen dan karbon dioksida
Ozon	Pembasmi kuman tanpa sisa kimia

Sumber: Indriyani et al. (2024).

Kajian asid askorbik dan plastik polietilena. Mahmuddin et al. (2024), dengan penglibatan penyelidik dari Malaysia, menguji rendaman buah langsat dalam asid askorbik pada kepekatan 1.5%, 2% dan 2.5%, diikuti pembungkusan dalam plastik polietilena (PE) dan penyimpanan pada 15°C. Dapatan utama:

• Asid askorbik melambatkan pemerangan sehingga 14 hari.

• Indeks pemerangan terendah dicapai dengan rendaman 2.5% asid askorbik dan pembungkusan PE.

• Gabungan PE dan asid askorbik memanjangkan jangka hayat buah kepada 14 hari, berbanding 4 hingga 6 hari secara biasa.

Dapatan ini sangat praktikal untuk pengusaha dan pemborong di Malaysia, kerana asid askorbik dan plastik PE mudah didapati dan murah.

Komposisi Nutrien dan Sebatian Bioaktif

*Dapatan utama: buah, kulit, daun dan biji L. domesticum kaya dengan metabolit sekunder, terutamanya terpenoid dan fenolik.*

Anggraini dan Mustakim (2026) mencirikan metabolit dalam buah duku berdasarkan kajian literatur. Buah duku mengandungi pelbagai metabolit sekunder termasuk flavonoid, sebatian fenolik, terpenoid, alkaloid dan saponin. Sebatian ini dikenal pasti melalui saringan fitokimia, kromatografi dan teknik spektroskopi.

Lubis et al. (2022) mendapati bahawa bahagian daun, buah, kulit dan biji mengandungi metabolit sekunder, dan jenis sebatian aktif yang paling biasa ialah kumpulan steroid atau terpenoid. Abdallah et al. (2022) pula menyatakan bahawa kebanyakan aktiviti biologi yang dilaporkan berpunca daripada terpenoid dan fenolik.

Buah langsat juga mempunyai potensi antioksidan sekunder yang kuat, diukur melalui ujian pengkelatan besi (II), dan mengandungi antioksidan lipofilik (Techavuthiporn, 2018). Ekstrak biji pula kaya dengan limonoid.

Abdallah et al. (2022) menyusun data tentang nilai pemakanan L. domesticum daripada kajian yang diterbitkan dari tahun 1931 hingga November 2021, menjadikannya rujukan penting untuk komposisi nutrien tanaman ini.

Kegunaan Tradisional dan Manfaat Kesihatan

*Dapatan utama: L. domesticum mempunyai pelbagai kegunaan tradisional dan aktiviti farmakologi, terutamanya antimalaria, antioksidan, antibakteria dan sitotoksik.*

Secara tradisional, L. domesticum digunakan untuk merawat keradangan mata, ulser, cirit-birit, disentri, demam, kekejangan, perut kembung, cacing, gigitan serangga, sengatan kala jengking dan malaria. Ia juga digunakan sebagai penghalau nyamuk, pelembap kulit dan agen pemutih (Abdallah et al., 2022).

Aktiviti farmakologi yang telah dilaporkan:

Aktiviti	Sumber
Antimalaria (ekstrak biji terhadap Plasmodium falciparum)	Techavuthiporn (2018); Abdallah et al. (2022)
Antioksidan	Lubis et al. (2022); Anggraini & Mustakim (2026)
Antibakteria	Lubis et al. (2022); Anggraini & Mustakim (2026)
Sitotoksik, antitumor dan antikanser	Lubis et al. (2022); Hanum & Kasiamdari (2013)
Anti-radang dan antidiabetik	Anggraini & Mustakim (2026)
Anti-penuaan, penyembuhan luka, analgesik	Abdallah et al. (2022)
Antimutagenik dan anti-melanogenesis	Abdallah et al. (2022); Hanum & Kasiamdari (2013)

Hanum dan Kasiamdari (2013) menyatakan bahawa ekstrak biji, daun, kulit batang, tangkai dan kulit buah berpotensi menjadi sumber sebatian baharu dengan aktiviti farmakologi yang luas. Beberapa kajian juga telah menghasilkan nanozarah dan formulasi farmaseutikal daripada tumbuhan ini (Abdallah et al., 2022).

