Kelapa sawit (Elaeis guineensis Jacq.) ialah tanaman ekonomi utama yang turut membantu memberi makan dunia hari ini [1]. Bagi kebanyakan rakyat Malaysia, sawit sinonim dengan minyak masak. Namun, kegunaan sawit jauh lebih luas: daripada marjerin dan coklat, kepada sabun, kosmetik, biodiesel, biogas dan makanan ternakan. Artikel ini memberi gambaran menyeluruh tentang kegunaan kelapa sawit berdasarkan kajian saintifik.
Kedudukan Sawit di Dunia dan di Malaysia
Pada tahun 2017, pengeluaran minyak sawit dan minyak isirung sawit mencapai hampir satu pertiga (75.17 juta tan) daripada jumlah pengeluaran minyak dan lemak dunia, daripada kawasan tanaman seluas 19.04 juta hektar, terutamanya di Indonesia dan Malaysia. Pada tahun itu, minyak sawit Malaysia sahaja menjana hasil eksport RM46.12 bilion [1].
Malaysia ialah pengeluar minyak sawit kedua terbesar di dunia [2]. Pada tahun 2024, sektor sawit negara mencatat pertumbuhan ketara dalam pengeluaran, eksport dan harga, walaupun keluasan tanaman menurun sedikit akibat program tanam semula [3].
Sawit juga sangat cekap. Minyak sawit menyumbang kira-kira 40% daripada permintaan minyak sayuran tahunan dunia, tetapi kawasan tanaman sawit meliputi kurang daripada 5% hingga 5.5% daripada jumlah kawasan tanaman minyak global [4].
Dua Jenis Minyak daripada Satu Buah
Satu buah sawit menghasilkan dua jenis minyak yang berbeza secara kimia [5]:
| Minyak | Sumber | Ciri utama |
|---|---|---|
| Minyak sawit mentah (CPO) | Isi buah (mesokarp) | Kebanyakannya asid palmitik dan oleik; kira-kira 50% tepu |
| Minyak isirung sawit (PKO) | Isirung (biji) | Kebanyakannya asid laurik; lebih 80% tepu |
Di Malaysia, bahan tanaman komersial Tenera menghasilkan secara purata kira-kira 4 tan minyak sawit, 0.5 tan minyak isirung dan 0.6 tan hampas isirung sawit (PKC) sehektar setahun. Pokok sawit mula berbuah 2 hingga 3 tahun selepas ditanam dan mempunyai hayat ekonomi kira-kira 25 tahun [5].
Gambaran Kegunaan Utama
1. Makanan (kira-kira 80%)
Kira-kira 80% minyak sawit, minyak isirung sawit dan pecahannya di seluruh dunia digunakan untuk tujuan makanan [6]. Ini termasuk minyak masak dan menggoreng, marjerin, lemak sapuan, lemak pastri, aiskrim bukan tenusu dan pengganti lemak koko [6][5].
2. Bukan makanan (kira-kira 20%)
Kira-kira 20% minyak sawit digunakan dalam aplikasi bukan makanan yang bernilai lebih tinggi, seperti biodiesel sawit [1]. Minyak sawit digunakan dalam berjuta-juta produk, daripada makanan hingga sabun, produk penjagaan diri, kosmetik dan bahan mentah biodiesel [7].
3. Biojisim dan sisa kilang
Sektor kilang memberi tumpuan kepada penilaian semula hasil sampingan, biogas dan pengurusan efluen kilang sawit (POME) [1]. Konsep “sisa kepada kekayaan” telah mendorong inovasi untuk menggunakan hasil sampingan sawit bagi tenaga hijau, oleokimia dan sumber fitonutrien [8].
4. Nutrien dan suplemen
Minyak sawit kaya dengan sebatian bermanfaat seperti tokotrienol, karotenoid dan fitosterol [9]. Minyak sawit merah mengandungi beta-karotena dan vitamin A yang sangat bioboleh-sedia [10].
Ringkasan Kegunaan Mengikut Bahagian Pokok
| Bahagian | Kegunaan | Contoh |
|---|---|---|
| Isi buah | Minyak sawit | Minyak masak, marjerin, biodiesel, sabun |
| Isirung | Minyak isirung | Lemak konfeksi, oleokimia |
| Hampas isirung | Makanan ternakan | Ayam pedaging, ruminan [11][12] |
| Tandan kosong (EFB) | Biojisim | Kompos, papan gentian, bioetanol [13][14] |
| Efluen kilang (POME) | Biogas | Elektrik dan biometana [15] |
Perbandingan Kegunaan di Negara Jiran
Corak kegunaan berbeza mengikut negara. Di Indonesia, minyak sawit digunakan untuk makanan (48.59%), biodiesel (39.85%) dan oleokimia (11.51%). Penggunaan untuk biodiesel meningkat 26.40% dalam tempoh lima tahun disebabkan dasar mandatori B30 [16]. Ini menunjukkan persaingan yang semakin ketara antara penggunaan sawit untuk makanan dan untuk bahan api.
Cabaran Industri
Walaupun kegunaannya luas, industri sawit berdepan beberapa cabaran:
1. Kebergantungan pada eksport huluan. Eksport berkaitan sawit Malaysia masih bergantung pada segmen huluan seperti minyak sawit mentah, dengan sumbangan 81.4%, manakala sumbangan hiliran hanya kira-kira 18.6% [7].
