Pengenalan
Banyak kawasan hutan di Malaysia telah terosot akibat pembalakan, pembukaan tanah dan kebakaran, dan usaha pemulihan melalui penanaman semula giat dijalankan (pengetahuan am). Namun, menanam semua ratusan spesies hutan satu per satu tidak praktikal. Satu pendekatan ialah menanam pokok yang menarik burung dan haiwan lain, supaya haiwan tersebut membawa masuk biji spesies hutan lain.
Artikel ini meringkaskan kajian bertajuk “Bird communities and seedling recruitment in restoring seasonally dry forest using the framework species method in Northern Thailand” (Wydhayagarn et al., 2009) dari Thailand. Objektifnya ialah mengkaji kesan pokok kerangka (framework trees) yang ditanam pada 1998, serta komuniti burung, terhadap kemasukan semula semula jadi anak pokok hutan dalam eksperimen pemulihan oleh Unit Penyelidikan Pemulihan Hutan, Universiti Chiang Mai (FORRU-CMU). Dapatan ini disokong oleh ulasan kaedah spesies kerangka (Elliott et al., 2022), kajian pembiakan pokok ara Asia untuk pemulihan (Kuaraksa dan Elliott, 2013), kajian haiwan penyebar biji besar di Sumatera, Indonesia (Lindsell et al., 2015) dan keperluan penyelidikan pemulihan di Asia Tenggara (Blakesley et al., 2002). Tiada kajian dari Malaysia ditemui dalam carian ini.
Sorotan Kajian Lepas
Ruiz-Jaen dan Aide (2005) meninjau cara kejayaan pemulihan diukur dan mendapati kebanyakan kajian menggunakan pelbagai ukuran. Mereka menggalakkan projek akan datang memasukkan sekurang-kurangnya dua pemboleh ubah bagi setiap satu daripada tiga atribut ekosistem dan sekurang-kurangnya dua tapak rujukan.
Wunderle (1997) mengulas peranan penyebaran biji oleh haiwan dalam mempercepatkan pertumbuhan semula hutan asli di tanah tropika yang terosot, serta implikasinya kepada pengurusan. Laurance (1996) pula merumuskan pengetahuan mengenai ekologi, pengurusan, pemulihan dan pemuliharaan serpihan hutan hujan tropika.
Dari sudut ekologi anak pokok, Harms et al. (2000) mendapati di hutan lembap tanah pamah di Panama bahawa kemasukan anak pokok yang bergantung kepada ketumpatan secara negatif menyumbang dengan ketara kepada peningkatan kepelbagaian daripada biji kepada anak pokok. Moles dan Westoby (2004) pula mensintesis literatur dan mendapati spesies berbiji besar mempunyai kelebihan kemandirian semasa penubuhan anak pokok berbanding spesies berbiji kecil, tetapi kelebihan lain juga perlu wujud pada peringkat lain dalam kitaran hidup.
Blakesley et al. (2002) memperkenalkan kaedah spesies kerangka yang dibangunkan di Thailand dan mengenal pasti keutamaan penyelidikan, termasuk pengenalpastian jenis hutan, pemilihan calon spesies kerangka, pengekalan kepelbagaian genetik serta kaedah pengumpulan dan percambahan biji.
Dapatan Utama
Anak pokok yang disebarkan haiwan mendominasi. Wydhayagarn et al. (2009) meninjau anak pokok di bawah lima spesies pokok kerangka, iaitu Erythrina subumbrans, Hovenia dulcis, Melia toosendan, Prunus cerasoides dan Spondias axillaris, dengan lima pokok setiap spesies dalam plot percubaan berusia 8 tahun. Sebanyak 36 spesies anak pokok ditemui, iaitu 11 disebarkan angin dan 25 disebarkan haiwan. Ketumpatan populasi anak pokok yang disebarkan haiwan lebih tinggi daripada yang disebarkan angin di bawah semua pokok kerangka.
*Ketumpatan tertinggi di bawah Prunus cerasoides. Plot sampel di bawah P. cerasoides* menyokong ketumpatan populasi anak pokok tertinggi.
