Pengenalan
Masyarakat Melayu mewarisi ilmu perubatan yang dicatat dalam manuskrip Jawi, dikenali sebagai kitab tib. Di dalamnya, tumbuhan termasuk buah-buahan menjadi bahan utama ramuan ubat. Namun, persoalan penting ialah sejauh mana amalan dalam kitab tib disokong oleh bukti saintifik moden.
Artikel ini berteraskan kajian “Jujube in Malay Medical Manuscript: A comparison from Scientific and Islamic Perspectives” (Mohamad Sabri et al., 2024). Objektifnya ialah menghuraikan manfaat jujube atau bidara seperti yang dinyatakan dalam buku manuskrip perubatan Melayu yang telah ditransliterasi, dengan sokongan perspektif saintifik dan Islam. Negara tempat kajian dijalankan tidak dinyatakan secara jelas dalam abstrak; kajian ini meneliti manuskrip perubatan Melayu, diterbitkan dalam Jurnal Sains Kesihatan Malaysia, dan merupakan ulasan manuskrip dan literatur, bukan kajian makmal atau klinikal asli. Kajian sokongan terdiri daripada analisis herba dalam Kitab Tib MS 174 (Abd Aziz dan Yunos, 2019), analisis teks Tajul Muluk (Mohd Shafri dan Nazarudin, 2022), penilaian produk semula jadi bagi masalah reproduktif lelaki (Abdul Rahman et al., 2026) dan ulasan unsur etnobotani dalam perubatan Melayu (Ramya et al., 2024).
Sorotan Kajian Lepas
Mohamad Sabri et al. (2024) menyatakan bidara kini semakin dilihat sekadar sumber produk perniagaan sehingga manfaat sebenarnya diabaikan. Untuk menyokong rekod manuskrip, mereka merujuk kajian saintifik tentang buah Ziziphus. Li et al. (2007) menentukan komposisi proksimat lima kultivar jujube China dan mendapati kandungan karbohidrat 80.86–85.63%, serat larut 57.61–77.79% dan protein 4.75–6.86%.
Koley et al. (2016) menilai 12 kultivar komersial bidara India (Ziziphus mauritiana Lamk.) bagi kandungan asid askorbik, jumlah fenolik, flavonoid dan aktiviti antioksidan. Dari sudut farmakologi, Plastina et al. (2012) mengenal pasti juzuk bioaktif ekstrak buah Ziziphus jujube yang menunjukkan kesan antiproliferatif dan apoptosis ke atas sel kanser payudara manusia; ekstrak paling berkesan, ZE2 dan ZE4, berkongsi beberapa asid triterpenik yang sudah diketahui mempunyai aktiviti antikanser. Al-Reza et al. (2010) pula menunjukkan minyak pati biji Zizyphus jujuba merencat tindak balas keradangan kulit dalam model haiwan.
Dalam konteks buah tempatan yang lebih luas, Khoo et al. (2016) menyediakan maklumat tentang fitokimia dan potensi kegunaan perubatan buah tropika asli daripada 15 spesies yang berpotensi untuk pembangunan komersial. Kajian farmakologi di atas dijalankan pada sel (in vitro) atau model haiwan, bukan ujian klinikal manusia.
Dapatan Utama
Bidara dalam empat manuskrip. Mohamad Sabri et al. (2024) mendapati bidara direkodkan dalam Kitab Tib MSS 2151, Kitab Tib Muzium Terengganu, The Medical Book of Malayan Medicine dan Kitab Al-Rahmah Fi al-Tibb Wa Al-Hikmah. Bidara dipreskripsikan untuk disentri, hilang selera makan, sakit tekak, cacar dan sengatan kala jengking.
Sokongan saintifik dan Islam. Literatur saintifik melaporkan sifat antidiarea, antimikrob, antiradang, antidiabetes, antioksidan, antikanser dan antialergi. Perspektif Islam daripada al-Quran, Hadis dan kitab ulama pula menekankan bidara sebagai agen pembersih, pelindung daripada sihir dan ubat bagi penyakit tertentu.
