Pengenalan
Hotel dan restoran ialah saluran pasaran yang penting bagi buah-buahan kerana mereka membeli secara tetap, dalam jumlah yang besar dan sepanjang tahun. Di Malaysia, hidangan pencuci mulut, jus dan bufet lazimnya menampilkan buah seperti tembikai, betik, nanas dan pisang, manakala buah bermusim seperti durian, manggis dan rambutan sering menjadi tarikan pelancong (pengetahuan am). Namun, setakat carian yang dibuat, tiada kajian Malaysia yang khusus meneliti penggunaan buah tempatan dalam menu hotel dan restoran.
Kajian utama yang diringkaskan ialah “Factors affecting local fruit consumption decisions in Penang, Malaysia” (Omar et al., 2023), yang dijalankan di Pulau Pinang, Malaysia. Objektifnya ialah mengenal pasti faktor yang mempengaruhi keputusan pengguna untuk mengambil buah tempatan. Kajian ini dilengkapi oleh kajian kualitatif tentang bahan tempatan dalam menu restoran hotel (Bahodirova Durdona dan Atametova Sevara, 2026; negara kajian tidak dinyatakan dalam abstrak), kajian pengguna di Kajang (Ng et al., 2017), kajian pengeluar makanan dan gastro-pelancongan di Pantai Timur (Wan Mohd Adzim Wan Mohd Zain et al., 2023) serta tinjauan rantaian bekalan buah di Malaysia (Nor Azlina Zakaria dan Abdul Rahman Abdul Rahim, 2014).
Sorotan Kajian Lepas
Kajian tingkah laku pengguna makanan banyak bersandar kepada kerangka kepercayaan, sikap, niat dan tingkah laku yang dihuraikan oleh Fishbein dan Ajzen (1975) dalam buku Belief, Attitude, Intention and Behavior: An Introduction to Theory and Research. Kerangka ini membantu menjelaskan mengapa pengguna yang tahu buah tempatan berkhasiat tidak semestinya membelinya.
Zanoli dan Naspetti (2002) menggunakan model rantaian cara-matlamat (means-end chain) untuk mengaitkan atribut produk dengan keperluan pengguna dalam kajian persepsi dan pengetahuan pengguna Itali tentang makanan organik. Kim et al. (2009) pula menggunakan teori asas (grounded theory) melalui temu bual dengan 20 individu untuk membina model penggunaan makanan tempatan semasa perjalanan dan bercuti. Model mereka merangkumi faktor motivasi, demografi dan fizikal. Ia relevan kerana tetamu hotel ialah pelancong.
Dari sudut kualiti buah, Crisosto et al. (2003) mendapati penerimaan pengguna terhadap ceri ‘Brooks’ dan ‘Bing’ banyak bergantung kepada kandungan pepejal larut (SSC) dan warna kulit, dengan peratusan tertinggi pengguna Amerika memilih ceri berdasarkan warna kulit yang gelap tanpa mengira kumpulan etnik atau jantina. Ini menunjukkan rupa buah sangat mempengaruhi keputusan pembelian.
Dapatan Utama
Lima faktor diuji dalam kajian Pulau Pinang. Omar et al. (2023) mengenal pasti harga, asal produk, warna dan rupa, tekstur serta pendapatan sebagai faktor utama penggunaan buah tempatan. Seramai 414 responden berumur 15 tahun ke atas terlibat, dan data dianalisis menggunakan analisis deskriptif dan regresi linear berganda.
Semua faktor kecuali tekstur berpengaruh. Kecenderungan pengguna di Pulau Pinang untuk makan buah tempatan dipengaruhi oleh semua pemboleh ubah yang dikaji kecuali tekstur. Pengkaji menyatakan dapatan ini berguna kepada petani dan peruncit.
Bahan tempatan meningkatkan kepuasan tetamu hotel. Bahodirova Durdona dan Atametova Sevara (2026) menemu bual tujuh orang tetamu hotel secara separa berstruktur dan menganalisis data secara tematik. Tetamu mengaitkan bahan tempatan dengan kesegaran, keaslian, kualiti yang lebih baik dan hubungan yang lebih kuat dengan destinasi, lalu ia memberi kesan positif kepada kepuasan mereka.
