Pengenalan
Aktiviti mendaki, berkhemah dan meneroka hutan semakin popular di Malaysia. Hutan kita kaya dengan buah dan biji yang menarik dari segi warna dan bentuk, tetapi sebahagiannya mengandungi bahan toksik yang boleh menjejaskan perut, buah pinggang, jantung atau sistem saraf (pengetahuan am). Prinsip keselamatan paling asas ialah: jangan sekali-kali merasa atau memakan buah hutan yang tidak dikenali dengan pasti, walaupun sedikit, dan jangan bergantung kepada tanda seperti “dimakan burung atau monyet” sebagai bukti buah itu selamat untuk manusia (pengetahuan am).
Artikel ini meringkaskan kajian bertajuk “Plant poisoning in Thailand: a 10-year analysis from Ramathibodi poison center” (Sriapha et al., 2015) dari Thailand. Objektifnya ialah menentukan insiden, jenis, manifestasi klinikal, keterukan dan hasil rawatan pesakit keracunan tumbuhan dalam tempoh 10 tahun. Tiada kajian khusus tentang pendaki atau buah hutan beracun di Malaysia ditemui dalam carian ini, maka dapatan dilengkapi laporan kes dari Malaysia tentang buah tuba (Yeoh et al., 2023), kecubung (Mohamad et al., 2009) dan jering (Yong dan Cheong, 1995), laporan kes biji pong-pong dari pusat racun Amerika Syarikat (Wermuth et al., 2018), kajian di sebuah hospital pengajar di Malaysia (Fong et al., 2021) dan kajian biji kepayang (Villame-Gayagas, 2023; Mulyati et al., 2017).
Sorotan Kajian Lepas
Pengurusan klinikal pesakit keracunan telah lama dirujuk kepada buku Goldfrank’s Toxicologic Emergencies (Goldfrank, 1986).
Bagi tumbuhan tertentu, Devappa et al. (2010) mengulas ketoksikan Jatropha (jarak pagar) serta pelbagai bioaktiviti tumbuhan ini dan produknya. Botha dan Penrith (2008) pula mengulas tumbuhan beracun yang penting kepada haiwan ternakan dan manusia di selatan Afrika, dan mengingatkan bahawa banyak tumbuhan tersebut juga digunakan secara etnobotani untuk merawat penyakit, maka potensi toksiknya perlu sentiasa diingat.
Latar belakang kajian Sriapha et al. (2015) menyatakan bahawa keracunan tumbuhan bukan sesuatu yang luar biasa di Thailand. Di Malaysia, Fong et al. (2021) menyatakan bahawa maklumat epidemiologi keracunan makanan masih terhad, kerana isu ini sering dianggap kurang besar berbanding keracunan ubat dan bahan kimia.
Dapatan Utama
Keracunan tumbuhan bukan kes terpencil. Sriapha et al. (2015) mengenal pasti 2,901 kes pendedahan tumbuhan beracun bagi tempoh 2001–2010, iaitu 3.1% daripada 92,392 kes racun yang direkodkan. Ini merupakan jenis keracunan kelima paling kerap.
Kanak-kanak paling berisiko. Kanak-kanak berumur < 13 tahun merangkumi peratusan terbesar (69.8%) kes, dan jenis pendedahan utama ialah termakan secara tidak sengaja.
Pelbagai tumbuhan terlibat. Sebanyak 99 jenis tumbuhan beracun direkodkan sebagai penyebab dalam 99.1% kes. Simptom gastrousus dilaporkan dalam 72.0% kes, dengan Jatropha curcas (jarak pagar) merangkumi 54.1% daripadanya.
Kematian rendah tetapi wujud. Kebanyakan pesakit hanya mengalami tanda dan simptom ringan. Kadar kematian ialah 0.9% (26 kematian), dengan 13 kematian berlaku dalam kalangan kanak-kanak < 13 tahun. Bilangan kematian tertinggi disebabkan pengambilan Manihot esculenta (ubi kayu), terutamanya akibat kegagalan pelbagai organ.
