Pisang berangan yang dibeli hari ini boleh menjadi terlalu masak dan berbintik hitam dalam beberapa hari sahaja. Bagi petani, pemborong dan peruncit, kerosakan ini bermakna kerugian. Pisang ialah buah klimakterik, iaitu buah yang terus masak selepas dituai dengan peningkatan mendadak dalam respirasi dan pengeluaran etilena. Artikel ini merumuskan kajian tentang cara memanjangkan hayat pisang, termasuk kajian khusus pada pisang berangan di Malaysia.
Mengapa Pisang Cepat Rosak?
Pisang mempunyai kadar respirasi yang tinggi dan proses masak serta penuaan yang cepat. Ulasan saintifik menganggarkan kira-kira 40% buah hilang semasa pengendalian lepas tuai [1]. Kerosakan boleh berlaku di mana-mana titik dalam rantaian bekalan, akibat pengendalian dan penyimpanan yang tidak betul [2].
Kajian Khusus Pisang Berangan
Asid giberelik (GA3)
Kajian di Malaysia menguji pengawal atur tumbesaran pada pisang berangan [2]:
Pisang yang dirawat dengan 150 mg/L GA3 melewatkan pengeluaran etilena sehingga hari ke-7, berbanding hari ke-2 bagi kawalan.
GA3 melambatkan perubahan warna kulit dan pelembutan buah sambil mengekalkan kualiti lain.
Hayat simpanan dipanjangkan sehingga 16 hari.
Kajian di Nepal turut mendapati GA3 melambatkan pemasakan dan memanjangkan hayat pisang sehingga 28 hari dalam keadaan bilik [3].
Sinaran UV-C
Kajian di Universiti Malaysia Terengganu menguji sinaran UV-C pada pisang berangan pada lima dos [4]:
UV-C tidak memberi kesan ketara kepada semua parameter kualiti yang diukur.
Namun, dos 0.008 kJ/m² cenderung menunjukkan kehilangan berat dan skor kanji yang lebih rendah.
Pada 26°C dan kelembapan 75%, pisang bertahan sehingga 9 hari.
Dapatan ini menunjukkan UV-C bukan penyelesaian yang kuat untuk pisang berangan berdasarkan kajian ini [4].
Suhu Penyimpanan
Jangan terlalu sejuk
Pisang berasal dari kawasan tropika dan sensitif kepada kecederaan sejuk pada suhu di bawah 13°C. Suhu optimum ialah 13°C hingga 14°C dengan kelembapan 90% hingga 95%, yang boleh memanjangkan hayat sebanyak 7 hingga 12 hari [1]. Inilah sebabnya pisang tidak sesuai disimpan dalam peti sejuk biasa di rumah jika mahu dimasakkan dengan baik.
Kajian suhu lain
| Kajian | Suhu | Hasil |
|---|---|---|
| Akter 2015, Bangladesh | 15°C | Hayat terpanjang, 15.58 hari [5] |
| Hossain 2026 | 14°C | Mengawal pemasakan tanpa kecederaan sejuk [6] |
Kajian 2026 juga mendapati pembungkusan atmosfera terubah suai mengurangkan kehilangan berat sebanyak 51% dan kerosakan sebanyak 80% [6].
Pembungkusan dan Penyerap Etilena
Kajian di Bangladesh mendapati penyimpanan dalam beg plastik dengan penyerap etilena kalium permanganat memanjangkan hayat pisang sehingga 10.91 hari [5]. Ulasan saintifik melaporkan gabungan teknik seperti pembungkusan atmosfera terubah suai dengan penyerap etilena pada suhu 12°C boleh memanjangkan hayat pisang sehingga 49 hari [1].
Salutan Boleh Dimakan
Kajian pada pisang Cavendish mendapati salutan kanji beras dengan ester sukrosa [7]:
Melambatkan pengeluaran etilena dan mengurangkan respirasi.
Melambatkan kehilangan klorofil dan berat.
Memanjangkan hayat sehingga 12 hari, berbanding kawalan yang hilang daya pasaran selepas hari ke-6.
Pemasakan Buatan
Kajian di Eritrea membandingkan cara memasakkan pisang. Pisang yang dimasakkan bersama tomato masak menunjukkan kualiti dan hayat yang lebih baik berbanding pisang yang dimasakkan dengan asap pembakaran minyak tanah. Daun kelor pula tiada potensi sebagai agen pemasak [8]. Penyelidik mencadangkan penggunaan buah masak sebagai alternatif yang lebih selamat berbanding asap [8].
