Pengenalan
Bagi masyarakat Melayu, dusun bukan sekadar kebun buah. Ia merupakan tanah pusaka yang ditanam dengan pelbagai pokok seperti durian, manggis, rambutan, langsat, cempedak dan petai, sering bercampur dengan pokok hutan, kelapa dan tanaman lain, lalu diwarisi daripada satu generasi kepada generasi seterusnya (pengetahuan am). Sistem ini menyerupai agroforestri: pelbagai spesies saka tumbuh bersama dalam beberapa lapisan silara. Kini banyak dusun lama terbiar atau ditukar guna tanah (pengetahuan am).
Artikel ini berpaksikan kajian “Diversity and use of traditional fruit species in selected home gardens or fruit orchards in Malaysia” (Salma et al., 2015a), dengan judul Melayunya “Kepelbagaian dan kegunaan spesies buah-buahan tradisi di halaman rumah atau di dusun di Malaysia”. Objektifnya ialah meninjau taburan dan kegunaan spesies pokok buah tradisi di empat halaman rumah atau dusun di empat lokasi berbeza, sebagai maklumat asas untuk usaha pemuliharaan di ladang (on-farm conservation). Kajian ini dijalankan di Malaysia, iaitu di Sabah, Sarawak dan Pahang. Ia disokong oleh kajian projek pemuliharaan pokok buah tropika berasaskan komuniti di Malaysia (Salma et al., 2015b), kajian kebun rumah di Perak (Ramli et al., 2021), serta dua kajian tentang sistem “dusun” sebagai agroforestri pribumi di Maluku, Indonesia (Matinahoru, 2014; Girsang et al., 2024).
Sorotan Kajian Lepas
Kebun rumah dan dusun telah lama diiktiraf sebagai tempat simpanan sumber genetik tumbuhan di luar hutan. Hodel et al. (1999) melaporkan tinjauan kebun rumah di selatan Vietnam antara Disember 1996 hingga Mei 1997 dalam rangka pemuliharaan in situ sumber genetik tumbuhan. Ini menunjukkan kebun rumah sudah dinilai sebagai kawasan pemuliharaan, sekurang-kurangnya di Vietnam, sejak akhir 1990-an.
Latar belakang kajian utama menekankan bahawa data taburan dan kegunaan spesies buah tradisi diperlukan sebelum usaha pemuliharaan di ladang dapat dimulakan. Pendekatan ini penting bagi pokok buah tropika kerana banyak spesies mempunyai biji rekalsitran yang tidak tahan disimpan lama (pengetahuan am).
Konsep “dusun” juga wujud di luar Malaysia. Di Maluku, Indonesia, istilah yang sama digunakan untuk sistem agroforestri pribumi yang mencampurkan tanaman saka, tanaman semusim dan pokok hutan (Matinahoru, 2014). Persamaan istilah dan konsep ini mungkin mencerminkan warisan pertanian bersama di alam Melayu, walaupun komposisi tanamannya berbeza mengikut tempat (pengetahuan am).
Dapatan Utama
Kepelbagaian tertinggi di Sabah. Salma et al. (2015a) mendapati halaman rumah atau dusun di Kampung Lingkungan, Sabah mempunyai kepelbagaian spesies buah tertinggi, diikuti Kampung Changkul, Sarawak, Kampung Pintas, Sabah dan Kampung Hulu Cheka, Jerantut, Pahang di Semenanjung Malaysia. Abstrak kajian tidak menyatakan bilangan spesies bagi setiap lokasi.
Sumber makanan dan pendapatan. Spesies pokok buah tersebut menyediakan nutrisi dan keselamatan makanan, tetapi yang lebih penting, menjamin pendapatan isi rumah (Salma et al., 2015a).
Pengetahuan tradisi semakin pupus. Pengetahuan tentang kegunaan pokok buah untuk ubat, penjagaan kesihatan dan kraf tangan hanya diketahui oleh segelintir warga tua, dan semakin hilang tanpa diwarisi oleh generasi muda. Penukaran guna tanah pula membawa kepada kehilangan ketara kepelbagaian pokok buah (Salma et al., 2015a).
