Malaysia mempunyai kepelbagaian biologi tropika yang amat kaya, termasuk ratusan spesies buah-buahan tempatan yang masih dikategorikan sebagai buah nadir — iaitu buah yang jarang dijumpai, kurang dikomersialkan, tetapi mempunyai nilai etnobotani dan ekonomi yang tinggi. Kajian oleh MARDI dan universiti tempatan menunjukkan bahawa buah-buahan nadir memainkan peranan penting dalam pemeliharaan biodiversiti pertanian, warisan budaya masyarakat, serta pembangunan agroekonomi komuniti luar bandar.
Di samping fungsi pemakanan, banyak spesies ini turut digunakan dalam perubatan tradisional, adat resam dan amalan masyarakat pribumi, menjadikannya komponen penting dalam landskap agroekologi dan sosial negara.
1. Kepelbagaian dan Taburan Buah-Buahan Nadir di Malaysia
Kajian lapangan yang dijalankan di Kampung Kakeng, Serian, Sarawak oleh Adam Harris et al. (2022) telah mendokumentasikan lebih daripada 40 spesies pokok buah nadir yang tumbuh di kawasan kampung dan hutan berhampiran. Antara spesies yang dikenal pasti termasuk:
- Baccaurea motleyana (rambai),
- Bouea macrophylla (kundang),
- Pometia pinnata (matoa),
- Garcinia parvifolia (asam paya),
- Artocarpus odoratissimus (terap), dan
- Nephelium mutabile (pulasan).
Buah-buahan ini ditanam secara tradisional dalam kebun campuran atau dusun warisan yang diwarisi turun-temurun. Kaedah pengurusan secara tradisional membolehkan setiap pokok tumbuh bersama tanaman lain seperti kelapa, durian dan langsat tanpa penggunaan input kimia tinggi.
2. Nilai Etnobotani dan Amalan Tradisional
Menurut kajian MARDI (Noorlidawati et al., 2021), buah nadir bukan sahaja penting sebagai sumber makanan tetapi juga mempunyai nilai perubatan dan spiritual dalam budaya masyarakat tempatan.
Sebagai contoh:
- Daun Garcinia parvifolia digunakan oleh komuniti Bidayuh sebagai ubat luka dan penyejuk badan,
- Buah Baccaurea angulata digunakan untuk meningkatkan selera makan dan menurunkan tekanan darah,
- Getah Artocarpus elasticus dijadikan ramuan tradisional dalam rawatan kulit.
Kajian di Kampung Kakeng menggunakan Indeks Kepentingan Budaya (Cultural Importance Index, CI) menunjukkan bahawa spesies yang mempunyai nilai kegunaan pelbagai seperti kundang dan terap mencatatkan skor CI tertinggi, menandakan kedudukan istimewa buah-buahan ini dalam sistem pengetahuan tempatan.
3. Warisan Budaya dan Identiti Tempatan
Buah-buahan nadir turut berperanan dalam memelihara identiti etnik dan warisan gastronomi masyarakat luar bandar.
Sebagai contoh, rambai dan kundang sering dijadikan bahan utama dalam hidangan tradisional seperti sambal, jeruk dan ulam. Di Sarawak, buah terap menjadi simbol kemakmuran dan digunakan dalam perayaan komuniti Iban serta Bidayuh.
Menurut Anisah dan Mohamad Amir Shah (2015), banyak buah nadir dikaitkan dengan kisah asal-usul kampung, pantang larang dan adat penanaman yang diwarisi secara lisan, menjadikannya sebahagian daripada budaya agraria Melayu dan etnik pribumi. Pemeliharaan buah nadir bermakna mengekalkan sebahagian daripada naratif sejarah dan identiti budaya bangsa.
4. Peranan dalam Pemuliharaan dan Kelestarian Biodiversiti
Mohd Norfaizal dan Rosliza (2021) menekankan bahawa pemeliharaan buah nadir merupakan strategi penting dalam pemuliharaan sumber genetik tanaman (plant genetic resources for food and agriculture, PGRFA).
Buah-buahan nadir memiliki variasi genetik yang tinggi — dari segi morfologi, kandungan fitokimia dan adaptasi terhadap persekitaran. Sumber ini penting bagi penyelidikan pembiakbakaan varieti baharu yang tahan penyakit dan sesuai untuk iklim tropika lembap.
Pemuliharaan dijalankan melalui dua pendekatan utama:
- In-situ: Penanaman dan perlindungan spesies dalam habitat asal seperti hutan sekunder dan dusun tradisional.
- Ex-situ: Koleksi germplasm oleh institusi seperti MARDI dan Jabatan Pertanian untuk penyelidikan serta pembangunan benih.
5. Potensi Pembangunan dan Komersialisasi
Walaupun banyak buah nadir belum dikomersialkan secara meluas, beberapa spesies menunjukkan potensi ekonomi yang besar. Kajian sosioekonomi MARDI (Noorlidawati et al., 2021) mendapati bahawa produk berasaskan buah nadir seperti jus, jem, sos dan minuman fermentasi mendapat permintaan tinggi di pasaran tempatan dan pelancongan.
Buah-buahan seperti kundang dan tampoi mempunyai nilai tambah tinggi kerana rasa unik, warna menarik dan kandungan antioksidan yang tinggi. Selain itu, buah nadir juga mempunyai potensi dalam industri kosmetik dan nutraseutikal berasaskan bahan semula jadi.
Kesimpulan
Buah-buahan nadir Malaysia merupakan khazanah biodiversiti yang bukan sahaja bernilai dari segi genetik dan ekologi, tetapi juga mempunyai dimensi sosial, budaya dan ekonomi yang signifikan.
Kajian etnobotani membuktikan bahawa masyarakat tempatan memainkan peranan besar dalam mengekalkan warisan tanaman ini melalui pengetahuan tradisional dan amalan pertanian lestari.
Dengan pengiktirafan terhadap kepentingan buah nadir sebagai sumber genetik strategik dan warisan budaya, usaha bersepadu perlu diteruskan — termasuk dokumentasi sistematik, sokongan dasar, dan pengkomersialan berskala kecil yang beretika — bagi memastikan kelestarian sumber warisan tropika ini untuk generasi akan datang.
Rujukan
- Adam Harris et al. (2022). Kepelbagaian dan Kegunaan Spesies Pokok Buah Nadir di Kampung Kakeng, Serian, Sarawak.
- Anisah Mohammed & Mohamad Amir Shah Yusop. (2015). Tanaman Buah-buahan Nadir Warisan Malaysia.
- Mohd Norfaizal Ghazalli & Rosliza Jajuli. (2021). Potensi dan Pemuliharaan Sumber Genetik Buah-buahan Nadir Malaysia.
- Noorlidawati Abd. Halim et al. (2021). Penilaian dan Analisis Maklumat Prospek Pasaran dan Sosioekonomi bagi Spesies Buah-buahan Nadir Terpilih.
Kata kunci: buah nadir, etnobotani, biodiversiti, warisan budaya, pemuliharaan genetik, agroekonomi, Malaysia
