Testosteron ialah hormon utama lelaki yang mempengaruhi tenaga, jisim otot, kekuatan tulang, mood dan fungsi seksual. Paras testosteron biasanya menurun dengan usia, dan sesetengah lelaki mengalami hipogonadisme, iaitu keadaan testosteron rendah yang menyebabkan simptom. Tongkat ali dipasarkan secara meluas sebagai “penggalak testosteron semula jadi”. Artikel ini meneliti apa yang ditunjukkan oleh ujian klinikal.
Bukti Terkuat: Meta-Analisis 2022
Meta-analisis 2022 mengikut garis panduan PRISMA menilai tongkat ali sebagai intervensi tunggal untuk meningkatkan testosteron lelaki [1]:
| Perkara | Butiran |
|---|---|
| Kajian dalam ulasan sistematik | 9 |
| Ujian rawak dalam meta-analisis | 5 |
| Keputusan | Peningkatan signifikan testosteron total (SMD 1.352; 95% CI 0.565 hingga 2.138) |
| Subkumpulan hipogonadisme | Kesan disahkan |
Penyelidik menyimpulkan tongkat ali berpotensi meningkatkan pengeluaran testosteron dan mungkin merupakan pilihan yang selamat serta menjanjikan, terutamanya untuk lelaki hipogonad. Namun, mereka menegaskan kajian lanjut diperlukan sebelum digunakan dalam amalan klinikal [1].
Ujian Klinikal Utama
Lelaki berumur dengan testosteron rendah
Ujian rawak dua-buta terkawal plasebo berbilang pusat melibatkan 105 lelaki berumur 50 hingga 70 tahun dengan testosteron di bawah 300 ng/dL [2]:
| Kumpulan | Testosteron total berbanding plasebo |
|---|---|
| Physta 100 mg sehari | Meningkat secara signifikan pada minggu ke-12 |
| Physta 200 mg sehari | Meningkat secara signifikan pada minggu ke-4, 8 dan 12 |
Skor simptom penuaan lelaki dan keletihan juga menurun secara signifikan. Testosteron bebas meningkat dalam kumpulan, tetapi tidak berbeza secara signifikan berbanding plasebo. Tiada perubahan keselamatan yang relevan secara klinikal dilaporkan [2].
Lelaki dengan hipogonadisme lewat (kajian tanpa kawalan)
Kajian pada 76 pesakit hipogonadisme lewat yang diberi 200 mg ekstrak tongkat ali selama sebulan mendapati peratus pesakit dengan testosteron normal meningkat daripada 35.5% kepada 90.8% [3]. Namun, kajian ini tiada kumpulan plasebo, jadi sebahagian perubahan mungkin disebabkan faktor lain.
Lelaki muda yang sihat
Kajian terkawal plasebo pada 32 lelaki muda (purata 24 tahun) yang diberi 600 mg sehari selama dua minggu mendapati peningkatan signifikan testosteron, testosteron bebas dan estradiol. Hormon LH dan FSH tidak berubah [4]. Penyelidik mencadangkan peningkatan testosteron mungkin berlaku melalui paksi adrenal, bukan paksi gonad [4].
Namun, tesis berkaitan mendapati pengambilan jangka lebih panjang menunjukkan peningkatan sehingga minggu ke-4, kemudian menurun pada minggu ke-8 tanpa perbezaan signifikan [5].
Dapatan Negatif atau Neutral
Tidak semua ujian menunjukkan kesan:
| Kajian | Peserta | Dapatan |
|---|---|---|
| Ujian rawak 2026 [6] | 90 lelaki tidak subur (testosteron 350 hingga 600 ng/dL) | Tiada perubahan signifikan testosteron atau FSH selepas 12 minggu |
| Ujian rawak 2024 [7] | 33 lelaki dan wanita terlatih, 400 mg selama 4 minggu | Tiada perbezaan testosteron bebas air liur berbanding plasebo |
| Ujian rawak 2022 [8] | 18 pemain ragbi, 400 mg selama 7 hari | Testosteron dan kortisol air liur tidak berubah |
Corak penting: Kesan lebih jelas pada lelaki dengan testosteron rendah atau berumur, dan kurang jelas pada individu muda yang sihat atau mempunyai testosteron normal.