Ringkasan Rantaian Bekalan
Ulasan 2023 tentang kualiti lepas tuai pisang menekankan bahawa pemahaman tentang perubahan kualiti semasa pemasakan perlu mendahului pemilihan teknologi lepas tuai yang sesuai, termasuk penyimpanan, pemasakan buatan, pembungkusan, pengendalian dan pengangkutan [9].
Panduan untuk Pengusaha dan Pengguna
1. Tuai pada tahap kematangan yang sesuai dan kendalikan dengan lembut untuk mengelakkan lebam.
2. Simpan pisang hijau pada sekitar 13°C hingga 15°C, bukan dalam suhu terlalu sejuk [1][5].
3. Gunakan pembungkusan dengan penyerap etilena untuk penghantaran jauh [5][6].
4. Asingkan pisang masak daripada pisang hijau, kerana etilena daripada buah masak mempercepatkan pemasakan buah lain.
5. Elakkan asap minyak tanah untuk memasakkan pisang [8].
6. Gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label, begitu juga bahan kimia lain, termasuk bagi rawatan lepas tuai.
7. Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang rawatan lepas tuai yang dibenarkan.
Kesilapan Biasa di Rumah
Ramai pengguna menyimpan pisang dalam peti sejuk dengan harapan ia tahan lebih lama. Oleh kerana pisang sensitif kepada kecederaan sejuk di bawah 13°C [1], kulitnya boleh menjadi hitam walaupun isinya masih elok. Pisang yang sudah masak sepenuhnya boleh disimpan sejuk untuk dimakan dalam masa terdekat, tetapi pisang hijau sebaiknya dibiarkan masak pada suhu bilik. Menggantung pisang dan mengasingkannya daripada buah lain yang sedang masak juga boleh membantu mengurangkan pendedahan kepada etilena.
Kesimpulan
Kajian di Malaysia mendapati GA3 boleh memanjangkan hayat pisang berangan sehingga 16 hari, manakala UV-C tidak memberi kesan ketara. Penyimpanan pada 13°C hingga 15°C, pembungkusan atmosfera terubah suai dengan penyerap etilena dan salutan boleh dimakan juga terbukti berkesan pada pisang lain. Gabungan beberapa kaedah biasanya memberi hasil terbaik.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat pertanian khusus. Penggunaan bahan kimia pada buah mesti mematuhi peraturan keselamatan makanan tempatan. Rujuk Jabatan Pertanian dan MARDI.
Rujukan
[1] Pradip Regmi et al. (2024). REVIEW ON: TECHNIQUES TO MAINTAIN QUALITY AND POST-HARVEST SHELF- LIFE OF BANANA FRUITS. Tropical Agrobiodiversity. DOI: 10.26480/trab.01.2024.26.29.
[2] W. Sembok et al. (2016). Effect of plant growth regulators on postharvest quality of banana (Musa sp. AAA Berangan). Unknown Journal.
[3] Sujan Lamichhane et al. (2026). Effect of different treatments on the postharvest quality of banana. Cogent Food & Agriculture. DOI: 10.1080/23311932.2026.2624096.
[4] Nurul Ain Abd Malek et al. (2021). EFFECTS OF UV-C RADIATION IN DELAYING RIPENING OF BERANGAN BANANA (Musa sp. AAA Berangan). UNIVERSITI MALAYSIA TERENGGANU JOURNAL OF UNDERGRADUATE RESEARCH. DOI: 10.46754/umtjur.2021.10.018.
[5] H. Akter et al. (2015). Effects of Variety and Postharvest Treatments on Shelf Life and Quality of Banana. Journal of Environmental Science and Natural Resources. DOI: 10.3329/jesnr.v6i2.22113.
[6] I. Hossain et al. (2026). Integrated post-harvest management and Random Forest–based quality classification for extending banana (Musa sp.) shelf life. LWT. DOI: 10.1016/j.lwt.2026.119575.
[7] Rahul Thakur et al. (2019). A starch edible surface coating delays banana fruit ripening. LWT. DOI: 10.1016/j.lwt.2018.10.055.
[8] Berhane Mezenghea Abraham et al. (2022). Effect of Post-Harvest Handling and Ripening Methods on Quality and Shelf-Life of Banana. American Journal of Plant Sciences. DOI: 10.4236/ajps.2022.132011.
[9] M. al-Dairi et al. (2023). Postharvest quality, technologies, and strategies to reduce losses along the supply chain of banana: A review. Trends in Food Science & Technology. DOI: 10.1016/j.tifs.2023.03.003.
