Kelapa sawit (Elaeis guineensis) ialah palma yang paling dominan dalam landskap pertanian Malaysia. Minyak sawit digunakan dalam makanan, bahan api, makanan ternakan dan farmaseutikal, dan sektor ini memainkan peranan penting dalam pertumbuhan ekonomi, pembangunan luar bandar dan kestabilan politik Malaysia [1]. Namun, pengembangan ladang sawit juga dikaitkan dengan kehilangan hutan dan biodiversiti. Artikel ini meneliti kelapa sawit sebagai sejenis palma, peranan pekebun kecil, dan bukti tentang cara menyeimbangkan hasil dengan biodiversiti.
Asal Usul dan Pendebungaan
Kelapa sawit bukan palma asli Malaysia. Ulasan tentang pendebungaan sawit menyebut kumbang Elaeidobius kamerunicus, iaitu kumbang dari Afrika Barat yang diperkenalkan ke seluruh dunia dan menjadi pendebunga penting, berasal dari ekosistem asli kelapa sawit di Afrika Barat [2]. Populasi kumbang ini yang turun naik telah menimbulkan kebimbangan tentang hasil dan ketahanan tanaman [2]. Pengkaji mencadangkan kajian lanjut tentang komuniti pendebunga, termasuk spesies serangga tempatan, serta pengurusan kepadatan jambak bunga jantan yang merupakan sumber utama bagi pendebunga [2].
Pengembangan Ladang dan Kehilangan Hutan
Kajian Shevade dan rakan-rakan (2019) meneliti penukaran hutan semula jadi kepada ladang sawit industri di Semenanjung Malaysia antara 1988 dan 2012 [3]. Dapatan utamanya [3]:
Akses kepada ladang sawit sedia ada merupakan penentu paling kuat bagi pengembangan sawit.
Lebih 99% kehilangan hutan yang ditukar kepada ladang sawit industri berlaku dalam lingkungan 1 km daripada ladang sawit yang telah wujud lebih awal.
Sejak 2006, terdapat peningkatan kawasan yang ditukar di kawasan dengan kesesuaian sawit yang rendah.
Pengkaji menyatakan habitat yang hilang akibat penebangan hutan dan pengembangan ladang mengancam biodiversiti Malaysia, dan penukaran hutan gambut membebaskan karbon dioksida dalam jumlah besar [3].
Peranan Pekebun Kecil
Pekebun kecil menyumbang hampir 30% daripada jumlah kawasan tanaman sawit di Malaysia [1]. Kajian lain menyatakan pekebun kecil membentuk kira-kira 40% daripada jumlah kawasan ladang sawit di Indonesia dan Malaysia [4]. Perbezaan angka ini mungkin disebabkan definisi dan skop kajian yang berbeza.
Penglibatan pekebun kecil persendirian dalam usaha kelestarian masih terhad berbanding entiti perniagaan swasta [1]. Satu kajian yang menemu bual 300 pekebun kecil di Semenanjung Malaysia mendapati lebih 90% responden berminat menyertai skim pensijilan jika terdapat harga premium dan kos pensijilan yang mampu ditanggung [5]. Pekebun kecil juga perlu dididik tentang pemuliharaan biodiversiti dan diberi insentif kewangan serta teknikal [5].
Bolehkah Hasil Tinggi dan Biodiversiti Wujud Bersama?
Satu kebimbangan umum ialah amalan mesra biodiversiti akan mengurangkan hasil, lalu mendorong pembukaan lebih banyak hutan. Beberapa kajian di Malaysia memberikan gambaran yang lebih positif.
Burung di Selangor. Kajian Razak dan rakan-rakan (2020) menemu bual pekebun kecil di Selangor dan mengukur kepelbagaian burung di kebun mereka [6]. Kebun kecil dengan hasil tinggi dicirikan oleh kekayaan spesies dan kepelbagaian kumpulan pemakanan burung yang tinggi, tetapi kelimpahan burung yang rendah [6]. Pengkaji menyimpulkan strategi mesra hidupan liar memberi manfaat kepada hasil dan biodiversiti burung [6].
Pokok lain dalam kebun sawit. Kajian Atiqah dan rakan-rakan (2019) merekodkan 816 ekor burung daripada 39 spesies dalam kebun kecil sawit [7]. Pokok selain sawit secara kumulatif meningkatkan kekayaan spesies dan kelimpahan burung [7]. Burung turut menggunakan pokok sukun, mangga, betik, pisang dan kelapa, serta pokok mati [7]. Ini mencadangkan bahawa mempelbagaikan spesies pokok dalam ladang sawit boleh menyokong lebih banyak spesies burung tempatan berbanding monokultur [7].