Kesanggupan membayar lebih adalah bersyarat. Tetamu hanya terbuka kepada harga premium yang kecil apabila dakwaan “tempatan” itu spesifik, boleh dipercayai dan disokong oleh kualiti hidangan keseluruhan yang baik. Bahan tempatan tidak dapat menggantikan asas kualiti restoran seperti rasa, perkhidmatan, suasana dan nilai wang.
Petunjuk awal: pengguna Malaysia lebih suka buah import. Ng et al. (2017) menyatakan bahawa lebih 370 jenis buah tropika dan lebih 100 jenis sayur tropika ditemui di Malaysia, tetapi data rintis mencadangkan pengguna lebih suka membeli buah dan sayur import. Kajian di Kajang ini meneliti kekerapan pembelian 15 tanaman tempatan (antaranya durian, manggis, nangka, salak dan jambu air) berbanding lima tanaman global termasuk epal dan oren. Daripada 167 respons, 84 lengkap. Sebanyak 96% responden menyatakan mereka mengambil sekurang-kurangnya satu hidangan buah dan sayur sehari, dan skor “makan secara sihat” ialah 4.36 ± 0.67 pada skala Likert 1 hingga 5.
Pengeluar makanan tempatan sebagai tunjang gastro-pelancongan. Wan Mohd Adzim Wan Mohd Zain et al. (2023) menemu bual 13 pengeluar makanan di Pahang dan Terengganu. Pengkaji menegaskan bahawa makanan tempatan menonjolkan keunikan wilayah, memberi pengalaman pelawat yang tersendiri dan merangsang ekonomi setempat.
Rantaian bekalan buah. Nor Azlina Zakaria dan Abdul Rahman Abdul Rahim (2014) mendapati rantaian bekalan buah di Malaysia adalah serupa bagi petani bebas dan petani kontrak, dengan pelaku utama terdiri daripada pengeluar, pengumpul atau pemborong sebagai orang tengah, peruncit dan pengguna. Perbezaan utama hanyalah pada tahap penumpuan peserta di setiap peringkat.
| Aspek | Butiran | Sumber |
|---|---|---|
| Responden | 414 orang, umur 15 tahun ke atas, Pulau Pinang | Omar et al. (2023) |
| Faktor berpengaruh | Harga, asal produk, warna dan rupa, pendapatan | Omar et al. (2023) |
| Faktor tidak berpengaruh | Tekstur | Omar et al. (2023) |
| Tetamu hotel | 7 orang; bahan tempatan dikaitkan dengan kesegaran dan keaslian | Bahodirova Durdona dan Atametova Sevara (2026) |
| Buah tropika di Malaysia | Lebih 370 jenis | Ng et al. (2017) |
| Pengeluar makanan ditemu bual | 13 orang, Pahang dan Terengganu | Wan Mohd Adzim Wan Mohd Zain et al. (2023) |
Perbincangan
Persoalan tajuk ialah sejauh mana buah tempatan boleh mendapat tempat dalam menu hotel dan restoran. Bukti yang ada menjawabnya secara tidak langsung. Kajian Pulau Pinang menunjukkan harga, asal produk serta warna dan rupa mempengaruhi keputusan pengguna, manakala kajian tetamu hotel menunjukkan bahan tempatan meningkatkan kepuasan apabila dakwaannya jelas dan boleh dipercayai. Gabungan kedua-dua dapatan ini mencadangkan bahawa hotel yang menamakan jenis dan asal buah, contohnya nama varieti dan daerah tanaman, berpotensi memberi nilai tambah kepada tetamu (pengetahuan am).
Namun, beberapa had perlu diakui. Kajian tetamu hotel hanya melibatkan tujuh orang dan negaranya tidak dinyatakan dalam abstrak, maka dapatannya tidak boleh digeneralisasikan kepada hotel di Malaysia. Kajian Kajang bersampel kecil dan abstraknya terpotong semasa diambil. Kajian Pulau Pinang pula meneliti pengguna umum, bukan pembeli hotel atau chef. Tiada kajian yang mengukur pembelian buah tempatan oleh hotel.