Pemuliharaan oleh komuniti. Salma et al. (2015b) melaporkan Projek Pokok Buah Tropika dibiayai UNEP/GEF di enam lokasi di Malaysia, menggunakan tiga pendekatan: blok kepelbagaian, blok warisan dan blok umum. Sebanyak 1550 pokok buah, terutamanya daripada genus Mangifera, Garcinia dan Nephelium, telah ditanam. Di Kampung Kakeng, Serian, Sarawak, blok kepelbagaian seluas 5 ha diwujudkan dengan 110 pokok daripada genus Mangifera, Nephelium, Garcinia, Durio, Artocarpus, Annona dan Musa. Sebuah dusun berisi pelbagai spesies pokok buah tua di Sibuti dijadikan Blok Warisan, dan sebatang pokok Mangifera pentandra berusia lebih 100 tahun di situ menjadi sumber biji benih. Di Kota Belud, beberapa pokok binjai (Mangifera caesia) berusia 50–100 tahun dilabel sebagai pokok buah warisan. Di Yan, Papar dan Bukit Gantang, pokok buah ditanam di kebun rumah, dusun dan kawasan awam seperti taman permainan dan tebing sungai.
Kebun rumah Melayu di Perak. Ramli et al. (2021) mengkaji 40 kebun rumah di Kampung Masjid Ijok, Perak: 9 besar (>1,500 m²), 11 sederhana (901–1,500 m²) dan 20 kecil (<900 m²). Sebanyak 207 spesies daripada 78 famili direkodkan. Tumbuhan makanan mendominasi (43.3%), diikuti tumbuhan hiasan (27.8%) dan ubat (24%). Indeks Shannon-Weiner tertinggi direkodkan di kebun besar (3.61) dan terendah di kebun kecil (1.66). Musa paradisiaca L. paling kerap ditemui, diikuti Cocos nucifera L., Nephelium lappaceum L. dan Capsicum frutescens L.
Dusun di Maluku. Matinahoru (2014) menerangkan dusun di Maluku sebagai sistem yang menanam tanaman saka (cengkih, pala, sagu, kelapa, koko dan pokok buah) sebagai tanaman utama, dengan tanaman semusim dan pokok hutan sebagai tanaman sekunder. Dusun boleh dianggap “bank petani” kerana menampung keperluan harian, menjana wang tunai dan memulihara ekosistem. Girsang et al. (2024) menemu bual 88 ketua isi rumah di tiga dusun di Ambon dan menemui 26 jenis tanaman, dengan struktur berlapis daripada strata tinggi (durian, kelapa), sederhana (cengkih, pala) hingga rendah (sayur, ubi). Sebanyak 95% tanah berstatus milik kaum kerabat, dan pendapatan tahunan isi rumah dianggarkan sekitar US$6487 atau US$3.6/kapita/hari.
| Penunjuk | Nilai | Sumber |
|---|---|---|
| Pokok buah ditanam (6 lokasi) | 1550 pokok | Salma et al. (2015b) |
| Blok kepelbagaian Kampung Kakeng | 5 ha, 110 pokok | Salma et al. (2015b) |
| Spesies dalam 40 kebun rumah | 207 spesies, 78 famili | Ramli et al. (2021) |
| Indeks Shannon-Weiner (besar / kecil) | 3.61 / 1.66 | Ramli et al. (2021) |
| Jenis tanaman dalam dusun Ambon | 26 | Girsang et al. (2024) |
| Pendapatan isi rumah dusun Ambon | US$6487 setahun | Girsang et al. (2024) |
Perbincangan
Gabungan kajian ini menunjukkan bahawa dusun dan kebun rumah berfungsi sebagai tempat simpanan kepelbagaian buah tradisi dan sumber pendapatan keluarga. Dapatan Ramli et al. (2021) bahawa kebun besar jauh lebih pelbagai (indeks 3.61) berbanding kebun kecil (1.66) selari dengan kebimbangan Salma et al. (2015a): apabila tanah dipecah kecil atau ditukar guna, kepelbagaian pokok buah turut merosot. Struktur berlapis dan nilai ekonomi dusun di Maluku (Girsang et al., 2024) juga memberi gambaran tentang fungsi yang mungkin dimainkan oleh dusun tradisional Melayu.