Buah tuba (Malaysia). Yeoh et al. (2023) melaporkan kes pertama keracunan rotenon pada seorang kanak-kanak akibat memakan biji Derris trifoliata, tumbuhan kawasan bakau yang ekstraknya digunakan secara tradisional untuk menuba ikan. Pesakit mengalami perubahan tahap kesedaran, muntah, tekanan darah rendah, asidosis metabolik dan kecederaan buah pinggang akut, tetapi terselamat tanpa kesan neurologi. Pengecaman spesies memerlukan kerjasama beberapa agensi.
Kecubung (Malaysia). Mohamad et al. (2009) melaporkan kes keracunan buah kecubung (Datura) yang berpunca daripada kepercayaan tradisional. Dos yang tidak tepat boleh menyebabkan toksidrom antikolinergik neurologi yang teruk atau membawa maut.
Biji pong-pong. Wermuth et al. (2018) menghuraikan enam kes pengambilan biji Cerbera odollam yang mengandungi glikosida jantung. Simptom paling biasa ialah muntah dan bradikardia; tiga pesakit terselamat dan tiga meninggal dunia. Semua yang meninggal mengalami sekatan jantung dan paras digoksin serum > 1.0 ng/mL.
Jering. Yong dan Cheong (1995) melaporkan kegagalan buah pinggang akut dengan air kencing biru selepas memakan jering (Pithecellobium jiringa). Kegagalan buah pinggang berlaku 2 hingga 36 jam selepas pengambilan. Penulis turut menegaskan bahawa kes sebegini jarang berlaku walaupun jering dimakan secara meluas di rantau ini.
Kepayang. Biji Pangium edule diketahui beracun. Villame-Gayagas (2023) di Filipina mendapati pemprosesan tradisional peringkat kampung menurunkan glikosida sianogenik sebanyak 99.15%. Mulyati et al. (2017) pula mendapati kadar asid sianida kluwak segar ialah 239.01 ppm dan masih 153.44 ppm selepas direbus 15 minit, iaitu kadarnya menurun tetapi masih tinggi selepas perebusan singkat.
| Aspek | Nilai | Sumber |
|---|---|---|
| Kes keracunan tumbuhan (2001–2010) | 2,901 (3.1% daripada 92,392) | Sriapha et al. (2015) |
| Kanak-kanak < 13 tahun | 69.8% kes | Sriapha et al. (2015) |
| Kadar kematian | 0.9% (26 kematian) | Sriapha et al. (2015) |
| Kematian akibat biji pong-pong | 3 daripada 6 kes | Wermuth et al. (2018) |
| Tempoh mula kegagalan buah pinggang (jering) | 2 hingga 36 jam | Yong dan Cheong (1995) |
| Penurunan glikosida sianogenik kepayang | 99.15% | Villame-Gayagas (2023) |
Perbincangan
Data Thailand menunjukkan bahawa kebanyakan keracunan tumbuhan adalah ringan, tetapi sebahagian kecil boleh membawa maut, dan kanak-kanak paling terdedah. Laporan kes dari Malaysia pula menunjukkan bahawa biji dan buah yang dikenali secara tempatan, seperti tuba, kecubung dan jering, boleh menyebabkan kerosakan buah pinggang, gangguan saraf atau kesan sistemik yang serius. Kes tuba turut menunjukkan bahawa pengecaman spesies boleh sukar.
Kepayang memberi pengajaran penting. Masyarakat tradisional mampu menjadikannya selamat melalui pemprosesan berbilang peringkat yang memerlukan pengetahuan khusus, tetapi data Mulyati et al. (2017) menunjukkan sianida masih tinggi selepas perebusan singkat. Ini bermakna percubaan memproses sendiri tanpa pengetahuan tersebut adalah berbahaya.
Batasan utama ialah ketiadaan data khusus tentang pendaki dan buah hutan beracun di Malaysia. Kajian Thailand merangkumi keracunan tumbuhan secara umum, manakala bukti Malaysia sebahagian besarnya laporan kes tunggal. Kajian Fong et al. (2021) di Pusat Perubatan Universiti Malaya (23 rekod, 2009–2019) pula melibatkan keracunan makanan tidak dinyatakan dan cendawan beracun, bukan buah hutan. Oleh itu, artikel ini tidak dapat menyenaraikan semua buah hutan beracun; prinsip “jangan makan jika tidak pasti” kekal sebagai panduan terbaik.