Tongkat Ali dan Ujian Doping
Bagi atlet, kebimbangan utama ialah sama ada tongkat ali boleh menyebabkan ujian doping positif. Ujian doping biasanya mengukur nisbah testosteron kepada epitestosteron (T/E) dalam air kencing.
| Kajian | Dos dan tempoh | Nisbah T/E |
|---|---|---|
| 40 lelaki Malaysia [9] | 300 mg selama 12 minggu | Tidak berubah |
| 13 atlet rekreasi [10] | 400 mg selama 6 minggu | Tidak berubah |
| 40 lelaki muda [11] | 200 mg selama 8 minggu | Tidak berubah |
Penyelidik menyimpulkan tongkat ali pada dos tersebut tidak menunjukkan kesan seperti “doping” [9]. Namun, atlet tetap perlu berhati-hati kerana produk yang dipalsukan mungkin mengandungi bahan lain [12].
Bagaimana Tongkat Ali Mempengaruhi Testosteron?
Kajian haiwan dan makmal mencadangkan beberapa mekanisme:
Ekstrak kaya kuasinoid meningkatkan hormon LH dan FSH pada tikus, dan eurikomanon meningkatkan pembebasan testosteron daripada sel Leydig dalam makmal [13].
Pada wanita warga emas, peningkatan testosteron bebas mungkin disebabkan oleh penurunan globulin pengikat hormon seks (SHBG) [14].
Pada lelaki muda, LH dan FSH tidak berubah, mencadangkan laluan lain terlibat [4].
Siapa Mungkin Mendapat Manfaat?
| Kumpulan | Bukti |
|---|---|
| Lelaki berumur dengan testosteron rendah | Paling menyokong [1][2] |
| Lelaki muda yang sihat | Kesan jangka pendek; tidak konsisten [4][5] |
| Lelaki tidak subur dengan testosteron normal | Tiada kesan signifikan [6] |
| Individu terlatih | Tiada kesan [7] |
Panduan Praktikal
1. Dapatkan diagnosis. Simptom keletihan, libido rendah atau mood rendah boleh disebabkan oleh banyak keadaan lain. Ujian darah diperlukan untuk mengesahkan testosteron rendah.
2. Jangan gunakan tongkat ali sebagai pengganti rawatan hipogonadisme yang ditetapkan doktor.
3. Pilih produk berdaftar dengan Bahagian Regulatori Farmasi Negara (NPRA), agensi yang bertanggungjawab mengawal produk semula jadi di Malaysia [15], dan perhatikan kandungan eurikomanon pada label [16].
4. Maklumkan doktor jika anda mengambil tongkat ali, terutamanya sebelum ujian darah atau pembedahan.
Kesimpulan
Meta-analisis menunjukkan tongkat ali boleh meningkatkan testosteron total pada lelaki, dengan bukti terbaik pada lelaki berumur dan hipogonad. Namun, beberapa ujian pada lelaki muda, lelaki tidak subur dengan testosteron normal dan individu terlatih tidak menemui kesan yang signifikan. Kebanyakan ujian menggunakan ekstrak air yang dipiawaikan, jadi hasil yang sama tidak boleh dijangka daripada semua produk di pasaran.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perubatan. Testosteron rendah perlu disahkan dan dirawat oleh doktor. Pesakit kanser prostat, penyakit hati, penyakit jantung atau yang mengambil ubat hormon tidak boleh mengambil tongkat ali tanpa nasihat doktor.
Rujukan
[1] K. Leisegang et al. (2022). Eurycoma longifolia (Jack) Improves Serum Total Testosterone in Men: A Systematic Review and Meta-Analysis of Clinical Trials. Medicina. DOI: 10.3390/medicina58081047.