Amalan pengurusan terbaik di Sabah. Kajian terhadap 40 kebun kecil di Sabah mendapati hasil sangat berbeza antara kebun, iaitu 6.9 hingga 37.4 tan sehektar setahun, tetapi sedikit bukti tentang pertukaran (trade-off) antara hasil dengan amalan pertanian lestari seperti mengekalkan litupan tumbuhan [8].
Rama-rama di Banting. Kajian di 27 ladang kecil di Banting, Selangor merekodkan 1,227 rama-rama daripada 56 spesies [4]. Tiada perbezaan signifikan kekayaan spesies antara monokultur matang, monokultur muda dan polikultur muda [4]. Namun, peningkatan litupan tumbuhan bawah meningkatkan kelimpahan rama-rama [4].
Ringkasan Dapatan
| Kajian | Lokasi | Dapatan utama |
|---|---|---|
| Razak dkk. (2020) | Selangor | Hasil tinggi seiring kekayaan spesies burung tinggi |
| Atiqah dkk. (2019) | Malaysia | Pokok bukan sawit meningkatkan burung |
| Howells dkk. (2022) | Sabah | Tiada pertukaran ketara antara hasil dan amalan lestari |
| Harianja dkk. (2024) | Banting, Selangor | Tumbuhan bawah meningkatkan kelimpahan rama-rama |
Panduan Praktikal
Kekalkan litupan tumbuhan bawah sejauh yang sesuai dengan pengurusan ladang.
Tanam pokok lain di sempadan atau celah kebun, seperti pokok buah-buahan, untuk menyokong burung.
Gunakan racun rumpai dan racun perosak secara berhemah. Gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label.
Sertai skim pensijilan kelestarian dan program latihan untuk pekebun kecil.
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI, serta agensi berkaitan sawit, tentang amalan pertanian baik.
Kesimpulan
Kelapa sawit ialah palma yang membawa manfaat ekonomi besar kepada Malaysia, tetapi pengembangannya telah dikaitkan dengan kehilangan hutan, dengan hampir semua penukaran hutan kepada sawit di Semenanjung berlaku berhampiran ladang sedia ada. Pekebun kecil memainkan peranan penting dan berminat dengan pensijilan jika insentif mencukupi. Kajian di Selangor dan Sabah menunjukkan bahawa hasil tinggi dan biodiversiti tidak semestinya bercanggah, dan amalan seperti mengekalkan tumbuhan bawah serta menanam pokok lain boleh menyokong hidupan liar.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan kajian saintifik terpilih. Dapatan kajian bergantung kepada lokasi dan kaedah. Rujuk Jabatan Pertanian, MARDI atau agensi sawit berkaitan untuk nasihat pengurusan ladang.
Rujukan
[1] Zaifalaila Zakaria et al. (2022). The Future of Oil Palm Smallholders Toward Greater Sustainability: A Systematic Literature Review. Pertanika Journal of Social Sciences and Humanities. DOI: 10.47836/pjssh.30.1.15.
[2] Kevin Li et al. (2019). Critical factors limiting pollination success in oil palm: A systematic review. Agriculture, Ecosystems & Environment. DOI: 10.1016/j.agee.2019.05.001.
[3] V. Shevade et al. (2019). Oil palm plantations in Peninsular Malaysia: Determinants and constraints on expansion. PLoS ONE. DOI: 10.1371/journal.pone.0210628.
[4] Martina F. Harianja et al. (2024). How do management decisions impact butterfly assemblages in smallholding oil palm plantations in Peninsular Malaysia?. Journal of Applied Ecology. DOI: 10.1111/1365-2664.14615.
[5] N. Saadun et al. (2018). Socio-ecological perspectives of engaging smallholders in environmental-friendly palm oil certification schemes. Land Use Policy. DOI: 10.1016/j.landusepol.2017.12.057.
[6] S. A. Razak et al. (2020). Smallholdings with high oil palm yield also support high bird species richness and diverse feeding guilds. Environmental Research Letters. DOI: 10.1088/1748-9326/aba2a5.
[7] N. Atiqah et al. (2019). Birds associated with different tree species and structures in oil palm agroforestry landscapes in Malaysia. Emu – Austral Ornithology. DOI: 10.1080/01584197.2019.1621680.
[8] Tom Howells et al. (2022). Sustainable management practices do not reduce oil palm yields on smallholder farms on Borneo. Agroecology and Sustainable Food Systems. DOI: 10.1080/21683565.2022.2131691.
