Ciku (Manilkara zapota) ialah buah manis berkulit perang yang biasa dijumpai di Malaysia. Satu kajian menyatakan buah ini dikenali sebagai “sapota” di India dan “chiku” di Malaysia [1]. Namun, sejarah pokok ini jauh lebih panjang dan menarik daripada yang disangka, kerana getahnya pernah menjadi bahan asal gula-gula getah.
Artikel ini meneliti apa yang dinyatakan oleh kajian tentang asal usul ciku, sejarah getahnya, penanamannya di Asia, dan ciri buahnya.
Asal Usul di Amerika Tengah
Satu ulasan oleh Tecnológico de Monterrey menyatakan ciku ialah pokok malar hijau asli dari kawasan selatan Mexico, Belize dan Guatemala [2]. Kini, pokok ini diedarkan secara meluas dan ditanam secara besar-besaran di Mexico dan Asia Tenggara [2].
Satu kajian tentang botani ekonomi ciku menyatakan pokok ini ialah pokok kanopi bersaiz sederhana, dengan ketinggian 15 hingga 30 meter, yang berasal dari Amerika Tengah dan kini ditanam di seluruh kawasan tropika dunia [3].
Buku sejarah chicle turut menyifatkan pokok ciku sebagai tumbuhan yang sangat lasak dan hanya asli di Mesoamerika dan Caribbean [4]. Satu ulasan dalam Trends in Food Science & Technology menyatakan ciku ialah buah yang paling terkenal dan paling banyak ditanam daripada famili Sapotaceae [5].
Ciku di Asia dan Malaysia
Beberapa kajian menyenaraikan Malaysia antara negara penanam ciku:
-
Satu ulasan sistematik menyatakan ciku ialah tanaman komersial yang ditanam secara meluas di Indonesia, India, Malaysia dan Sri Lanka [6].
-
Satu kajian dari India menyatakan ciku ditanam secara komersial di India, Filipina, Sri Lanka, Malaysia, Mexico, Venezuela dan Guatemala [1].
-
Satu kajian lain menyatakan ciku ditanam dalam kuantiti besar di India, Pakistan, Thailand, Malaysia, Kemboja, Indonesia, Vietnam, Bangladesh dan Mexico [7].
Getah Ciku dan Sejarah Gula-Gula Getah
Fakta paling menarik tentang pokok ciku ialah getahnya. Satu buku sejarah menerangkan chicle sebagai bahan putih melekit yang meleleh daripada pokok ciku apabila kulitnya ditoreh [4]. Buku ini menceritakan [4]:
-
Kaum Maya dan Aztec merupakan pengguna terawal chicle yang diketahui.
-
Orang asli di Mesoamerika telah mengunyah gula-gula getah beribu tahun sebelum gula-gula getah moden diperkenalkan.
-
Industri chicle dan gula-gula getah berkembang lebih seratus tahun lalu, sebelum merosot.
Satu bab buku tentang gula-gula getah turut menyatakan orang India Maya mengunyah chicle, iaitu getah daripada pokok ciku yang tumbuh di Amerika Tengah [8]. Satu kajian lain menyatakan getah ciku digunakan dalam pembuatan gula-gula getah di Amerika tropika [7].
Nasib Penoreh Getah Ciku Kini
Satu kajian di negeri Quintana Roo menyatakan pengeluaran getah ciku pernah menjadi sangat penting kepada ekonomi keluarga di komuniti luar bandar di kawasan Maya [9]. Namun, pengeluarannya merosot dengan drastik selepas getah sintetik digunakan untuk membuat gula-gula getah [9].
Penoreh getah ciku, yang dikenali sebagai chiclero, terpaksa memanjat batang pokok, dan risiko jatuh boleh menyebabkan kecacatan atau kematian [9]. Kajian ini menguji kaedah baharu menggunakan hormon Ethrel yang disapu atau disuntik ke batang pokok [9]. Hasil getah tidak berbeza secara signifikan antara kaedah tradisional dan kaedah suntikan, jadi penoreh boleh menoreh setakat jangkauan tangan tanpa perlu memanjat [9].
Kegunaan baharu. Satu kajian di Universidad Nacional Autónoma de México menguji getah ciku sebagai bahan mentah boleh diperbaharui untuk tindak balas kimia metatesis, menghasilkan sebatian oligoisoprena [10].
Mengapa Ciku Muda Terasa Kelat?
Satu kajian menyatakan buah ciku yang belum masak keras, bergetah dan kaya dengan tanin, menyebabkan rasa kelat [1]. Buah yang masak pula lembut, berjus dan manis [1].
Satu kajian di Tadulako University mendapati buah ciku mengandungi tanin jenis terkondensasi, dengan purata kandungan 0.84% [11].
Ciri Buah
Satu kajian menyatakan ciku ialah buah kecil dengan diameter 5 hingga 9 cm, berbentuk bulat hingga bujur seperti telur, dan seberat 75 hingga 200 g [1]. Satu ulasan menyatakan buah ini kelihatan kusam, kelabu atau perang, berpasir, dan menyerupai buah kiwi [12].
Satu kajian menyatakan ciku ialah buah yang kaya tenaga dengan jumlah pepejal terlarut yang tinggi (20 hingga 22%) dan merupakan sumber gula yang mudah dicerna [7].
Kegunaan Tradisional
Ulasan Tecnológico de Monterrey menyatakan pelbagai bahagian pokok ciku digunakan secara tradisional [2]:
-
Biji dikatakan mempunyai sifat diuretik dan julap.
