Selain penyakit, serangga perosak merupakan cabaran utama dalam penanaman timun. Antara yang paling merosakkan ialah lalat buah tembikai (Zeugodacus cucurbitae, sebelum ini dikenali sebagai Bactrocera cucurbitae), yang larvanya memakan isi buah dari dalam. Di rumah pelindung pula, lalat putih, thrips dan hama labah-labah sering menjadi masalah. Artikel ini meneliti biologi perosak utama timun dan strategi kawalan bersepadu berdasarkan kajian saintifik.
Lalat Buah Tembikai: Perosak Utama Keluarga Labu-Labu
Satu ulasan klasik menyatakan lalat buah tembikai tersebar luas di kawasan sederhana, tropika dan subtropika dunia, dan telah dilaporkan merosakkan 81 tumbuhan perumah [1]. Kerugian berbeza antara 30% hingga 100%, bergantung kepada spesies tanaman dan musim [1].
Biologi yang Perlu Diketahui
Menurut ulasan yang sama [1]:
Lalat ini lebih suka menyerang buah muda, hijau dan berkulit lembut.
Telur dimasukkan sedalam 2 hingga 4 mm ke dalam tisu buah, dan larva memakan isi buah dari dalam.
Larva menjadi pupa di dalam tanah, 0.5 hingga 15 cm di bawah permukaan.
Populasi meningkat apabila suhu di bawah 32 °C dan kelembapan relatif antara 60% hingga 70%.
Kajian jadual hayat di makmal mendapati timun merupakan perumah yang sesuai untuk pertumbuhan dan pembiakan lalat ini, dan lalat betina paling banyak bertelur pada timun dalam ujian pilihan perumah [2]. Kadar pembiakan bersih paling tinggi apabila dibiakkan pada timun, iaitu 77 anak bagi setiap betina, berbanding petola segi, peria dan labu [2]. Kadar penetasan larva, pembentukan pupa dan kemunculan dewasa juga paling tinggi pada timun [2].
Tahap Serangan di Ladang
Kajian di Morogoro, Tanzania mendapati timun paling teruk diserang lalat buah berbanding labu dan tembikai, dengan Z. cucurbitae sebagai spesies dominan [3]. Namun, satu laporan awal daripada kajian di kawasan yang sama mendapati timun mempunyai tahap serangan terendah [4]. Perbezaan ini menunjukkan tahap serangan boleh berubah mengikut musim, lokasi dan kaedah kajian.
Kaedah Kawalan Lalat Buah
Pengurusan Kawasan Setempat
Ulasan Dhillon dan rakan-rakan menyenaraikan kaedah pengurusan setempat yang berkesan, termasuk membungkus buah, kebersihan ladang, umpan protein, perangkap cue-lure, genotip tahan, agen kawalan biologi dan racun serangga lembut [1].
Tanaman Tempat Hinggap
Kajian di India menanam jagung, jarak, sorgum dan rumput Napier di sempadan ladang timun dan menyembur tanaman sempadan dengan umpan makanan berasaskan azadiraktin setiap minggu [5]. Pokok jarak paling menarik lalat buah, dengan serangan buah terendah (11.75%), hasil tertinggi (17.90 t/ha) dan bilangan tuaian tertinggi [5].
Umpan Berasaskan Bau Timun
Lalat buah tembikai sangat tertarik kepada timun yang baru dihiris, dan ini membawa kepada penghasilan umpan sintetik berasaskan sebatian bau timun yang boleh memerangkap lalat jantan dan betina [6].
Kawalan Biologi
Pelbagai agen kawalan biologi semula jadi seperti parasitoid, bakteria, kulat dan nematod berpotensi mengurus lalat buah ini [7]. Kulat entomopatogen seperti Beauveria bassiana dan Metarhizium anisopliae serta bakteria Bacillus thuringiensis sedang dikaji atau digunakan [7].
Satu ulasan menegaskan bahawa penggunaan racun kimia yang tidak terkawal telah membawa kepada kebangkitan semula perosak dan kerintangan racun, dan sistem pengurusan perosak bersepadu dapat mengurangkan penggunaan racun sambil melindungi kesihatan tanah, tumbuhan dan manusia [8].
Giliran Racun Serangga
Di Hawaii, kerintangan tinggi terhadap umpan protein berasaskan spinosad telah dikesan dalam sesetengah populasi lalat buah [9]. Pelaksanaan giliran racun serangga daripada kumpulan berbeza bersama umpan protein di sebuah ladang zucchini meningkatkan peratusan buah boleh dipasarkan daripada 51% kepada 98% [9].
Perosak di Rumah Pelindung
Lalat putih, thrips dan hama labah-labah dua titik merupakan ancaman utama timun di rumah hijau [10]. Kerintangan perosak ini terhadap racun telah mendorong penggunaan strategi alternatif [10].
