Pengenalan
Cermai (Phyllanthus acidus), atau “star gooseberry” dalam bahasa Inggeris, ialah pokok kecil yang biasa ditanam di halaman rumah. Buahnya kecil, kuning pucat, beralur dan sangat masam, lalu lazim dijadikan jeruk, manisan atau dimakan dengan garam dan cili (pengetahuan am). Daunnya pula digunakan dalam perubatan tradisional di beberapa negara Asia. Walaupun mudah ditanam dan berbuah lebat, cermai jarang dikomersialkan dan banyak buahnya gugur tanpa dimanfaatkan.
Artikel ini meringkaskan kajian bertajuk “Antioxidant and ?-glucosidase inhibitory activities of 40 tropical juices from Malaysia and identification of phenolics from the bioactive fruit juices of Barringtonia racemosa and Phyllanthus acidus” (Sulaiman dan Ooi, 2014) yang diterbitkan dalam Journal of Agricultural and Food Chemistry. Kajian ini dijalankan di Malaysia dengan objektif membandingkan pH, jumlah pepejal larut, vitamin C, jumlah fenolik, aktiviti antioksidan dan aktiviti perencatan ?-glukosidase bagi 40 jus buah segar. Kajian sokongan merangkumi kajian farmakologi daun cermai dari India (Chakraborty et al., 2012) dan Thailand (Talubmook dan Buddhakala, 2013), kajian pengeringan buah (Siti Zulaikha et al., 2017) dan penghasilan manisan cermai kering (Minh, 2026).
Sorotan Kajian Lepas
Antara karya yang dirujuk oleh Sulaiman dan Ooi (2014) ialah kajian tentang hubungan struktur sebatian fenolik dengan aktiviti antioksidan. Rice-Evans et al. (1996) membincangkan faktor yang mempengaruhi aktiviti antioksidan pelbagai kelas polifenol, dan menyokong pandangan bahawa pekali partisi flavonoid serta kadar tindak balasnya dengan radikal menentukan aktiviti antioksidan dalam fasa lipofilik. Paterson (1999) mengulas buku panduan Phytochemical Methods: A Guide to Modern Techniques of Plant Analysis, rujukan biasa bagi kaedah analisis tumbuhan.
Kajian perbandingan berskala besar turut dirujuk. Shan et al. (2005) memberikan data perbandingan kapasiti antioksidan dan kandungan fenolik 26 ekstrak rempah, dan menunjukkan sebatian fenolik menyumbang dengan ketara kepada kapasiti antioksidan. Rufino et al. (2010) menilai sebatian bioaktif dan kapasiti antioksidan 18 buah tropika bukan tradisional dari Brazil, dan mendapati prospek yang baik untuk mengeksploitasi spesies buah kurang dikenali.
Dari sudut antidiabetes, Tadera et al. (2006) membandingkan aktiviti perencatan enam kumpulan flavonoid terhadap enzim ?-glukosidase yis dan usus kecil tikus serta ?-amilase pankreas babi, dan menilai struktur kimia yang bertanggungjawab. Ini relevan kerana Sulaiman dan Ooi (2014) mengaitkan aktiviti perencatan ?-glukosidase jus dengan mirisetin dan kuersetin.
Dapatan Utama
Jus cermai paling aktif. Daripada 40 jus, jus P. acidus, walaupun kandungan fenolik dan vitamin C-nya sederhana, menunjukkan aktiviti memerangkap radikal tertinggi (613.71 ± 2.59 ?g VCEAC/g sampel), aktiviti penurunan tertinggi (2784.89 ± 3.93 ?g TEAC/g sampel) dan perencatan ?-glukosidase tertinggi (95.37 ± 0.15%). Jus Barringtonia racemosa di tempat kedua.
Perbandingan jus lain. Jus Psidium guajava memberikan kandungan fenolik (857.24 ± 12.65 ?g GAE/g sampel) dan vitamin C (590.31 ± 7.44 ?g AAE/g sampel) tertinggi. pH paling rendah diukur pada jus Averrhoa bilimbi (1.67 ± 0.67) dan paling tinggi pada Dimocarpus longan (6.87 ± 0.01).
Sebatian penyumbang. Asid galik dan asid elagik dikuantifikasi sebagai fenolik utama bagi jus cermai dan jus B. racemosa (satu sebatian bagi setiap jus), dan dicadangkan sebagai penyumbang utama aktiviti antioksidan. Aktiviti perencatan ?-glukosidase mungkin berpunca daripada mirisetin dan kuersetin dalam ekstrak jus terhidrolisis.