[2] S. Chinnappan et al. (2021). Effect of Eurycoma longifolia standardised aqueous root extract-Physta on testosterone levels and quality of life in ageing male subjects: a randomised, double-blind, placebo-controlled multicentre study. Food & Nutrition Research. DOI: 10.29219/fnr.v65.5647.
[3] M. Imran et al. (2012). Standardised water-soluble extract of Eurycoma longifolia, Tongkat ali, as testosterone booster for managing men with late-onset hypogonadism? Andrologia. DOI: 10.1111/j.1439-0272.2011.01168.x.
[4] K. Q. Chan et al. (2021). The effect of Eurycoma Longifolia on the regulation of reproductive hormones in young males. Andrologia. DOI: 10.1111/and.14001.
[5] K. Chan (2021). Effects of Eurycoma longifolia supplementation: An evaluation of cell growth, exercise performance and wellbeing in adult males. DOI: 10.24377/ljmu.t.00015104.
[6] S. S. Suyono et al. (2026). Longitudinal effects of Eurycoma longifolia extract and multivitamin supplementation on reproductive hormone profiles in infertile men: a randomized controlled trial. European Journal of Endocrinology. DOI: 10.1093/ejendo/lvag096.1600.
[7] J. Antonio et al. (2024). The Effect of Tongkat Ali Supplementation on Body Composition in Exercise-Trained Males and Females. Applied Sciences. DOI: 10.3390/app14114372.
[8] A. Zakaria et al. (2022). Effects of Eurycoma longifolia Jack supplementation on eccentric leg press exercise-induced muscle damage in rugby players. Biology of Sport. DOI: 10.5114/biolsport.2023.119290.
[9] A. George et al. (2013). The Eurycoma Longifolia Freeze-Dried Water Extract-Physta Does not Change Normal Ratios of Testosterone to Epitestosterone in Healthy Males. Journal of Sports Medicine & Doping Studies. DOI: 10.4172/2161-0673.1000127.
[10] C. K. Chen et al. (2014). Supplementation of Eurycoma longifolia Jack Extract for 6 Weeks Does Not Affect Urinary Testosterone: Epitestosterone Ratio, Liver and Renal Functions in Male Recreational Athletes. International Journal of Preventive Medicine.
[11] C. K. Chen et al. (2019). Effects of Eurycoma Longifolia Jack Supplementation Combined with Resistance Training on Isokinetic Muscular Strength and Power, Anaerobic Power, and Urinary Testosterone: Epitestosterone Ratio in Young Males. International Journal of Preventive Medicine. DOI: 10.4103/ijpvm.ijpvm_404_17.
[12] B. Abubakar et al. (2018). Assessing product adulteration of Eurycoma longifolia (Tongkat Ali) herbal medicinal product using DNA barcoding and HPLC analysis. Pharmaceutical Biology. DOI: 10.1080/13880209.2018.1479869.
[13] B. S. Low et al. (2013). Standardized quassinoid-rich Eurycoma longifolia extract improved spermatogenesis and fertility in male rats via the hypothalamic-pituitary-gonadal axis. Journal of Ethnopharmacology. DOI: 10.1016/j.jep.2012.11.013.
[14] R. Henkel et al. (2014). Tongkat Ali as a Potential Herbal Supplement for Physically Active Male and Female Seniors – A Pilot Study. Phytotherapy Research. DOI: 10.1002/ptr.5017.
[15] N. A. M. Pauzi et al. (2021). Safety assessment of natural products in Malaysia: current practices, challenges, and new strategies. Reviews on Environmental Health. DOI: 10.1515/reveh-2021-0072.
[16] A. Hamdi et al. (2016). A review on safety and efficacy of products containing Longifolia. Archives of Pharmacy Practice. DOI: 10.4103/2045-080x.183036.