Namun, batasan perlu dinyatakan dengan jujur. Abstrak kajian utama bersifat kualitatif dan tidak memberikan bilangan spesies. Dua kajian yang menghuraikan struktur dan ekonomi “dusun” secara terperinci datang dari Maluku, Indonesia, bukan dusun Melayu di Malaysia, dan komposisi tanamannya (cengkih, pala, sagu) berbeza. Carian ini tidak menemui kajian khusus tentang struktur, hasil atau ekonomi dusun Melayu tradisional di Semenanjung, maka label “warisan Melayu” dalam tajuk lebih bersandar kepada pengetahuan am budaya daripada data kuantitatif.
Bagi Malaysia, model blok warisan dan blok kepelbagaian (Salma et al., 2015b) menawarkan cara praktikal untuk memulihara pokok tua seperti binjai dan Mangifera pentandra sambil mendidik orang ramai. Usaha mendokumentasi pengetahuan warga tua tentang kegunaan ubat dan kraf pokok buah juga mendesak, sebelum ia hilang sepenuhnya.
Implikasi kepada Pemilik Dusun dan Agensi
1. Kekalkan pokok buah tua dan spesies nadir dalam dusun; pertimbangkan pelabelan sebagai pokok warisan seperti di Kota Belud.
2. Agensi boleh mewujudkan blok kepelbagaian dan blok warisan bersama komuniti, mengikut model projek UNEP/GEF.
3. Rekodkan pengetahuan warga tua tentang kegunaan buah untuk ubat, kesihatan dan kraf sebelum ia pupus.
4. Elakkan menebang dusun sepenuhnya semasa penukaran guna tanah; kekalkan sebahagian pokok sebagai sumber benih.
5. Galakkan kajian kuantitatif tentang struktur, hasil dan pendapatan dusun Melayu di Semenanjung.
Kesimpulan
Dusun dan kebun rumah di Malaysia menyimpan kepelbagaian buah tradisi yang tinggi serta menyumbang kepada makanan dan pendapatan isi rumah, tetapi terancam oleh penukaran guna tanah dan kehilangan pengetahuan tradisi. Projek komuniti dengan 1550 pokok di enam lokasi menunjukkan pemuliharaan di ladang boleh dilaksanakan. Bukti kuantitatif tentang dusun Melayu Semenanjung masih terhad dan perlu dikaji.
Rujukan
1. Salma, I., Mohd. Nor Awaluddin, Masrom Hasran, et al. (2015a). Diversity and use of traditional fruit species in selected home gardens or fruit orchards in Malaysia (Kepelbagaian dan kegunaan spesies buah-buahan tradisi di halaman rumah atau di dusun di Malaysia). Journal of Tropical Agriculture and Food.
2. Salma, I., Umar Shariah, Pearlycia, B., et al. (2015b). Community Contribution towards Conservation of Tropical Fruit Trees in Malaysia. Open Access Library Journal. https://doi.org/10.4236/OALIB.1101146
3. Ramli, M. R., Milow, P., & Malek, S. (2021). Species composition, diversity and traditional uses of plants in homegardens in Kampung Masjid Ijok, Perak, Malaysia. Biodiversitas, 22, 1902-1911. https://doi.org/10.13057/BIODIV/D220437
4. Matinahoru, J. M. (2014). A Review on Dusun as an Indigenous Agroforestry System Practiced in Small Islands.
5. Girsang, W., Siregar, A., & Hamid, H. (2024). Agro-Economic of Dusun Systems in Small Islands: A Case of Ambon City, Maluku Indonesia. Tropical Small Island Agriculture Management. https://doi.org/10.30598/tsiam.2024.4.1.9
6. Hodel, U., Gessler, M., et al. (1999). In situ conservation of plant genetic resources in home gardens of southern Vietnam: A report of home garden surveys in southern Vietnam, December 1996-May 1997.
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: dusun, agroforestri, kebun rumah, buah-buahan tradisi, pemuliharaan di ladang, kepelbagaian spesies, etnobotani, Mangifera