Lubis et al. (2022) melihat potensi besar untuk membangunkan L. domesticum sebagai ubat tradisional yang diseragamkan. Namun, kebanyakan bukti masih di peringkat makmal (in vitro) dan haiwan (in vivo), jadi kegunaan perubatan pada manusia memerlukan pengesahan lanjut.

Perbincangan: Menghubungkan Lepas Tuai dengan Nilai Pasaran

Dapatan utama: masalah utama langsat dan duku bukan pada rasa isi, tetapi pada rupa kulit yang cepat merosot.

Dapatan Mahmuddin et al. (2024) menunjukkan bahawa pemerangan kulit tidak menjejaskan isi buah. Ini bermakna buah yang kulitnya sudah perang sebenarnya masih boleh dimakan dan berkualiti, tetapi pembeli menolaknya kerana rupanya. Kerugian ekonomi akibat pemerangan kulit sebahagian besarnya ialah kerugian persepsi, bukan kerugian kualiti makanan.

Hal ini membuka dua strategi yang saling melengkapi. Strategi pertama ialah melambatkan pemerangan kulit melalui rawatan seperti asid askorbik, plastik polietilena, kitosan atau MAP, supaya buah kekal menarik di pasaran segar lebih lama (Indriyani et al., 2024; Mahmuddin et al., 2024). Strategi kedua ialah menyalurkan buah yang kulitnya sudah perang kepada pemprosesan, kerana isinya masih baik untuk dijadikan jus, jem, buah dalam tin atau produk sejuk beku.

Kadar respirasi dan pengeluaran etilena yang tinggi juga bermakna buah perlu disejukkan secepat mungkin selepas dipetik. Penyimpanan pada 15°C dalam kajian Mahmuddin et al. (2024) menunjukkan bahawa suhu sederhana sejuk sudah memadai apabila digabungkan dengan pembungkusan yang sesuai. Ini lebih mudah dan murah untuk dilaksanakan oleh pengusaha kecil berbanding sistem rantaian sejuk yang kompleks.

Satu lagi perkara yang perlu diperhatikan ialah sifat bermusim tanaman ini. Kerana bekalan tertumpu pada tempoh yang singkat (Techavuthiporn, 2018), lambakan buah sering berlaku dan harga jatuh. Teknologi lepas tuai yang memanjangkan jangka hayat sehingga 14 hari membolehkan pengusaha mengagihkan jualan dalam tempoh yang lebih panjang dan menghantar buah ke pasaran yang lebih jauh, termasuk pasaran eksport.

Akhir sekali, potensi kesihatan L. domesticum boleh menjadi nilai tambah dalam pemasaran. Kulit dan biji, yang biasanya dibuang, kaya dengan terpenoid, fenolik dan limonoid (Abdallah et al., 2022; Techavuthiporn, 2018). Jika dikumpulkan secara sistematik daripada pusat pengumpulan atau kilang pemprosesan, sisa ini boleh dibekalkan kepada industri herba dan kosmetik.

Implikasi untuk Pengusaha di Malaysia

1. Tanam di tanah rendah. Elakkan kawasan melebihi 650 m dari aras laut (Techavuthiporn, 2018).

2. Rancang pemasaran untuk musim yang pendek. Bekalan buah tertumpu pada tempoh singkat, jadi kerjasama dengan pemborong dan pemproses perlu diatur awal.

3. Gunakan asid askorbik dan plastik PE. Rendam buah dalam 2.5% asid askorbik, bungkus dalam plastik PE dan simpan pada 15°C untuk jangka hayat sehingga 14 hari (Mahmuddin et al., 2024).