Burung pengunjung. Sebanyak 49 spesies burung direkodkan mengunjungi pokok kerangka antara Julai 2006 dan Jun 2007. Burung bukan pemakan buah direkodkan lebih kerap berbanding burung pemakan buah, dan kesan burung terhadap kemasukan anak pokok berbeza antara pokok kerangka. Penulis mencadangkan bahawa pokok yang lebih besar, yang menarik lebih banyak burung dengan menyediakan makanan, tempat bertenggek dan bersarang, mungkin meningkatkan pemendapan biji berbanding pokok kecil.
Lima kriteria spesies kerangka. Elliott et al. (2022) menyenaraikan kriteria pemilihan: (i) mewakili ekosistem hutan rujukan, (ii) tahan keadaan terbuka, (iii) mampu menindas rumpai, (iv) menarik haiwan penyebar biji, dan (v) mudah dibiakkan. Kaedah ini berkesan di tempat yang masih mempunyai sisa hutan dan populasi penyebar biji yang berdaya maju. Penerimaan kaedah ini di 12 negara turut diulas.
Pokok ara: daripada biji paling menjimatkan. Kuaraksa dan Elliott (2013) mengkaji enam spesies ara dioecious Asia, iaitu Ficus auriculata, F. fulva, F. hispida, F. oligodon, F. semicordata dan F. variegata. Pembiakan daripada biji paling cekap, manakala keratan kurang berjaya. Anak benih daripada biji tumbuh dan hidup paling baik. Kos penubuhan bagi setiap pokok yang berjaya ditubuhkan ialah $1.14 bagi anak benih daripada biji, $6.95 bagi keratan dan $25.88 bagi penyemaian terus.
Penyebar biji besar. Lindsell et al. (2015) menyatakan bahawa dianggarkan 63% hutan Asia Tenggara dikelaskan sebagai terganggu dan sekunder akibat aktiviti manusia. Haiwan besar sering menjadi satu-satunya agen yang berkesan menyebarkan biji pokok berbiji besar, terutamanya spesies peringkat akhir sesaran yang tahan teduh, namun banyak haiwan besar sensitif terhadap kemerosotan habitat.
| Penunjuk | Nilai | Sumber |
|---|---|---|
| Spesies anak pokok (angin / haiwan) | 36 (11 / 25) | Wydhayagarn et al. (2009) |
| Spesies burung mengunjungi pokok kerangka | 49 | Wydhayagarn et al. (2009) |
| Umur plot percubaan | 8 tahun | Wydhayagarn et al. (2009) |
| Negara yang menggunakan kaedah | 12 | Elliott et al. (2022) |
| Kos setiap pokok ara (biji / keratan / semai terus) | $1.14 / $6.95 / $25.88 | Kuaraksa dan Elliott (2013) |
| Hutan Asia Tenggara terganggu dan sekunder | 63% | Lindsell et al. (2015) |
Perbincangan
Bukti menyokong idea bahawa pokok yang menarik haiwan, termasuk pokok berbuah, membantu pemulihan hutan terosot. Di Thailand, 25 daripada 36 spesies anak pokok yang muncul di bawah pokok kerangka disebarkan oleh haiwan (Wydhayagarn et al., 2009). Namun, perlu diperhatikan bahawa kaedah spesies kerangka tidak terhad kepada pokok buah; daya tarikan kepada penyebar biji hanyalah satu daripada lima kriteria (Elliott et al., 2022). Kunjungan burung bukan pemakan buah yang lebih kerap mungkin menunjukkan bahawa tempat bertenggek turut penting.
Pokok ara menonjol sebagai calon praktikal kerana ia dianggap spesies utama (keystone) dan boleh dibiakkan daripada biji dengan kos rendah (Kuaraksa dan Elliott, 2013). Walau bagaimanapun, kejayaan kaedah ini bergantung kepada kehadiran haiwan penyebar. Lindsell et al. (2015) mengingatkan bahawa haiwan besar yang menyebarkan biji besar mungkin hilang daripada kawasan yang paling memerlukannya, jadi penanaman pokok buah perlu disertai perlindungan hidupan liar dan sisa hutan berdekatan.