Kajian di dua tapak pengeluaran komersial mendapati pelepasan hama pemangsa Amblyseius swirskii dan Phytoseiulus persimilis, bersama langkah pengurusan bersepadu lain, mengekalkan populasi perosak di bawah paras ambang ekonomi [10]. Kawalan biologi ini sama atau lebih berkesan berbanding 8 hingga 12 semburan racun serangga dan racun hama di rumah hijau kawalan [10].
Kajian lain turut menunjukkan potensi penggunaan hama pemangsa dan parasitoid untuk mengawal afid tembikai, hama labah-labah, thrips dan lalat putih di rumah hijau timun [11].
Panduan Praktikal
Amalkan kebersihan ladang: kutip dan musnahkan buah yang diserang.
Pasang perangkap feromon dan umpan protein untuk memantau dan mengurangkan populasi lalat buah.
Bungkus buah jika praktikal untuk tanaman kecil.
Pertimbangkan tanaman tempat hinggap di sempadan ladang sebagai lokasi semburan umpan.
Gilirkan racun serangga daripada kumpulan berbeza. Gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label.
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang program kawalan perosak bersepadu dan agen kawalan biologi yang sesuai.
Kesimpulan
Lalat buah tembikai ialah perosak utama timun yang boleh menyebabkan kerugian 30% hingga 100%. Kawalan berkesan memerlukan gabungan kaedah: kebersihan ladang, perangkap dan umpan, tanaman tempat hinggap, kawalan biologi dan giliran racun serangga untuk mengelakkan kerintangan. Di rumah pelindung, kawalan biologi menggunakan hama pemangsa terbukti setanding atau lebih baik daripada semburan racun berulang. Pendekatan bersepadu ialah kunci pengeluaran timun yang lestari.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan kajian saintifik terpilih yang kebanyakannya dijalankan di luar Malaysia. Rujuk Jabatan Pertanian dan MARDI untuk cadangan kawalan perosak tempatan.
Rujukan
[1] M. Dhillon et al. (2005). The melon fruit fly, Bactrocera cucurbitae: A review of its biology and management. Journal of Insect Science. DOI: 10.1673/1536-2442(2005)5[1:tmffbc]2.0.co;2.
[2] Tanpa nama pengarang (2023). Comparative analyses of age-stage, two-sex life table and host preference of Zeugodacus cucurbitae (Coquillett) (Diptera: Tephritidae) on different hosts. Animal Biology. DOI: 10.1163/15707563-bja10114.
[3] Petronila Tarimo et al. (2025). Fruit fly infestation of cucurbitaceous vegetables in Morogoro—Eastern Central Tanzania. PLOS One. DOI: 10.1371/journal.pone.0322277.
[4] Petronila Tarimo et al. (2023). Host use preference of fruit flies (Diptera: Tephritidae) among selected cucurbitaceous vegetables in Morogoro, Eastern-Central Tanzania. bioRxiv. DOI: 10.1101/2023.04.20.537659.
[5] Maruthadurai Ramasamy (2020). Field evaluation of roosting plants with food bait spray in managing melon fly, Zeugodacus cucurbitae in cucumber, Cucumis sativus. International Journal of Pest Management. DOI: 10.1080/09670874.2020.1791370.
[6] E. Jang et al. (2016). Cucumber Lure Trapping of Zeugodacus cucurbitae (Diptera: Tephritidae) in Hawaii and Taiwan: Longevity and Nontargets Captures. Journal of Economic Entomology. DOI: 10.1093/jee/tow268.
[7] Diksha et al. (2022). Potential biological control agents of Zeugodacus cucurbitae (Coquillett): A review. Journal of Applied Entomology. DOI: 10.1111/jen.13044.
[8] P. Gyawali et al. (2023). A comprehensive review on integrated pest management of melon fruit fly (Bactrocera cucurbitae). International Journal of Pest Management. DOI: 10.1080/09670874.2023.2278052.
[9] I. Shikano et al. (2022). Field Tests of Three Alternative Insecticides with Protein Bait for the Development of an Insecticide Rotation Program to Control Melon Flies, Zeugodacus cucurbitae (Coquillett) (Diptera: Tephritidae). Insects. DOI: 10.3390/insects13070629.
[10] A. Abou-Haidar et al. (2021). Efficacy of Phytoseiulus persimilis and Amblyseius swirskii for integrated pest management for greenhouse cucumbers under Mediterranean environmental conditions. The Canadian Entomologist. DOI: 10.4039/tce.2021.15.
[11] A. Mukhametov et al. (2022). The impact of entomophages on the population dynamics of major greenhouse cucumber pests. Crop, Forage & Turfgrass Management. DOI: 10.1002/cft2.20196.
