Belimbing buloh (Averrhoa bilimbi) ialah pokok buah tropika yang sering ditanam di halaman rumah. Buahnya yang hijau dan sangat masam jarang dimakan begitu sahaja, tetapi digunakan dalam masakan dan pelbagai ubat tradisional. Satu kajian di Malaysia menyatakan buah ini, yang dikenali secara tempatan sebagai belimbing buluh, biasa dimakan dan ditanam secara meluas di Malaysia [1].
Artikel ini meneliti ulasan saintifik tentang kegunaan tradisional belimbing buloh, kandungan kimianya, serta sejauh mana dakwaan tradisional disokong oleh bukti.
Mengenali Belimbing Buloh
Belimbing buloh tergolong dalam famili Oxalidaceae dan juga dikenali sebagai bilimbi atau “pokok timun” dalam bahasa Inggeris [2]. Di Indonesia, ia dikenali sebagai belimbing wuluh [3]. Satu ulasan menyifatkannya sebagai pokok tropika yang tahan lama dan mempunyai pelbagai kegunaan, dengan hampir semua bahagian, termasuk daun, kulit batang, bunga, buah, biji dan akar, digunakan sebagai ubat alternatif [4].
Kegunaan Tradisional
Satu ulasan sistematik oleh penyelidik Universiti Islam Antarabangsa Malaysia menyatakan belimbing buloh terutamanya digunakan sebagai ubat rakyat untuk merawat diabetes, tekanan darah tinggi dan sebagai agen antimikrob [5].
Ulasan lain menyenaraikan pelbagai kegunaan tradisional:
-
Buah: Konserva buah digunakan untuk batuk, beri-beri dan masalah hempedu; sirap buah digunakan untuk demam, keradangan, pendarahan rektum dan buasir dalaman [6].
-
Bunga: Rendaman bunga dipercayai berkesan untuk batuk dan ulser mulut [6].
-
Daun: Daun digunakan sebagai tampal pada kegatalan, bengkak beguk dan reumatik [4]. Satu ulasan menyatakan orang Malaysia mengambil daun segar atau yang ditapai untuk merawat penyakit kelamin [6].
-
Kegunaan lain: Kerana kandungan asid oksaliknya, jus buah digunakan untuk menanggalkan kotoran pada tangan, karat pada kain putih dan kekusaman pada tembaga [6].
Satu kajian menyatakan belimbing wuluh digunakan secara tradisional untuk batuk, sariawan, reumatik, sakit gigi, sakit perut dan cirit-birit [3].
Kegunaan dalam Budaya dan Rumah Tangga
Satu ulasan turut menyenaraikan kegunaan lain belimbing buloh [6]:
-
Buah dimakan bersama lada untuk merangsang peluh apabila berasa tidak sihat.
-
Pes belimbing buloh jeruk disapu ke seluruh badan untuk mempercepatkan pemulihan daripada demam.
-
Buah yang masam digunakan untuk membersihkan bilah keris dan sebagai bahan pengikat warna dalam penyediaan pewarna oren untuk kain sutera.
-
Buah disapu pada gigitan haiwan berbisa.
-
Rebusan daun diambil untuk melegakan keradangan rektum, dan rendaman daun diambil sebagai tonik selepas bersalin.
Kegunaan ini menunjukkan betapa pentingnya pokok ini dalam kehidupan masyarakat tradisional, walaupun kebanyakannya belum dikaji secara saintifik.
Kandungan Kimia
Satu ulasan menyatakan daun dan buah belimbing buloh mengandungi alkaloid, saponin, tanin, flavonoid, fenol dan triterpenoid [7]. Satu kajian ke atas kulit batang mengasingkan empat sebatian, termasuk mirisetin, kuersetin dan beta-sitosterol, yang dilaporkan buat pertama kali daripada kulit batang [8].
Satu kajian menggunakan teknik GC-MS mengenal pasti 151 sebatian dalam ekstrak buah, dengan 15 daripadanya mempunyai pelbagai aktiviti biologi [9].
