Selain pengorek biji, pokok ciku diserang oleh beberapa perosak dan penyakit lain. Satu kajian dalam Frontiers in Plant Science menyatakan ciku ialah tanaman buah tropika utama yang mudah dirosakkan oleh pengorek tunas, pengorek biji dan reput buah yang disebabkan oleh spesies Phytophthora [1].
Artikel ini meneliti kajian tentang penyakit dan perosak ciku selain pengorek biji, serta peranan cuaca dalam kejadiannya.
Kajian Sepuluh Tahun di Maharashtra
Satu kajian menganalisis data selama hampir sedekad (2014 hingga 2022) dari 21 daerah utama penanaman ciku di Maharashtra [1]. Dapatannya [1]:
| Perosak atau penyakit | Faktor cuaca berkaitan |
|---|---|
| Pengorek tunas (Anarsia achrasella) | Berkorelasi positif dengan hujan (r = 0.69) |
| Pengorek biji | Berkorelasi positif dengan suhu maksimum (r = 0.47) |
| Penyakit Phytophthora | Berkorelasi positif dengan suhu minimum (r = 0.64) |
Analisis Random Forest mengenal pasti suhu minimum sebagai faktor paling kritikal bagi pengorek tunas dan Phytophthora, manakala kelembapan relatif paling berpengaruh bagi pengorek biji [1]. Kerosakan pengorek tunas dan biji turun naik dari tahun ke tahun, manakala keterukan penyakit Phytophthora agak stabil [1].
Pengkaji menyatakan model ramalan ini boleh membantu merancang strategi pengurusan yang tepat pada masanya dan tahan terhadap perubahan iklim [1].
Penyakit pada Buah
Satu set data imej buah ciku yang dikumpul di Kampung Rahu, daerah Pune, Maharashtra, mengelaskan buah kepada empat kategori, iaitu antraknos, reput bakteria, sihat dan pendarahan getah [2]. Kajian ini menyatakan pengeluaran ciku sering terjejas oleh beberapa penyakit yang mengurangkan kualiti dan kuantiti buah [2]. Set data ini bertujuan membantu pembangunan sistem pengesanan penyakit menggunakan pembelajaran mesin [2].
Bintik Daun Merah di Bangladesh
Satu kajian melaporkan wabak penyakit bintik daun berwarna merah pada pokok ciku di tiga daerah pantai selatan Bangladesh dari 2019 hingga 2021 [3]. Dapatannya [3]:
-
Selepas 24 bulan penanaman, kira-kira 70% kejadian penyakit dicatatkan di kawasan kajian.
-
Penyakit ini disebabkan oleh kulat Neopestalotiopsis sp.
-
Ujian patogenisiti pada anak pokok berumur enam bulan menghasilkan simptom yang sama selepas 14 hari.
Kajian ini menyifatkan ciku sebagai tanaman buah yang penting dari segi ekonomi di Bangladesh [3].
Bintik Daun pada Anak Benih di Brazil
Satu laporan dalam Plant Disease menyatakan pada musim hujan April hingga Mei 2014, bintik daun nekrotik diperhatikan pada 70% anak benih ciku di tapak semaian Embrapa Agroindústria Tropical, di Pacajus, Ceará [4]. Kulat penyebab dikenal pasti sebagai Colletotrichum theobromicola [4].
Kedua-dua kes bintik daun ini menunjukkan kejadian penyakit yang tinggi, iaitu sekitar 70%, sama ada di ladang atau tapak semaian.
Ulat Rama-Rama di Florida
Satu kajian di selatan Florida melaporkan pada 2015, penanam ciku mengalami kehilangan sehingga 80% pengeluaran akibat perosak lepidoptera, iaitu ulat rama-rama dan kupu-kupu [5]. Tinjauan mingguan di dua dusun selama kira-kira enam bulan mendapati [5]:
-
Sebanyak 1,070 individu lepidoptera dikumpul, daripada sepuluh spesies.
-
Spesies paling kerap ialah Phidotricha erigens (30%), Banisia argutula (22%) dan Holcocera crassicornella (13%).
-
Bulan paling banyak perosak ialah April, Mei dan Jun.
-
Terdapat hubungan negatif antara pemboleh ubah iklim dan kelimpahan spesies lepidoptera.
Kajian ini juga menyatakan Florida mempunyai rekod bagi sepuluh daripada enam belas spesies lepidoptera yang dikaitkan dengan ciku di benua Amerika, dan empat daripadanya merupakan rekod perumah baharu [5].
