Daun bidara, terutamanya bidara arab atau sidr, telah lama digunakan sebagai pencuci rambut semula jadi di Timur Tengah dan Afrika. Di Malaysia pula, syampu dan sabun berasaskan bidara semakin mudah ditemui di pasaran. Adakah kajian menyokong kegunaan ini? Artikel ini merumuskan apa yang diketahui tentang bidara untuk rambut dan kulit kepala.
Kegunaan Tradisional
Z. spina-christi digunakan secara tradisional untuk merawat kelemumur, luka, ulser dan keradangan [1].
Kajian sebatian daripada akar Z. spina-christi menyatakan tumbuhan ini digunakan secara tradisional untuk kelemumur, luka dan keguguran rambut [2].
Daun Z. mauritiana pula dilaporkan digunakan secara tradisional untuk menggalakkan pertumbuhan rambut [3].
Saponin: Pembersih Semula Jadi
Daun bidara mengandungi saponin, sejenis sebatian yang menghasilkan buih apabila dicampur dengan air, sama seperti sabun. Kajian 2026 menganalisis daun Z. spina-christi untuk kegunaan dalam syampu herba [4]:
Kandungan saponin tinggi, iaitu 694.8 µg/mL setara diosgenin.
Fenolik 234.67 µg/mL dan flavonoid 226.0 µg/mL turut dikesan.
Penyelidik menyimpulkan profil ini menyokong penggunaan bidara arab sebagai sumber surfaktan semula jadi dengan sebatian antioksidan untuk pembangunan syampu herba.
Ulasan genus Ziziphus turut menyatakan terpenoid dan saponin terdapat secara meluas dalam genus ini [5].
Bukti Pertumbuhan Rambut
Beberapa ulasan menyebut kesan pertumbuhan rambut:
Ulasan kesan kesihatan Z. mauritiana menyenaraikan perangsangan pertumbuhan rambut antara kesan yang dilaporkan dalam kajian terdahulu [6].
Ulasan genus Ziziphus di Pakistan menyatakan jujube mempunyai kesan pertumbuhan rambut dan menyenaraikan aktiviti anti-keguguran rambut [7].
Namun, ulasan-ulasan ini merumuskan kajian terdahulu, kebanyakannya pada haiwan atau di makmal. Ujian klinikal terkawal pada manusia yang menguji daun bidara untuk keguguran rambut tidak ditemui dalam carian ini.
Kelemumur dan Kulat
Kelemumur sering dikaitkan dengan kulat pada kulit kepala. Beberapa kajian menunjukkan ekstrak bidara mempunyai aktiviti antikulat:
Ekstrak daun Z. mauritiana di Malaysia menghalang kulat Fusarium solani [8].
Ekstrak daun bidara arab aktif terhadap yis Candida albicans [9].
Ekstrak metanol daun dan buah bidara arab menghalang beberapa kulat Alternaria [10].
Walau bagaimanapun, tiada kajian ditemui yang menguji bidara secara langsung terhadap kulat penyebab kelemumur pada manusia.
Keselamatan pada Kulit
Bagi produk yang disapu pada kulit, keselamatan sangat penting:
Ekstrak daun bidara arab tidak menunjukkan kesan toksik terhadap sel kulit manusia (HaCaT) di makmal, dan penyelidik mencadangkan ia sesuai untuk kegunaan topikal [11].
Salap ekstrak daun jujube 10% tidak toksik dalam ujian kerengsaan kulit akut pada arnab [12].
Gel ekstrak daun Z. oenoplia tidak menyebabkan kesan toksik atau kerengsaan kulit pada tikus selama 28 hari [13].
Walaupun hasil ini memberangsangkan, sesetengah individu mungkin masih alah kepada produk herba.
Cara Penggunaan Tradisional
Secara tradisional, daun bidara dikeringkan, dikisar menjadi serbuk, kemudian dicampur dengan air untuk membentuk pes atau buih yang digunakan untuk mencuci rambut. Kaedah ini belum diuji secara saintifik dari segi keberkesanan dan keselamatan, jadi pengguna perlu berhati-hati.
Panduan Praktikal
1. Uji tampalan pada kulit belakang telinga atau lengan selama 24 hingga 48 jam sebelum menggunakan produk bidara pada kulit kepala.
2. Pilih produk berdaftar dengan pihak berkuasa yang berkaitan.
3. Elakkan terkena mata, kerana saponin boleh menyebabkan kerengsaan.
4. Jangan anggap bidara sebagai rawatan untuk keguguran rambut yang teruk, botak bertompok atau masalah kulit kepala yang serius. Rujuk doktor atau pakar dermatologi.
5. Hentikan penggunaan jika berlaku gatal, kemerahan atau ruam.
Mengapa Saponin Penting dalam Produk Rambut?
Saponin ialah surfaktan semula jadi, iaitu bahan yang menurunkan tegangan permukaan air supaya minyak dan kotoran dapat ditanggalkan. Ini sama dengan fungsi bahan pembersih dalam syampu biasa. Kelebihan surfaktan semula jadi ialah ia mungkin lebih lembut bagi sesetengah pengguna, walaupun ini bergantung kepada formulasi keseluruhan produk. Kajian bidara arab untuk syampu herba menekankan gabungan saponin dengan fenolik dan flavonoid yang mempunyai aktiviti antioksidan [4].