Kaedah pengeringan buah. Siti Zulaikha et al. (2017) mendapati ekstrak etanol 50% daripada buah yang dikeringkan dengan ketuhar memberikan jumlah fenolik tertinggi (28.39 mg GAE/g ekstrak kering), IC50 perencatan ?-glukosidase 12.394 ?g/mL dan 64.17% perencatan radikal. Korelasi Pearson dengan aktiviti antioksidan dan ?-glukosidase ialah 95.0 dan 73.8%.
Manisan cermai kering. Minh (2026) mendapati buah perlu dibeku-cair 4 kitaran, direndam dalam CaCl2 0.2% selama 30 min, direndam dalam madu 12% selama 4 jam pada 4?, dimasak pada 100? selama 45 min dengan jus lemon 0.8%, ditambah manitol 15% dan dipekatkan 30 min, kemudian dijemur pada 35? selama 8 jam. Produk stabil selama 6 bulan pada suhu bilik.
Daun: kajian haiwan India. Chakraborty et al. (2012) mendapati ekstrak daun menunjukkan aktiviti anti-radang dan analgesik bergantung dos; ekstrak metanol pada 500 mg/kg setanding ubat piawai. Jumlah fenolik dan flavonoid ekstrak metanol ialah 73.08±0.682 mg GAE/g dan 61.28±0.062 mg QE/g.
Daun: kajian haiwan Thailand. Talubmook dan Buddhakala (2013) memberi ekstrak daun 250 mg/kg kepada tikus diabetes aruhan streptozotosin (65 mg/kg) setiap hari selama lapan minggu. Ekstrak menurunkan glukosa darah, jumlah kolesterol, trigliserida, LDL, BUN dan kreatinin secara signifikan (p<0.05), serta meningkatkan HDL dan insulin serum.
| Parameter | Nilai | Sumber |
|---|---|---|
| Aktiviti memerangkap radikal, jus cermai | 613.71 ± 2.59 ?g VCEAC/g | Sulaiman dan Ooi (2014) |
| Perencatan ?-glukosidase, jus cermai | 95.37 ± 0.15% | Sulaiman dan Ooi (2014) |
| Fenolik, ekstrak buah kering ketuhar | 28.39 mg GAE/g | Siti Zulaikha et al. (2017) |
| Jangka hayat manisan kering | 6 bulan | Minh (2026) |
| Dos ekstrak metanol daun paling aktif (anti-radang) | 500 mg/kg | Chakraborty et al. (2012) |
| Dos ekstrak daun (tikus diabetes) | 250 mg/kg, 8 minggu | Talubmook dan Buddhakala (2013) |
Perbincangan
Kajian Sulaiman dan Ooi (2014) menarik kerana menunjukkan bahawa kandungan fenolik atau vitamin C yang tinggi tidak semestinya bermaksud aktiviti antioksidan tertinggi: jus cermai dengan kandungan sederhana mengatasi jus jambu batu dalam aktiviti. Dapatan Siti Zulaikha et al. (2017) bahawa fenolik berkorelasi kuat dengan aktiviti antioksidan menyokong peranan sebatian fenolik secara umum, selari dengan cadangan bahawa asid galik dan asid elagik menyumbang kepada aktiviti jus.
Namun, aktiviti perencatan ?-glukosidase dan kesan menurunkan glukosa darah hanya ditunjukkan secara in vitro dan pada tikus. Tiada ujian klinikal manusia ditemui. Pesakit diabetes tidak seharusnya menggantikan ubat dengan jus atau rebusan daun cermai, dan perlu berbincang dengan doktor sebelum mengambil sebarang produk herba. Kajian daun pula menggunakan ekstrak pada dos tertentu (contohnya 250 hingga 500 mg/kg pada haiwan), yang mungkin berbeza daripada penggunaan tradisional.
Dari sudut pemprosesan, carian ini tidak menemui kajian khusus tentang jeruk cermai. Bukti terdekat ialah protokol manisan kering dari Vietnam yang stabil selama 6 bulan. Di Malaysia, cermai sudah lama dijeruk dan dijadikan manisan secara tradisional (pengetahuan am); kajian piawaian proses, keselamatan dan kualiti boleh membantu usahawan kecil menghasilkan produk yang lebih konsisten.
