Antraknos: Penyakit Kulat yang Merosakkan Cili, Mangga dan Buah Tropika

Tompok hitam yang mendap pada cili merah, atau bintik perang yang merebak pada mangga yang sedang masak, merupakan pemandangan biasa bagi penanam dan peniaga buah. Inilah antraknos, penyakit yang disebabkan oleh kulat genus Colletotrichum. Penyakit ini bukan sahaja menjejaskan rupa buah, tetapi juga memendekkan jangka hayat simpanan dan menurunkan harga jualan.

Artikel ini meneliti kajian tentang antraknos pada cili, mangga dan buah tropika lain, terutamanya kajian di Semenanjung Malaysia, serta alternatif kawalan yang sedang dikaji.

Mengenali Antraknos

Punca utama. Satu ulasan oleh penyelidik Universiti Sains Malaysia menyatakan antraknos pada buah tropika terutamanya disebabkan oleh spesies kulat genus Colletotrichum [1]. Kulat ini boleh menjangkiti pelbagai bahagian tanaman, tetapi jangkitan semasa lepas tuai atau peringkat masak menyebabkan kerugian ekonomi terbesar [1].

Gejala. Antraknos membentuk lesi hitam hingga perang gelap yang mendap pada permukaan buah, menyebabkan kualiti dan nilai pasaran buah berkurangan [1].

Buah yang terjejas. Antara buah tropika yang paling mudah dijangkiti ialah mangga, betik, pisang, avokado, jambu batu dan buah naga [1].

Antraknos Cili di Malaysia

Masalah sejak 1980-an. Satu ulasan menyatakan Colletotrichum ialah antara genus kulat yang paling banyak dikaji di Malaysia [2]. Kebanyakan kajian tertumpu kepada jangkitan pada cili, yang di Malaysia mula timbul pada 1980-an dan masih menjadi masalah sehingga hari ini [2].

Lima spesies. Kajian di Semenanjung Malaysia mengasingkan 130 isolat Colletotrichum daripada cili merah dan hijau (Capsicum annuum) serta cili padi (Capsicum frutescens) yang dijangkiti antraknos [3]. Analisis molekul mengenal pasti lima spesies [3]:

Buah luka lebih mudah dijangkiti. Semua isolat yang diuji menyebabkan penyakit pada buah cili yang dilukakan [3]. Namun, pada buah yang tidak luka, hanya lima isolat C. truncatum dan tujuh isolat C. scovillei yang menyebabkan jangkitan [3]. Kajian susulan mengesahkan semua lima spesies menunjukkan variasi dalam keupayaan menyebabkan penyakit dan tahap keganasan pada cili merah dan hijau [4].

Pengkaji menekankan pengecaman spesies yang tepat penting bukan sahaja untuk pengurusan penyakit yang berkesan, tetapi juga untuk dasar kuarantin [3].

Antraknos Mangga di Malaysia

Satu kajian persampelan dari Julai 2014 hingga Mei 2015 di seluruh Semenanjung Malaysia mengenal pasti 33 isolat Colletotrichum daripada mangga yang menunjukkan gejala antraknos [5]. Isolat ini terdiri daripada C. gloeosporioides (15 isolat) dan C. asianum (18 isolat) [5]. C. asianum R2262 merupakan isolat paling ganas [5].

Daun dan buah, spesies berbeza. Satu kajian di enam kawasan pengeluaran mangga mengenal pasti enam spesies Colletotrichum [6]. Menariknya, C. siamense lebih dominan pada daun di kebun, manakala C. asianum lebih dominan pada buah lepas tuai [6]. Pengkaji mencadangkan strategi pengurusan disasarkan secara berbeza bagi peringkat sebelum dan selepas tuai [6].