Namun, saponin juga boleh menyebabkan kerengsaan jika terkena mata atau digunakan pada kepekatan tinggi. Oleh itu, formulasi produk yang betul dan ujian keselamatan sangat penting sebelum produk dipasarkan.
Produk Komersial di Pasaran
Produk bidara di pasaran berbeza dari segi kandungan dan kualiti. Sesetengah produk mungkin mengandungi ekstrak bidara dalam jumlah yang kecil sahaja, bersama bahan lain yang memberi kesan pembersihan. Pengguna digalakkan membaca senarai bahan dan memilih produk daripada pengeluar yang dipercayai. Ulasan saintifik tentang bidara arab turut menekankan keperluan standardisasi ekstrak dan kawalan kualiti analitikal sebelum ia boleh dijadikan produk yang konsisten dan berasaskan bukti [14].
Kesimpulan
Daun bidara, terutamanya bidara arab, mengandungi saponin yang tinggi dan berpotensi sebagai pembersih semula jadi dalam syampu herba. Kajian makmal menunjukkan aktiviti antikulat dan keselamatan pada sel kulit, manakala ulasan menyebut kesan pertumbuhan rambut berdasarkan kajian terdahulu. Namun, ujian klinikal pada manusia untuk rambut dan kelemumur tidak ditemui, jadi dakwaan pemasaran perlu dinilai dengan berhati-hati.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perubatan. Masalah rambut atau kulit kepala yang berterusan perlu dirujuk kepada doktor atau pakar dermatologi.
Rujukan
[1] J. Asgarpanah et al. (2012). Phytochemistry and pharmacologic properties of Ziziphus spina christi (L.) Willd. African Journal of Pharmacy and Pharmacology. DOI: 10.5897/ajpp12.509.
[2] Hadush Gebrehiwot et al. (2024). In Vitro Antibacterial and Antioxidant Activities, Pharmacokinetics, and In Silico Molecular Docking Study of Phytochemicals from the Roots of Ziziphus spina-christi. Biochemistry Research International. DOI: 10.1155/2024/7551813.
[3] S. Yadav et al. (2020). Ziziphus mauritiana L.: An overview. Tropical Journal of Pharmaceutical and Life Sciences. DOI: 10.61280/tjpls.v7i1.48.
[4] A. Goyal (2026). Comprehensive Phytochemical Screening and Quantification of Bioactive Compounds in Ziziphus spina-christi for Herbal Cosmetics. International Journal of Research in Pharmacy and Allied Science. DOI: 10.71431/ijrpas.2026.5106.
[5] Sarah T Sakna et al. (2022). Phytochemical diversity and pharmacological effects of triterpenes from genus Ziziphus: a comprehensive review. Phytochemistry Reviews. DOI: 10.1007/s11101-022-09835-y.
[6] T. Fathima et al. (2020). Health Promoting Effects of Ziziphus mauritiana : An Overview. International Journal of Research in Pharmaceutical Sciences. DOI: 10.26452/ijrps.v11i1.1937.
[7] Sehrish Imran et al. (2023). A panoramic review on ethnomedicinal, therapeutic, phytochemical, and advance attributes, of the genus Ziziphus Mill., native to Pakistan. Ethnobotany Research and Applications. DOI: 10.32859/era.25.67.1-31.
[8] Larbenno Pauloi et al. (2025). Exploring the antimicrobial potential from various parts of Ziziphus mauritiana Lam. Scientific Reports. DOI: 10.1038/s41598-025-20756-6.
[9] K. Al-azawi et al. (2022). Evaluation the antimicrobial and antioxidant activities of the Ziziphus spina-christi plant leaves. TECHNOLOGIES AND MATERIALS FOR RENEWABLE ENERGY, ENVIRONMENT AND SUSTAINABILITY: TMREES21Gr. DOI: 10.1063/5.0092320.
[10] A. El-Shahir et al. (2022). Bioactive Compounds and Antifungal Activity of Leaves and Fruits Methanolic Extracts of Ziziphus spina-christi L. Plants. DOI: 10.3390/plants11060746.
[11] M. Karar et al. (2016). Phenolic Profile and In Vitro Assessment of Cytotoxicity and AntibacterialActivity of Ziziphus spina-christi Leaf Extracts. Medicinal Chemistry. DOI: 10.4172/2161-0444.1000339.
[12] M. Hovane? et al. (2022). Wound Healing and Anti-Inflammatory Effects of a Newly Developed Ointment Containing Jujube Leaves Extract. Life. DOI: 10.3390/life12121947.
[13] Devlina Pal et al. (2023). Promising Pharmacological Activities of Ziziphus Herbal Extract and its Formulations. Research Journal of Pharmacy and Technology. DOI: 10.52711/0974-360x.2023.00544.
[14] Mohamed Abdul Rida Yaseen et al. (2026). Therapeutic Potential of Ziziphus Spina-Christi (Sidr) Extracts: Linking Green Extraction and Analytical Standardization to Pharmacological Activity and Nanodelivery. International Journal of Scientific Research and Modern Technology. DOI: 10.38124/ijsrmt.v5i6.1511.