Implikasi kepada Pengusaha dan Pengguna
1. Manfaatkan buah cermai yang berlebihan untuk jus, jeruk dan manisan berbanding dibiarkan gugur.
2. Rujuk protokol manisan kering yang telah diuji sebagai titik permulaan pembangunan produk tempatan.
3. Gunakan pengeringan ketuhar dan ekstrak etanol 50% jika menghasilkan ekstrak buah, berdasarkan dapatan kajian pengeringan.
4. Jangan pasarkan produk cermai sebagai ubat diabetes; bukti masih pada peringkat makmal dan haiwan.
5. Pengguna yang menghidap diabetes atau mengambil ubat perlu berunding dengan doktor sebelum menggunakan daun cermai.
Kesimpulan
Jus cermai menunjukkan aktiviti antioksidan dan perencatan ?-glukosidase tertinggi dalam kalangan 40 jus buah tropika di Malaysia, dengan asid galik dan asid elagik dicadangkan sebagai penyumbang utama aktiviti antioksidan jus berkenaan. Kajian haiwan menunjukkan ekstrak daun mempunyai kesan anti-radang, analgesik dan hipoglisemik, tetapi bukti pada manusia belum ada. Dari segi produk, cermai berpotensi diproses menjadi manisan kering yang stabil, walaupun kajian khusus tentang jeruk cermai masih diperlukan.
Rujukan
1. Sulaiman, S. F., & Ooi, K. L. (2014). Antioxidant and ?-glucosidase inhibitory activities of 40 tropical juices from Malaysia and identification of phenolics from the bioactive fruit juices of Barringtonia racemosa and Phyllanthus acidus. Journal of Agricultural and Food Chemistry. https://doi.org/10.1021/JF502912T
2. Chakraborty, R., Biplab, D., Devanna, N., et al. (2012). Antiinflammatory, antinociceptive and antioxidant activities of Phyllanthus acidus L. extracts. Asian Pacific Journal of Tropical Biomedicine. https://doi.org/10.1016/S2221-1691(12)60343-8
3. Talubmook, C., & Buddhakala, N. (2013). Hypoglycemic and hypolipidemic properties of leaf extracts from Phyllanthus acidus (L.) Skeels., Leucaena leucocephala (Lam.) de Wit. and Psidium guajava (L.) in streptozotocin-induced diabetic rats. https://doi.org/10.5176/2251-3140_2.2.38
4. Minh, N. P. (2026). Technical parameters affecting the production of dried candied star gooseberry (Phyllanthus acidus L.) fruit. Food Research. https://doi.org/10.26656/fr.2017.10(5).189
5. Siti Zulaikha, A. G., Mediani, A., Khoo, L. W., et al. (2017). Effect of different drying methods and solvent ratios on biological activities of Phyllanthus acidus extracts.
6. Rice-Evans, C., Miller, N. J., Paganga, G., et al. (1996). Structure-antioxidant activity relationships of flavonoids and phenolic acids. Free Radical Biology and Medicine. https://doi.org/10.1016/0891-5849(95)02227-9
7. Paterson. (1999). Phytochemical methods. A guide to modern techniques of plant analysis. Plant Pathology. https://doi.org/10.1046/J.1365-3059.1999.00318.X
8. Shan, B., Cai, Y. Z., Sun, M., Corke, H., et al. (2005). Antioxidant capacity of 26 spice extracts and characterization of their phenolic constituents. Journal of Agricultural and Food Chemistry. https://doi.org/10.1021/JF051513Y
9. Rufino, M. S. M., Alves, R. E., de Brito, E. S., Pérez-Jiménez, J., Saura-Calixto, F., Mancini-Filho, J., et al. (2010). Bioactive compounds and antioxidant capacities of 18 non-traditional tropical fruits from Brazil. Food Chemistry. https://doi.org/10.1016/J.FOODCHEM.2010.01.037
10. Tadera, K., Minami, Y., Takamatsu, K., Matsuoka, T., et al. (2006). Inhibition of ?-glucosidase and ?-amylase by flavonoids. Journal of Nutritional Science and Vitaminology. https://doi.org/10.3177/JNSV.52.149
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: cermai, Phyllanthus acidus, jus buah tropika, antioksidan, ?-glukosidase, farmakologi daun, manisan kering, jeruk