Lalat Buah Sapodilla
Anastrepha serpentina, yang dikenali sebagai lalat buah sapodilla, ialah perosak pelbagai tanaman famili Sapotaceae, terutamanya ciku dan beberapa buah lain [6]. Spesies ini tersebar luas di kawasan tropika Amerika, dari Mexico hingga Argentina [6]. Ia pernah dipintas dan diperangkap di luar kawasan asalnya, menunjukkan potensinya merebak melalui buah yang dijangkiti [6]. Ringkasan ini tidak melaporkan kehadirannya di Asia.
Penyakit Lepas Tuai
Bab buku tentang pengendalian lepas tuai ciku menyatakan had utama jangka hayat lepas tuai ialah kereputan [7]. Ini bermakna penyakit buah bukan sahaja menjejaskan hasil di ladang, tetapi juga kualiti buah di pasaran.
Apa yang Diketahui tentang Malaysia?
Tiada kajian penyakit atau perosak ciku di Malaysia ditemui dalam carian ini. Kajian-kajian yang ada dijalankan di India, Bangladesh, Brazil dan Amerika Syarikat, dengan iklim dan varieti yang berbeza. Namun, kajian Maharashtra menunjukkan suhu, kelembapan dan hujan memainkan peranan penting dalam kejadian perosak dan penyakit ciku [1].
Bagi Penanam Ciku
Bagi kawalan penyakit dan perosak, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label. Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI untuk pengenalpastian penyakit dan perosak yang tepat sebelum mengambil sebarang tindakan kawalan.
Kesimpulan
Pokok ciku diserang oleh pelbagai perosak dan penyakit, termasuk pengorek tunas, reput buah Phytophthora, antraknos, bintik daun dan ulat lepidoptera. Kajian sepuluh tahun di Maharashtra mendapati suhu minimum ialah faktor paling penting bagi pengorek tunas dan Phytophthora. Wabak bintik daun di Bangladesh dan Brazil mencapai kadar kejadian sekitar 70%, manakala perosak lepidoptera menyebabkan kehilangan sehingga 80% di Florida.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan ringkasan kajian dan bukan nasihat agronomi khusus. Penyakit sebenar perlu disahkan oleh pakar.
Rujukan
[1] M. Malik, Niranjan Singh et al. (2025). Temporal dynamics of sapota pest damage and Phytophthora disease: insights from time series and machine learning models. Frontiers in Plant Science. DOI: 10.3389/fpls.2025.1659709. https://consensus.app/papers/details/c1823c5291f258ea8c02afe3f68a9e74/
[2] J. Kotwal, A. Athanikar et al. (2026). A curated image dataset for sapodilla fruit (Manilkara zapota) disease and fruit quality analysis. Data in Brief. DOI: 10.1016/j.dib.2026.113004. https://consensus.app/papers/details/ef5a997b28b75007a38ea8a6a7e7fbab/
[3] Md. Ashraful Hoque, Hasan Mehraj et al. (2025). An outbreak of Neopestalotiopsis sp. causing red leaf spot of sapota in Bangladesh. Bangladesh Journal of Plant Taxonomy. DOI: 10.3329/bjpt.v32i1.82392. https://consensus.app/papers/details/9478376884a752a584747cec0f4768e4/
[4] M. Martins, J. S. Lima et al. (2018). First Report of Colletotrichum theobromicola Causing Leaf Spot in Sapote (Manilkara zapota) Seedlings in Brazil. Plant Disease. DOI: 10.1094/pdis-04-18-0587-pdn. https://consensus.app/papers/details/72742add68cc56aa8daddfdbe6b80b8b/
[5] Jose I. Martinez, J. Crane et al. (2019). Lepidoptera pests of sapodilla (Manilkara zapota (L.) van Royen) in south Florida, with some comments on life history and natural control. Unknown Journal. DOI: 10.15468/v3dir9. https://consensus.app/papers/details/03cc0f582796543fa4027064b5ecadba/
[6] A. Norrbom (2022). Anastrepha serpentina (sapodilla fruit fly). CABI Compendium. DOI: 10.1079/cpc.5665.20210102970. https://consensus.app/papers/details/025301fa751c5ca1949f77e1d4766144/
[7] B. Madani, A. Mirshekari et al. (2018). Sapota (Manilkara achras Forb.). Unknown Journal. DOI: 10.1002/9781119431077.ch4. https://consensus.app/papers/details/e70a7514c2335c7b93c311b5542e6417/
Kata Kunci
ciku, Phytophthora, bintik daun, ulat, penyakit tanaman