Batasan utama ialah tiada kajian dari Malaysia dalam carian ini. Kajian utama dijalankan di hutan kering bermusim Thailand Utara, yang berbeza daripada hutan hujan malar hijau di Malaysia (pengetahuan am), dan abstrak Lindsell et al. (2015) terpotong sebelum dapatan penuh. Spesies kerangka yang sesuai di Malaysia perlu dipilih daripada flora tempatan berdasarkan kriteria Elliott et al. (2022), dan contoh projek pemulihan di Malaysia tidak diliputi oleh sumber ini.
Implikasi kepada Agensi Perhutanan dan Pengusaha Tapak Semaian
1. Pilih campuran spesies asli yang memenuhi lima kriteria spesies kerangka, termasuk pokok berbuah yang menarik burung.
2. Masukkan spesies ara dalam penanaman pemulihan dan biakkannya daripada biji untuk menjimatkan kos.
3. Utamakan tapak berhampiran sisa hutan yang masih mempunyai populasi haiwan penyebar biji.
4. Lindungi hidupan liar penyebar biji besar kerana spesies pokok berbiji besar sering bergantung kepadanya.
5. Pantau kejayaan dengan beberapa ukuran dan tapak rujukan.
Kesimpulan
Kajian di Thailand Utara menunjukkan bahawa pokok kerangka yang ditanam dikunjungi 49 spesies burung, dan 36 spesies anak pokok ditemui di bawahnya, kebanyakannya disebarkan oleh haiwan. Kaedah spesies kerangka, termasuk penggunaan pokok ara yang murah dibiakkan daripada biji, ialah pendekatan yang berpotensi untuk memulihkan hutan terosot. Kejayaannya bergantung kepada pemilihan spesies tempatan yang tepat dan kehadiran haiwan penyebar biji.
Rujukan
1. Wydhayagarn, C., Elliott, S., & Wangpakapattanawong, P. (2009). Bird communities and seedling recruitment in restoring seasonally dry forest using the framework species method in Northern Thailand. New Forests. https://doi.org/10.1007/S11056-009-9133-Z
2. Elliott, S., Tucker, N. I. J., Shannon, D. P., et al. (2022). The framework species method: Harnessing natural regeneration to restore tropical forest ecosystems. Philosophical Transactions of the Royal Society B. https://doi.org/10.1098/rstb.2021.0073
3. Kuaraksa, C., & Elliott, S. (2013). The use of Asian Ficus species for restoring tropical forest ecosystems. Restoration Ecology. https://doi.org/10.1111/J.1526-100X.2011.00853.X
4. Lindsell, J. A., Lee, D. C., Powell, V. J., et al. (2015). Availability of large seed-dispersers for restoration of degraded tropical forest. Tropical Conservation Science. https://doi.org/10.1177/194008291500800104
5. Blakesley, D., Hardwick, K., & Elliott, S. (2002). Research needs for restoring tropical forests in Southeast Asia for wildlife conservation: Framework species selection and seed propagation. New Forests. https://doi.org/10.1023/A:1021311700220
6. Ruiz-Jaen, M. C., & Aide, T. M. (2005). Restoration success: How is it being measured? Restoration Ecology. https://doi.org/10.1111/J.1526-100X.2005.00072.X
7. Wunderle, J. M. (1997). The role of animal seed dispersal in accelerating native forest regeneration on degraded tropical lands. Forest Ecology and Management. https://doi.org/10.1016/S0378-1127(97)00208-9
8. Laurance, W. F. (1996). Tropical forest remnants: Ecology, management, and conservation of fragmented communities. Environmental Conservation. https://doi.org/10.1017/S0376892900038315
9. Harms, K. E., Wright, S. J., Calderón, O., Hernandez, A., Herre, E. A., et al. (2000). Pervasive density-dependent recruitment enhances seedling diversity in a tropical forest. Nature. https://doi.org/10.1038/35006630
10. Moles, A. T., & Westoby, M. (2004). Seedling survival and seed size: A synthesis of the literature. Journal of Ecology. https://doi.org/10.1111/J.0022-0477.2004.00884.X
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: pemulihan hutan, kaedah spesies kerangka, pokok buah hutan, penyebaran biji, burung, pokok ara, anak pokok, hutan terosot