2. Isu alam sekitar. Penebangan hutan, penukaran tanah gambut dan pelepasan gas rumah hijau masih menjadi cabaran [9].
3. Persepsi kesihatan. Kandungan lemak tepu dan bahan cemar pemprosesan seperti 3-MCPD menimbulkan kebimbangan, walaupun teknologi penapisan baharu telah mengurangkannya sehingga 80% [9].
4. Pensijilan. Pensijilan Minyak Sawit Mampan Malaysia (MSPO) telah diwajibkan [8].
Peranan Penyelidikan
Lembaga Minyak Sawit Malaysia (MPOB) telah menghasilkan pelbagai produk sawit baharu, termasuk vanaspati bebas lemak trans, serbuk santan, marjerin bebas lemak trans, marjerin boleh tuang, aiskrim bukan tenusu dan pengganti mentega koko [5]. Penyelidikan semasa memberi tumpuan kepada kecerdasan buatan untuk pengurusan ladang dan kilang, serta ramuan berasaskan sawit yang baharu [2].
Siri Artikel Ini
Artikel seterusnya dalam siri ini akan membincangkan setiap kegunaan dengan lebih terperinci:
1. Minyak sawit dalam makanan
2. Minyak sawit merah dan vitamin A
3. Minyak sawit dan kolesterol
4. Tokotrienol sawit
5. Oleokimia dan biodiesel
6. Biojisim, POME dan makanan ternakan
7. Sawit dan alam sekitar
Kesimpulan
Kelapa sawit ialah tanaman serba guna. Kira-kira 80% minyaknya digunakan dalam makanan dan 20% dalam produk bukan makanan seperti oleokimia dan biodiesel. Hasil sampingannya seperti tandan kosong, efluen kilang dan hampas isirung pula boleh dijadikan tenaga, baja dan makanan ternakan. Malaysia, sebagai pengeluar kedua terbesar dunia, berpeluang meningkatkan nilai tambah hiliran sambil menangani cabaran alam sekitar dan kesihatan.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja. Angka pengeluaran dan eksport berubah setiap tahun; rujuk laporan terkini MPOB untuk data semasa.
Rujukan
[1] Kushairi A (2018). OIL PALM ECONOMIC PERFORMANCE IN MALAYSIA AND R&D PROGRESS IN 2017 – Review Article. Journal of Oil Palm Research. DOI: 10.21894/jopr.2018.0030.
[2] A. P. Ghulam Kadir (2024). OIL PALM ECONOMIC PERFORMANCE IN MALAYSIA AND R&D PROGRESS IN 2023. Journal of Oil Palm Research. DOI: 10.21894/jopr.2024.0037.
[3] A. P. Ghulam Kadir (2025). OIL PALM ECONOMIC PERFORMANCE IN MALAYSIA AND R&D PROGRESS IN 2024. Journal of Oil Palm Research. DOI: 10.21894/jopr.2025.0031.
[4] E. Meijaard et al. (2020). The environmental impacts of palm oil in context. Nature Plants. DOI: 10.1038/s41477-020-00813-w.
[5] Y. Basiron (2001). New Palm-Based Products. Journal of Oleo Science. DOI: 10.5650/jos.50.295.
[6] Noor Lida Habi Mat Dian (2018). PALM OIL AND PALM KERNEL OIL: VERSATILE INGREDIENTS FOR FOOD APPLICATIONS. Journal of Oil Palm Research. DOI: 10.21894/jopr.2017.00014.
[7] N. Othman et al. (2022). On the duration of trade competitiveness: the case of the Malaysian palm-based oleochemical industry. Heliyon. DOI: 10.1016/j.heliyon.2022.e11903.
[8] G. K. A. Parveez et al. (2021). OIL PALM ECONOMIC PERFORMANCE IN MALAYSIA AND R&D PROGRESS IN 2020. Journal of Oil Palm Research. DOI: 10.21894/jopr.2021.0026.
[9] Jerome Jeyakumar John Martin et al. (2026). Palm oil: a review on nutritional composition, processing, contaminants, and sustainability frameworks in the food system. Frontiers in Plant Science. DOI: 10.3389/fpls.2026.1798946.
[10] R. Loganathan et al. (2017). Health-promoting effects of red palm oil: evidence from animal and human studies. Nutrition Reviews. DOI: 10.1093/nutrit/nuw054.
[11] Mohammad Naeem Azizi et al. (2021). Is Palm Kernel Cake a Suitable Alternative Feed Ingredient for Poultry?. Animals : an Open Access Journal from MDPI. DOI: 10.3390/ani11020338.
[12] F. Fhonna et al. (2026). Optimal inclusion levels of palm kernel cake in diets for large and small ruminants: a meta-analysis. Open Agriculture. DOI: 10.1515/opag-2025-0481.
[13] Y. L. Chiew et al. (2013). Current state and environmental impact assessment for utilizing oil palm empty fruit bunches for fuel, fiber and fertilizer – A case study of Malaysia. Biomass & Bioenergy. DOI: 10.1016/j.biombioe.2013.01.012.
[14] E. Derman et al. (2018). Oil palm empty fruit bunches as a promising feedstock for bioethanol production in Malaysia. Renewable Energy. DOI: 10.1016/j.renene.2018.06.003.
[15] A. Nasrin et al. (2022). A critical analysis on biogas production and utilisation potential from palm oil mill effluent. Journal of Cleaner Production. DOI: 10.1016/j.jclepro.2022.132040.
[16] M. Amir et al. (2022). From Export Ban to Export Acceleration: Why Cooking Oil Price Interventions Were Ineffective. Unknown Journal. DOI: 10.35497/558662.