Herba dalam Kitab Tib MS 174. Abd Aziz dan Yunos (2019) menggunakan kaedah filologi, iaitu transliterasi Jawi ke rumi dan analisis kandungan teks. Herba yang direkodkan termasuk akar jarak, akar teratai, daun sambung nyawa, bawang putih dan lada hitam, digunakan untuk sakit kepala, sakit mata, sakit gigi, sakit mulut, mulut busuk, kencing tidak lawas, sakit bisa dan racun, miang dan demam.
Tajul Muluk: 292 rawatan. Mohd Shafri dan Nazarudin (2022) mendapati bab perubatan Tajul Muluk mengandungi 292 intervensi perubatan bagi 56 penyakit berbeza seperti batuk, demam dan masalah kesihatan mental. Formulasi menggunakan 209 bahan berasaskan tumbuhan, 12 bahan berasaskan haiwan dan 40 jenis lain.
Kismis dan pokok enau dalam rawatan lelaki. Abdul Rahman et al. (2026) menilai lima manuskrip yang ditransliterasi daripada koleksi IIUM, Kuantan, menggunakan indeks SAKTI-iMS, lalu membandingkannya dengan kajian empirikal daripada NCBI PubMed, ScienceDirect, Scopus dan Google Scholar. Sebanyak 79 produk semula jadi dikenal pasti dalam 32 formulasi. Tayyib Al-Ihsan Fi Tibb Al-Insan dan Kitab Tib MSS 2515 masing-masing menyumbang 25% formulasi, dan MSS 2515 menunjukkan kepelbagaian produk semula jadi tertinggi (34.2%). Ramuan kebanyakannya berasaskan tumbuhan (74.3%); madu, bawang merah, jintan hitam, kismis dan pokok enau dicatat dapat memperbaiki kualiti sperma, disfungsi erektil dan keinginan seksual rendah.
Sekitar 131 tumbuhan ubat. Ramya et al. (2024) menganalisis 12 penerbitan daripada Google Scholar dan Scopus. Maklumat yang dikumpul mendakwa keberkesanan sekitar 131 tumbuhan ubat untuk sakit perut, masalah mata, penyakit wanita, demam dan lain-lain, melibatkan palma, herba, pokok renek dan pokok.
| Aspek | Angka / butiran | Sumber |
|---|---|---|
| Manuskrip yang merekod bidara | 4 | Mohamad Sabri et al. (2024) |
| Kegunaan bidara dalam manuskrip | Disentri, hilang selera, sakit tekak, cacar, sengatan kala jengking | Mohamad Sabri et al. (2024) |
| Intervensi perubatan Tajul Muluk | 292 (56 penyakit; 209 bahan tumbuhan) | Mohd Shafri dan Nazarudin (2022) |
| Produk semula jadi (reproduktif lelaki) | 79 dalam 32 formulasi; 74.3% tumbuhan | Abdul Rahman et al. (2026) |
| Tumbuhan ubat dalam literatur | Sekitar 131 | Ramya et al. (2024) |
| Karbohidrat jujube China | 80.86–85.63% | Li et al. (2007) |
Perbincangan
Kajian-kajian ini menunjukkan kitab tib ialah sumber dokumentasi yang kaya: Tajul Muluk sahaja merekod 209 bahan tumbuhan. Namun, buah secara khusus hanya muncul dengan jelas dalam bahan ini sebagai bidara (Mohamad Sabri et al., 2024) dan kismis (Abdul Rahman et al., 2026); pokok enau turut disenaraikan, tetapi abstrak tidak menyatakan bahagian pokok yang digunakan. Herba lain yang disebut kebanyakannya akar, daun dan rempah.
Bagi soalan “adakah ada bukti saintifik?”, jawapannya perlu jujur. Bukti yang dikumpul kebanyakannya ialah ulasan manuskrip dan literatur. Sifat bioaktif bidara datang daripada kajian sel kanser (Plastina et al., 2012), model haiwan (Al-Reza et al., 2010) dan analisis kimia (Li et al., 2007; Koley et al., 2016). Bahan carian ini tidak mengandungi sebarang ujian klinikal ke atas ramuan buah kitab tib.
Pemasaran produk bidara perlu mengelak dakwaan rawatan tanpa bukti klinikal. Pesakit yang mengambil ubat moden, wanita hamil dan penghidap penyakit kronik hendaklah berunding dengan doktor atau ahli farmasi sebelum mencuba ramuan tradisional, kerana herba boleh berinteraksi dengan ubat (pengetahuan am).