-
Kulit kayu digunakan untuk cirit-birit dan demam, serta sebagai antibiotik dan astringen.
-
Buah dan daun digunakan untuk selsema, batuk, cirit-birit, masalah pencernaan, demam, pendarahan, luka dan ulser.
Ini ialah kegunaan tradisional, bukan rawatan yang telah disahkan melalui ujian klinikal.
Bagi yang Menanam Ciku
Bagi kawalan perosak seperti pengorek biji, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label. Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang varieti ciku yang sesuai dengan kawasan anda.
Kesimpulan
Ciku berasal dari selatan Mexico, Belize dan Guatemala, dan kini ditanam secara komersial di banyak negara termasuk Malaysia. Getah daripada pokok ciku, yang dikenali sebagai chicle, dikunyah oleh kaum Maya dan Aztec, dan pernah menjadi asas industri gula-gula getah sebelum digantikan oleh getah sintetik. Buah ciku muda terasa kelat kerana tanin, manakala buah masak manis dan kaya gula.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan ringkasan kajian dan bukan nasihat agronomi atau perubatan.
Rujukan
[1] S. Swami (2018). Study the Physico-Chemical Properties of Sapota (Achras Sapota L.). Trends in Technical & Scientific Research. DOI: 10.19080/ttsr.2018.03.555605. https://consensus.app/papers/details/b76c0e9d36605ba8b65b9d768675cf2e/
[2] Maria Fernanda Rivas-Gastelum, L. Garcia-Amezquita et al. (2023). Manilkara zapota “chicozapote” as a fruit source of health-beneficial bioactive compounds and its effects on chronic degenerative and infectious diseases, a review. Frontiers in Nutrition. DOI: 10.3389/fnut.2023.1194283. https://consensus.app/papers/details/a97ab4479b595dd8b7dde4e542d34f2b/
[3] S. Herron (1999). The Economic Botany of Manilkara zapota (L.) Van Royen. Ethnobotanical Leaflets. https://consensus.app/papers/details/12c75a049c1f5d558bdd5644d9c0d113/
[4] Jennifer P. Mathews and G. Schultz (2009). Chicle: The Chewing Gum of the Americas, From the Ancient Maya to William Wrigley. Unknown Journal. DOI: 10.5860/choice.47-3960. https://consensus.app/papers/details/d0bac7336fae5c018b944956aaccde41/
[5] Sneh Punia Bangar, Nitya Sharma et al. (2022). A review of Sapodilla (Manilkara Zapota) in human nutrition, health, and industrial applications. Trends in Food Science & Technology. DOI: 10.1016/j.tifs.2022.05.016. https://consensus.app/papers/details/a8549fb9e57e53628ac8b8d0aaa2903d/
[6] Sameeran Gam, Rosy Ahmed et al. (2024). A Systematic Review on Traditional Use, Phytochemistry and Pharmacological Activities of Manilkara Zapota. Pharmacological Research – Natural Products. DOI: 10.1016/j.prenap.2024.100062. https://consensus.app/papers/details/861fb20f928c5c00a7f5ed9e50a8ebbe/
[7] Rashmi Ingalagavi, S. Patil et al. (2019). Evaluation of Different Cultivars of Sapota (Manilkara achras L.) under Northern Dry Zone of Karnataka, India. International Journal of Current Microbiology and Applied Sciences. DOI: 10.20546/ijcmas.2019.809.193. https://consensus.app/papers/details/f4e9ca86129b5af3bc4502021a2d0487/
[8] R. Hartel, J. V. von Elbe, and Randy Hofberger (2017). Chewing and Bubble Gum. Unknown Journal. DOI: 10.1007/978-3-319-61742-8_14. https://consensus.app/papers/details/f902cdb94a7f5094b498e2bfc19bdc68/
[9] J. Torres-Pérez, Zazil Ha Mucui Kac García-Trujillo et al. (2023). Application of phytohormone Ethrel using a brush and by injection into the trunk of the sapodilla tree (Manilkara zapota (L.) P. Royen) to promote the production of Latex in the Noh Bec common. Journal of Agricultural Sciences Research (2764-0973). DOI: 10.22533/at.ed.9733182309116. https://consensus.app/papers/details/f71413ab7c6d56af9dbd87b2c8395cbc/
[10] S. Reyes-Gómez, R. Montiel, and M. Tlenkopatchev (2018). Chicle Gum from sapodilla (Manilkara zapota) as a Renewable Resource for Metathesis Transformations. Revista de la Sociedad Química de Mexico. DOI: 10.29356/jmcs.v62i1.581. https://consensus.app/papers/details/fcae3760c9c953509bac90057fcd2c10/
[11] B. Hamzah, Sitti Rahmawati et al. (2020). ANALYSIS OF TANNIN IN SAPODILLA FRUIT (Manilkara zapota (L) VAN ROYEN). Unknown Journal. DOI: 10.31788/rjc.2020.1345753. https://consensus.app/papers/details/eac65ac4b97c53c1ae488b7f6e2981a1/
[12] Tanpa nama pengarang (2022). Nutrition and Pharmacological Effects of Manilkara Zapota. Journal of Innovation and Social Science Research. DOI: 10.53469/jissr.2022.09(07).03. https://consensus.app/papers/details/33d9ad41f6485539999be09a68c9db24/
Kata Kunci
ciku, Manilkara zapota, sapodilla, chicle, buah tempatan