Implikasi kepada Pendaki dan Penganjur Aktiviti Luar
1. Jangan merasa, menggigit atau memakan buah atau biji hutan yang tidak dikenali dengan pasti; bawa bekalan makanan dan air yang mencukupi (pengetahuan am).
2. Awasi kanak-kanak dengan rapi kerana mereka kumpulan paling berisiko termakan tumbuhan beracun secara tidak sengaja.
3. Jika berlaku keracunan, dapatkan rawatan kecemasan segera (hubungi 999) dan, jika boleh, bawa sampel atau gambar buah tersebut untuk membantu pengecaman; Pusat Racun Negara boleh memberi nasihat kepada petugas kesihatan (pengetahuan am). Jangan cuba merawat sendiri dan jangan memaksa mangsa muntah tanpa nasihat perubatan (pengetahuan am).
4. Jangan cuba memproses sendiri biji beracun seperti kepayang berdasarkan cerita lisan.
5. Penganjur dan pemandu hutan wajar memasukkan taklimat tumbuhan beracun tempatan dalam aktiviti mereka.
Kesimpulan
Data Thailand menunjukkan keracunan tumbuhan banyak melibatkan kanak-kanak dan pengambilan tidak sengaja. Walaupun kebanyakan kes ringan, buah dan biji seperti tuba, kecubung, pong-pong, jering dan kepayang boleh menyebabkan kesan serius termasuk kegagalan buah pinggang, gangguan jantung dan kematian. Tiada kajian khusus tentang pendaki ditemui, maka langkah paling selamat ialah tidak memakan buah hutan yang tidak dikenali dan mendapatkan rawatan kecemasan segera jika berlaku keracunan.
Rujukan
1. Sriapha, C., Tongpoo, A., Wongvisavakorn, S., et al. (2015). Plant poisoning in Thailand: a 10-year analysis from Ramathibodi poison center. Southeast Asian Journal of Tropical Medicine and Public Health.
2. Yeoh, S. L., Choong, P. S., Zakaria, R., et al. (2023). A case of rotenone poisoning from ingesting Derris trifoliata Lour. (Tuba fruit/pod) in Malaysia. Toxicon. https://doi.org/10.1016/j.toxicon.2023.107557
3. Mohamad, N., Baharuddin, K. A., & Ahmad, R. (2009). A traditional Malay myth leading to unintentional self intoxication with kecubung fruit. Southeast Asian Journal of Tropical Medicine and Public Health.
4. Wermuth, M., Vohra, R., Bowman, N., et al. (2018). Cardiac toxicity from intentional ingestion of pong-pong seeds (Cerbera odollam). Journal of Emergency Medicine. https://doi.org/10.1016/J.JEMERMED.2018.05.021
5. Yong, M., & Cheong, I. (1995). Jering-induced acute renal failure with blue urine. Tropical Doctor. https://doi.org/10.1177/004947559502500110
6. Fong, X. K., Phan, C. W., Shamsuddin, N., et al. (2021). Poisoning cases of noxious substances eaten as food: a retrospective study at a teaching hospital in Malaysia. Malaysian Journal of Public Health Medicine. https://doi.org/10.37268/MJPHM/VOL.21/NO.2/ART.911
7. Villame-Gayagas, R. G. (2023). Village-level processing of pangi (Pangium edule Reinw.) seeds by the Obu Manuvu improves the edibility and level of some nutritional factors. Philippine Agricultural Scientist. https://doi.org/10.62550/ix09222
8. Mulyati, T. P. S., Nurcholis, N., & Nahat, P. M. (2017). Kandungan asam sianida dan aktivitas antioksidan pada kluwak (Pangium edule Reinw.) setelah proses perebusan.
9. Goldfrank, L. (1986). Goldfrank’s Toxicologic Emergencies.
10. Devappa, R. K., Makkar, H. P. S., & Becker, K. (2010). Jatropha toxicity—a review. Journal of Toxicology and Environmental Health, Part B. https://doi.org/10.1080/10937404.2010.499736
11. Botha, C. J., & Penrith, M.-L. (2008). Poisonous plants of veterinary and human importance in southern Africa. Journal of Ethnopharmacology. https://doi.org/10.1016/J.JEP.2008.07.022
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: keracunan tumbuhan, buah hutan beracun, keselamatan pendaki, tuba, kecubung, pong-pong, jering, kepayang