Implikasi kepada Agensi dan Pengusaha
1. Kenal pasti buah dan tumbuhan yang direkod dalam kitab tib, seperti bidara dan enau, sebagai calon tanaman bernilai tambah.
2. Bekerjasama dengan penyelidik filologi dan farmakologi untuk menapis ramuan yang berpotensi bagi kajian klinikal.
3. Elakkan dakwaan menyembuh penyakit pada label produk; nyatakan ia berdasarkan amalan tradisional.
4. Pulihara tumbuhan yang disebut dalam manuskrip.
5. Nasihatkan pengguna untuk merujuk doktor sebelum menggunakan ramuan tradisional bagi tujuan rawatan.
Kesimpulan
Kitab tib Melayu merekod penggunaan buah seperti bidara untuk disentri, sakit tekak dan sengatan kala jengking, manakala manuskrip lain merekod ratusan bahan tumbuhan. Kajian moden menyokong potensi bioaktif bidara melalui kajian kimia, sel dan haiwan, tetapi belum ada ujian klinikal ke atas ramuan kitab tib dalam bahan ini. Warisan ini wajar dipulihara dan dikaji, sementara pengguna perlu mendapatkan nasihat doktor.
Rujukan
1. Mohamad Sabri, N., Tukiran, N. A., & Roslan, R. (2024). Jujube in Malay medical manuscript: A comparison from scientific and Islamic perspectives. Jurnal Sains Kesihatan Malaysia. https://doi.org/10.17576/jskm-2024-2201-07
2. Abd Aziz, S. F., & Yunos, Y. (2019). Khasiat herba dalam Kitab Tib Melayu (Herbal remedies in the Malay Tib). Akademika.
3. Mohd Shafri, M. A., & Nazarudin, A. N. (2022). Tajul Muluk: A traditional Malay text of ethnobotany and ethnomedicine. Borneo Journal of Resource Science and Technology. https://doi.org/10.33736/bjrst.4721.2022
4. Abdul Rahman, S., Mohd Shafri, M. A., & Mohd Suffian, N. (2026). Evaluation of natural products used for treating male reproductive disorders in selected Malay medical manuscripts. ASM Science Journal. https://doi.org/10.32802/asmscj.2026.0114
5. Ramya, R., Othman, R., Mohd Hatta, F. A., et al. (2024). The ethnobotanical elements in traditional Malay medical knowledge: A review. International Journal of Research and Innovation in Social Science. https://doi.org/10.47772/ijriss.2024.8110225
6. Li, J., Fan, L., Ding, S., & Ding, X. (2007). Nutritional composition of five cultivars of Chinese jujube. Food Chemistry. https://doi.org/10.1016/J.FOODCHEM.2006.08.016
7. Plastina, P., Bonofiglio, D., Vizza, D., Fazio, A., Rovito, D., Giordano, C., Barone, I., Catalano, S., Gabriele, B., et al. (2012). Identification of bioactive constituents of Ziziphus jujube fruit extracts exerting antiproliferative and apoptotic effects in human breast cancer cells. Journal of Ethnopharmacology. https://doi.org/10.1016/J.JEP.2012.01.022
8. Al-Reza, S. M., Yoon, J. I., Kim, H. J., Kim, J.-S., Kang, S. C., et al. (2010). Anti-inflammatory activity of seed essential oil from Zizyphus jujuba. Food and Chemical Toxicology. https://doi.org/10.1016/J.FCT.2009.11.045
9. Koley, T. K., Kaur, C., Nagal, S., Walia, S., Jaggi, S., Sarika, et al. (2016). Antioxidant activity and phenolic content in genotypes of Indian jujube (Zizyphus mauritiana Lamk.). Arabian Journal of Chemistry. https://doi.org/10.1016/J.ARABJC.2011.11.005
10. Khoo, H. E., Azlan, A., Kong, K. W., Ismail, A., et al. (2016). Phytochemicals and medicinal properties of indigenous tropical fruits with potential for commercial development. Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine. https://doi.org/10.1155/2016/7591951
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: kitab tib, perubatan tradisional Melayu, bidara, jujube, etnobotani, manuskrip Melayu, Tajul Muluk, fitokimia