Dari sudut bekalan, hotel memerlukan kualiti yang konsisten, saiz seragam dan penghantaran tepat masa (pengetahuan am). Rantaian bekalan yang melalui pengumpul dan pemborong, seperti yang dihuraikan oleh Nor Azlina Zakaria dan Abdul Rahman Abdul Rahim (2014), boleh menyukarkan penjejakan asal buah. Pandangan pengeluar makanan di Pantai Timur tentang gastro-pelancongan boleh dijadikan rujukan bagi sektor buah-buahan.
Implikasi kepada Petani, Pengusaha Hotel dan Agensi
1. Petani dan koperasi boleh menawarkan bekalan terus kepada hotel dengan gred, saiz dan jadual penghantaran yang konsisten.
2. Hotel dan restoran wajar menyatakan nama buah, varieti dan asal tanaman pada menu atau kad bufet kerana dakwaan tempatan yang spesifik lebih dipercayai.
3. Penjagaan warna dan rupa buah selepas tuai perlu diutamakan kerana faktor ini mempengaruhi keputusan pengguna.
4. Agensi pertanian dan pelancongan boleh menggalakkan pakej gastro-pelancongan yang menampilkan buah bermusim tempatan.
5. Penyelidik perlu mengkaji amalan pembelian buah oleh hotel dan restoran di Malaysia secara langsung.
Kesimpulan
Bukti khusus tentang buah tempatan dalam menu hotel dan restoran di Malaysia masih belum ditemui. Kajian di Pulau Pinang menunjukkan harga, asal produk, warna dan rupa serta pendapatan mempengaruhi pengambilan buah tempatan, manakala kajian tetamu hotel mendapati bahan tempatan meningkatkan kepuasan tetapi tidak menggantikan kualiti hidangan dan perkhidmatan. Dakwaan asal yang jelas dan bekalan yang konsisten berpotensi meningkatkan tempat buah tempatan dalam sektor hospitaliti.
Rujukan
1. Omar, N. A., Wan Mohd Noor, W. N., Saili, A., et al. (2023). Factors affecting local fruit consumption decisions in Penang, Malaysia. Food Research. https://doi.org/10.26656/fr.2017.7(s2).21
2. Bahodirova Durdona, & Atametova Sevara. (2026). Taste of place: How local-ingredient sourcing affects guest satisfaction and menu profitability in hotel restaurants. https://doi.org/10.5281/zenodo.20720288
3. Ng, K. H., Maqbool, M., Ong, F. S., et al. (2017). Understanding underutilisation of locally grown tropical fruit and vegetables – why are imported apples preferred in Malaysia? https://doi.org/10.1017/S0029665117003111
4. Wan Mohd Adzim Wan Mohd Zain, Azinuddin, M., & Hawa Husna Ab Ghani. (2023). Capitalising local food for gastro-tourism development. Planning Malaysia Journal. https://doi.org/10.21837/pm.v21i25.1231
5. Nor Azlina Zakaria, & Abdul Rahman Abdul Rahim. (2014). An overview of fruit supply chain in Malaysia.
6. Fishbein, M., & Ajzen, I. (1975). Belief, attitude, intention and behavior: An introduction to theory and research.
7. Zanoli, R., & Naspetti, S. (2002). Consumer motivations in the purchase of organic food. A means-end approach. British Food Journal. https://doi.org/10.1108/00070700210425930
8. Kim, Y. G., Eves, A., Scarles, C., et al. (2009). Building a model of local food consumption on trips and holidays: A grounded theory approach. International Journal of Hospitality Management. https://doi.org/10.1016/J.IJHM.2008.11.005
9. Crisosto, C. H., Crisosto, G. M., Metheney, P., et al. (2003). Consumer acceptance of ‘Brooks’ and ‘Bing’ cherries is mainly dependent on fruit SSC and visual skin color. Postharvest Biology and Technology. https://doi.org/10.1016/S0925-5214(02)00173-4
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: buah tempatan, hotel, restoran, menu, gastro-pelancongan, kepuasan tetamu, tingkah laku pengguna, rantaian bekalan