Kerugian besar. Satu ulasan menyatakan antraknos mangga menyebabkan kira-kira 30 hingga 60% kerugian ekonomi dalam pengeluaran tahunan [7]. Kulat C. gloeosporioides boleh hidup sebagai endofit dan kemudian menyebabkan jangkitan pada peringkat lewat, mengakibatkan kerugian sebelum dan selepas tuai [7].

Masalah Racun Kulat

Selama beberapa dekad, racun kulat sintetik digunakan sebagai kawalan utama antraknos mangga [7]. Namun, penggunaan sembarangan menimbulkan kebimbangan tentang kesan kepada alam sekitar dan sisa toksik pada tumbuhan dan buah [7]. Kerintangan dan kebangkitan semula penyakit terhadap racun kulat sintetik juga menjadi ancaman besar [7].

Alternatif yang Dikaji

Air panas dan ekstrak tumbuhan. Satu kajian menggabungkan ekstrak tumbuhan dengan rawatan air panas untuk mengurus antraknos mangga lepas tuai [8]. Ekstrak bawang putih (Allium sativum) mengurangkan pertumbuhan kulat sebanyak 80% dalam ujian makmal [8]. Gabungan ekstrak bawang putih dengan rawatan air panas pada 50°C dan 55°C mengurangkan keterukan antraknos dan meningkatkan kebolehpasaran buah lebih 80%, tanpa menjejaskan kualiti seperti kehilangan berat, jumlah pepejal larut dan pH [8].

Mikrob dari hutan paya bakau. Satu kajian mengasingkan 67 aktinomiset daripada tanah hutan paya bakau [9]. Satu strain, yang dikenal pasti sebagai Streptomyces malaysiensis, menunjukkan 63.21% perencatan terhadap C. gloeosporioides [9]. Ekstrak strain ini mengurangkan keterukan antraknos mangga dengan ketara, dan pada kepekatan tertentu menghalang jangkitan sepenuhnya sepanjang tempoh simpanan [9].

Trichoderma. Satu ulasan menyatakan bukti daripada kajian makmal, rumah kaca, lapangan dan lepas tuai menunjukkan Trichoderma berpotensi menindas Colletotrichum, terutamanya dalam keadaan terkawal [10]. Namun, keberkesanannya dipengaruhi faktor persekitaran, jenis strain, kestabilan formulasi dan kaedah aplikasi [10].

Kaedah lain di Malaysia. Ulasan oleh penyelidik Universiti Sains Malaysia menyatakan pengurusan penyakit antraknos lepas tuai juga telah dikaji untuk memanjangkan jangka hayat buah seperti buah naga, betik, pisang dan mangga [2].

Isu Biokeselamatan

Pengkaji menyatakan spesies Colletotrichum yang baru direkodkan boleh menjangkiti pelbagai perumah, walaupun sesetengahnya khusus kepada perumah tertentu [1]. Oleh kerana buah tropika didagangkan di seluruh dunia, spesies baharu ini mungkin penting untuk biokeselamatan dan perlu disenaraikan sebagai patogen kuarantin [1].

Panduan Praktikal

• Kendalikan buah dengan cermat untuk mengelakkan luka, kerana kajian menunjukkan buah luka lebih mudah dijangkiti.

• Pantau daun dan buah kerana spesies kulat yang berbeza mungkin menyerang bahagian yang berbeza.

• Pertimbangkan rawatan lepas tuai seperti air panas dengan nasihat pegawai, berdasarkan kajian yang dirujuk.

• Jangan bergantung kepada satu jenis racun kulat kerana risiko kerintangan.

• Jika racun perosak diperlukan, termasuk racun kulat, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label, dan patuhi tempoh selamat sebelum menuai.

• Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang pengecaman dan pengurusan antraknos.

Kesimpulan

Antraknos yang disebabkan kulat Colletotrichum ialah masalah utama bagi cili, mangga dan buah tropika lain di Malaysia sejak 1980-an. Kajian di Semenanjung Malaysia mengenal pasti lima spesies pada cili dan dua spesies utama pada mangga, dan buah yang luka jauh lebih mudah dijangkiti. Kerintangan racun kulat dan isu sisa racun mendorong kajian alternatif seperti air panas, ekstrak bawang putih, Streptomyces dan Trichoderma. Namun, kebanyakan alternatif ini masih memerlukan pengesahan di lapangan.

Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan ringkasan kajian dan bukan nasihat profesional.

Rujukan

[1] L. Zakaria (2021). Diversity of Colletotrichum Species Associated with Anthracnose Disease in Tropical Fruit Crops—A Review. Agriculture. DOI: 10.3390/agriculture11040297. https://consensus.app/papers/details/545a68beda45587aac21b0b6cdc68c53/

[2] L. Zakaria (2020). Colletotrichum spp. associated with agricultural crops in Malaysia, causal pathogens and potential control methods. Malaysian Journal of Microbiology. DOI: 10.21161/mjm.190668. https://consensus.app/papers/details/ec7cd55ebc50536f96a0df6a6acc1e8d/

[3] N. M. Noor and L. Zakaria (2018). Identification and characterization of Colletotrichum spp. associated with chili anthracnose in peninsular Malaysia. European Journal of Plant Pathology. DOI: 10.1007/s10658-018-1431-x. https://consensus.app/papers/details/848952adbb405c598e38abf8109a02e3/

[4] Nuraini Mohd Noor and L. Zakaria (2024). Pathogenic variations in Colletotrichum spp. causing chilli anthracnose in Peninsular Malaysia. Plant Pathology. DOI: 10.1111/ppa.13925. https://consensus.app/papers/details/3f053dd358945d7995f89545af2a47be/

[5] Nur Ain, Izzati Mohd Zainudin, and Munirah Mohd Sattar (Tanpa tahun). Characterization and pathological diversity of Colletotrichum species associated with anthracnose disease on mango in Peninsular Malaysia. Unknown Journal. https://consensus.app/papers/details/d9ec1dd7229656eab7324bbfdd73bb08/

[6] Liumi Meng, Mengze Gao et al. (2026). Niche partitioning of Colletotrichum species in mango anthracnose: Contrasting roles of Colletotrichum siamense in leaves and Colletotrichum asianum in fruits. Fungal biology. DOI: 10.1016/j.funbio.2026.101734. https://consensus.app/papers/details/70186420f6695b6da2db6b854605e0d3/

[7] Hardev Choudhary, Varsha Dhar et al. (2025). Postharvest anthracnose disease in mango (Mangifera indica L.) fruit: Sustainable alternatives for the control. Crop Science. DOI: 10.1002/csc2.70064. https://consensus.app/papers/details/63cd75931d99545a8912704d9b43c8ed/

[8] Selenat Worku, Kumlachew Alemu, and Binyam Tsedaley (2025). Combining plant extracts and hot water treatments for the management of postharvest mango anthracnose (Colletotrichum gloeosporioides). Scientific Reports. DOI: 10.1038/s41598-025-89587-9. https://consensus.app/papers/details/fbccce40c0725c6bbca8e6557f645059/

[9] Deng-Bo Zhou, Tao Jing et al. (2022). Biocontrol potential of a newly isolated Streptomyces sp. HSL-9B from mangrove forest on postharvest anthracnose of mango fruit caused by Colletotrichum gloeosporioides. Food Control. DOI: 10.1016/j.foodcont.2022.108836. https://consensus.app/papers/details/783f894a310c5eee99cf6679b245c9ef/

[10] Rendra Adhitya, M. Miranti et al. (2026). Trichoderma as a biological control agent against Colletotrichum-associated plant diseases: current insights and future perspectives. Plant Signaling & Behavior. DOI: 10.1080/15592324.2026.2691464. https://consensus.app/papers/details/c9472ac595fd5c4e949f1a930ecaf0d0/

Kata Kunci

penyakit kulat, antraknos, Colletotrichum, cili, mangga