Satu ulasan sistematik turut menyatakan daun dan buah mengandungi mineral makro dan mikro seperti kalsium, magnesium dan zink [10]. Ulasan yang sama melaporkan ekstrak etanol 80% buah mempunyai nilai LD50 melebihi 5,000 mg/kg dalam kajian ketoksikan akut haiwan, menjadikannya praktikalnya tidak toksik dalam ujian tersebut [10]. Namun, dapatan ini daripada kajian haiwan dan tidak menafikan risiko oksalat pada manusia.
Dakwaan yang Dikaji Secara Saintifik
Satu ulasan menyenaraikan pelbagai aktiviti yang dilaporkan, termasuk antimikrob, antioksidan, antidiabetes, antihipertensi, antikoagulan, antikanser dan pelindung hati [2]. Ulasan oleh Garg dan rakan-rakan menyatakan pelbagai aktiviti biologi telah mengesahkan potensi belimbing buloh sebagai antioksidan, antimikrob, antidiabetes, penurun tekanan darah, anti-radang dan pelindung hati [11].
Had Penting: Bahan Aktif Belum Diasingkan
Ulasan sistematik oleh penyelidik Universiti Islam Antarabangsa Malaysia menekankan satu perkara penting: setakat ulasan itu ditulis, agen aktif secara biologi masih belum diasingkan daripada tumbuhan ini [5]. Ini bermakna walaupun banyak kajian menunjukkan kesan, sebatian tepat yang bertanggungjawab masih belum diketahui sepenuhnya.
Satu ulasan lain turut menyatakan penyelidikan dan pembangunan lanjut diperlukan tentang keberkesanan dan prestasi belimbing buloh [7].
Amaran Penting: Kandungan Oksalat
Walaupun banyak kegunaan tradisional, buah belimbing buloh mengandungi asid oksalik yang tinggi. Satu siri kes di Kerala, India, melaporkan 24 pesakit yang mengalami kegagalan buah pinggang akut selepas meminum jus buah ini [12]. Pengkaji menyimpulkan tidak selamat mengambil buah yang tinggi oksalat dalam bentuk pekat dan dalam kuantiti besar [12].
Satu kajian di Brazil turut mendapati buah yang masak mempunyai kandungan asid oksalik paling rendah, berbanding buah separuh masak [13].
Bagi yang Menanam Belimbing Buloh
Bagi yang menanam belimbing buloh sendiri, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label. Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang penjagaan pokok buah-buahan di halaman rumah.
Kesimpulan
Belimbing buloh ialah pokok buah yang biasa di Malaysia dengan pelbagai kegunaan tradisional, terutamanya untuk diabetes, tekanan darah tinggi dan jangkitan. Kajian telah mengenal pasti pelbagai sebatian kimia dan aktiviti biologi. Namun, bahan aktif utamanya belum diasingkan sepenuhnya, dan kebanyakan bukti masih daripada kajian makmal dan haiwan. Kandungan oksalat yang tinggi juga menjadikannya berbahaya jika diambil dalam bentuk jus pekat dan kuantiti besar.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan ringkasan kajian dan bukan nasihat perubatan. Jangan gunakan belimbing buloh sebagai ubat tanpa nasihat doktor, terutamanya jika anda mempunyai masalah buah pinggang.