4. Pertimbangkan rawatan lepas tuai lain. Kitosan, MAP, UV-C dan ozon boleh dinilai untuk pasaran jarak jauh (Indriyani et al., 2024).

5. Kawal kulat di ladang. Jangkitan kulat ialah salah satu punca utama kerosakan selepas tuai (Indriyani et al., 2024).

6. Manfaatkan kulit dan biji. Bahagian ini kaya dengan sebatian bioaktif dan berpotensi untuk produk kesihatan dan racun perosak semula jadi (Abdallah et al., 2022).

Jurang Penyelidikan

• Kajian agronomi seperti pembajaan, pengurusan pembungaan dan teknik berbuah luar musim masih sangat terhad dalam set kajian ini.

• Data perosak dan penyakit khusus di Malaysia.

• Pencirian genetik untuk membezakan langsat, duku dan dokong dengan lebih tepat.

• Ujian klinikal untuk mengesahkan manfaat kesihatan.

• Penilaian ekonomi rawatan lepas tuai untuk pengusaha kecil.

Kesimpulan

Lansium domesticum ialah tanaman tanah rendah tropika dengan dua varieti utama, iaitu langsat dan duku, serta jenis dokong yang popular di Malaysia. Buahnya bermusim dan cepat rosak, dengan kulit yang mula menjadi perang selepas kira-kira empat hari akibat kadar respirasi dan pengeluaran etilena yang tinggi.

Penyelidikan lepas tuai menunjukkan hasil yang menggalakkan: rendaman 2.5% asid askorbik dengan pembungkusan polietilena pada 15°C boleh memanjangkan jangka hayat kepada 14 hari. Dari segi kesihatan, pelbagai bahagian tumbuhan kaya dengan terpenoid dan fenolik, dengan aktiviti antimalaria, antioksidan, antibakteria dan sitotoksik, tetapi bukti klinikal masih diperlukan.

Rujukan

7. Abdallah, H. M., Mohamed, G. A., & Ibrahim, S. R. M. (2022). Lansium domesticum: A fruit with multi-benefits: Traditional uses, phytochemicals, nutritional value, and bioactivities. Nutrients, 14(7), 1531. doi:10.3390/nu14071531

8. Anggraini, E. L., & Mustakim, A. (2026). Karakterisasi senyawa metabolit buah duku (Lansium domesticum) berdasarkan studi literatur serta potensi bioaktifnya dalam bidang kesehatan. doi:10.64365/murakes.v2i1.179

9. Hanum, L., & Kasiamdari, R. S. (2013). Tumbuhan duku: Senyawa bioaktif, aktivitas farmakologis dan prospeknya dalam bidang kesehatan. doi:10.31957/JBP.528

10. Indriyani, A., Saputra, A., Rahmawati, L., et al. (2024). Postharvest management of fresh duku (Lansium domesticum var. duku): A mini review. World Journal of Advanced Research and Reviews, 23(1). doi:10.30574/wjarr.2024.23.1.2080

11. Lansium domesticum (langsat). (2022). CABI Compendium. doi:10.1079/cabicompendium.29802

12. Lubis, M. F., Hasibuan, P. A. Z., Syahputra, H., et al. (2022). A review on phytochemicals and pharmacological activities as ethnomedicinal uses of duku (Lansium domesticum Corr.). Open Access Macedonian Journal of Medical Sciences. doi:10.3889/oamjms.2022.8394

13. Mahmuddin, Y., Tahir, M., Shamsudin, R., et al. (2024). Effect of ascorbic acid and polyethylene plastic packaging on browning and shelf life of langsat fruit (Lansium domesticum). BIO Web of Conferences, 96. doi:10.1051/bioconf/20249602010

14. Techavuthiporn, C. (2018). Langsat — Lansium domesticum. Dalam bab buku, Academic Press. doi:10.1016/B978-0-12-803138-4.00036-8

Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.

Kata kunci: langsat, duku, dokong, Lansium domesticum, buah klimakterik, pemerangan kulit, asid askorbik, plastik polietilena, kitosan, terpenoid, limonoid, antimalaria