Rujukan
[1] H. Azhar (2016). Antimicrobial activity of Averrhoa bilimbi fruit extracts against foodborne bacteria / by Hazirah bt Abd Azhar. Unknown Journal. https://consensus.app/papers/details/a1eb62a727035739bc4edf4537f797c0/
[2] Aswani Purandharan, S. Jacob, and S. Kavitha (2023). Review article on Averrhoa bilimbi. Unknown Journal. https://consensus.app/papers/details/0e1df7a75d18510287e5bf4ffb53190a/
[3] Ade Chandra Iwansyah, D. Desnilasari et al. (2021). Evaluation on the physicochemical properties and mineral contents of Averrhoa bilimbi L. leaves dried extract and its antioxidant and antibacterial capacities. Food Science and Technology International. DOI: 10.1590/fst.15420. https://consensus.app/papers/details/49ac06fbafaa5cf696fe4792e457f581/
[4] K. Kumar, S. Gousia et al. (2013). A REVIEW ON PHYTOCHEMICAL CONSTITUENTS AND BIOLOGICAL ASSAYS OF AVERRHOA BILIMBI. Unknown Journal. https://consensus.app/papers/details/e98390e67f565898ab74365c1c1d6aa2/
[5] A. Alhassan and Q. Ahmed (2016). Averrhoa bilimbi Linn.: A review of its ethnomedicinal uses, phytochemistry, and pharmacology. Journal of Pharmacy & Bioallied Sciences. DOI: 10.4103/0975-7406.199342. https://consensus.app/papers/details/028dbc15b8ef5aa0b42f9eb99c5d055d/
[6] R. Mehta, Panshul Sharma, and Jyoti Gupta (2023). A Review on Ethnopharmacology and Methodology of cream: Averrhoa bilimbi. Unknown Journal. https://consensus.app/papers/details/3810fd7f1e66501780ebbebcbaa5b88a/
[7] H. Setyawan, S. Sukardi, and B. F. Nareswari (2021). The phytochemical potential of Averrhoa bilimbi – A review. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. DOI: 10.1088/1755-1315/733/1/012091. https://consensus.app/papers/details/af3d8f93f9e95ebbabea1f5c16f08e1d/
[8] M. Sarker, A. S. F. U. A. Chowdhury et al. (2023). Phytochemical Investigation of the Bark of Averrhoa bilimbi Linn. Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry. DOI: 10.22271/phyto.2023.v12.i5d.14742. https://consensus.app/papers/details/67d6dbf01df5539c853f20abe6eb45b5/
[9] Jagadish Kumar Suluvoy and V. M. Berlin Grace (2017). Phytochemical profile and free radical nitric oxide (NO) scavenging activity of Averrhoa bilimbi L. fruit extract. Unknown Journal. DOI: 10.1007/s13205-017-0678-9. https://consensus.app/papers/details/c6e4be93397958e6a7448ebca3f263a6/
[10] N. P. A. Leliqia and Intan Safitri (2021). A REVIEW OF PHYTOCHEMICAL PROPERTIES, ANTIBACTERIAL ACTIVITY, AND TOXICITY STUDY OF Averrhoa bilimbi LEAVES AND FRUIT. Journal of Poultry Science. DOI: 10.24843/jpsa.2021.v03.i01.p04. https://consensus.app/papers/details/2007fb6d61e75c038660377ea7b10cbf/
[11] M. Garg, S. K. Chaudhary et al. (2022). Phytochemical, Biological and Traditional Claims on Averrhoa bilimbi: An Overview. Indian Journal of Pharmaceutical Sciences. DOI: 10.36468/pharmaceutical-sciences.947. https://consensus.app/papers/details/78f872466bc055c5ab0f19b043550716/
[12] Zuhara Shemin Kooloth Mahamoodh, S. N. Vijayan, and A. Jojo (2018). A case series on Averrhoa bilimbi induced acute oxalate nephropathy; an experience from a tertiary center in Kerala, India. Journal of nephropathology. DOI: 10.15171/jnp.2018.59. https://consensus.app/papers/details/4f029876885d5d3ca2a12137e14f8c28/
[13] V. D. de Lima, Enayde de Almeida Mélo, and Lueci dos Santos Lima (2001). PHYSICOCHEMICAL CHARACTERISTICS OF BILIMBI (Averrhoa bilimbi L.). Revista Brasileira De Fruticultura. DOI: 10.1590/s0100-29452001000200045. https://consensus.app/papers/details/8f01db983ed35a188fb627518b4fa766/
Kata Kunci
belimbing buloh, Averrhoa bilimbi, kegunaan tradisional, buah masam, herba
