Apabila bercakap tentang keselamatan sayuran, kebanyakan orang hanya memikirkan racun perosak. Namun, terdapat bahan lain yang turut penting, iaitu nitrat dan logam berat seperti kadmium. Artikel ini meneliti sama ada sayuran organik lebih selamat dari segi bahan-bahan ini, termasuk dapatan yang mengejutkan dari Selangor.
Nitrat dalam Sayuran
Kenapa nitrat menjadi isu?
Nitrogen penting untuk pertumbuhan tumbuhan, tetapi apabila baja nitrogen digunakan secara berlebihan, nitrat boleh terkumpul dalam bahagian sayuran yang dimakan, terutamanya sayuran berdaun [1]. Pengambilan diet yang tinggi nitrat telah dikaitkan dengan risiko keadaan seperti methaemoglobinaemia dan kanser perut [2]. Semasa penyimpanan, nitrat dalam sayuran juga boleh bertukar menjadi nitrit [3].
Sayuran berdaun paling tinggi nitrat
Kajian di Shanghai mendapati sayuran berdaun lebih kaya nitrat berbanding sayuran akar, ubi dan buah. Kira-kira 22.6% sayuran berdaun melebihi had 3,000 mg/kg berat segar. Pengumpulan nitrat yang berlebihan terutamanya disebabkan oleh penggunaan baja kimia yang berlebihan [3].
Adakah Sayuran Organik Lebih Rendah Nitrat?
Bukti yang memihak kepada organik
Satu ulasan awal mendapati tanaman organik mengandungi nitrat yang lebih rendah secara ketara [4].
Baja organik mengurangkan nitrat dalam bayam, kangkung, daun cekur manis, daun labu, remayong, salad daun dan beberapa herba berbanding baja sintetik [5].
Salad yang dibaja dengan baja organik mempunyai nitrat yang lebih rendah berbanding baja tak organik pada kadar nitrogen yang sama [1].
Di Brazil, salad dan arugula daripada sistem organik mengandungi nitrat paling rendah, diikuti konvensional dan hidroponik [6].
Di Shanghai, baja kandang didapati berkesan mengurangkan risiko pencemaran nitrat dan nitrit [3].
Bukti yang bercanggah
Ini bukan cerita yang sama di semua tempat:
Selangor, Malaysia: Kajian di tiga ladang organik dan tiga ladang konvensional mendapati sawi (Brassica rapa) dan salad (Lactuca sativa) organik mengandungi nitrat yang lebih tinggi, iaitu 1,659 dan 1,119 mg/kg berat segar, berbanding sayuran konvensional [7]. Penyelidik menyatakan bahawa gred nitrogen dalam kebanyakan baja organik di Malaysia tidak dijamin, menyebabkan nitrogen digunakan secara berlebihan [7].
Kajian lain: Bagi sayuran berdaun seperti bayam, kale, dill dan salad, nitrat lebih tinggi dalam hasil organik berbanding konvensional. Sebaliknya, sayuran akar dan ubi konvensional lebih tinggi nitrat [8]. Namun, risiko kesihatan daripada kedua-dua sistem dinilai rendah [8].
Sepanyol: Sayuran berdaun organik seperti chard dan bayam mempunyai nitrat yang tinggi, dan sampel yang diambil terus dari ladang organik mempunyai nitrat lebih tinggi berbanding sampel dari kedai organik [9].
Pengajaran: masalahnya ialah nitrogen berlebihan, bukan label
Dapatan bercanggah ini menunjukkan nitrat bergantung kepada jumlah nitrogen yang diberikan, sama ada daripada baja kimia atau organik. Baja organik yang digunakan secara berlebihan juga boleh meningkatkan nitrat.
Warna hijau gelap tidak semestinya tanda kualiti
Kajian di Selangor mendapati nitrat yang tinggi dikaitkan dengan warna daun yang gelap dan kandungan klorofil yang tinggi. Oleh itu, persepsi pengguna bahawa sayuran berdaun hijau gelap lebih segar dan berkualiti adalah diragui [7].
Penyimpanan dan nitrit
Dalam kajian yang sama, kandungan nitrat dalam bayam, sawi dan salad menurun 78% hingga 95.4% semasa penyimpanan, tetapi nitrit meningkat. Penyelidik mencadangkan sayuran ini tidak disimpan dalam peti sejuk (5°C) lebih daripada 3 hari [7].
Kadmium dan Logam Berat
Kadmium lebih rendah dalam tanaman organik
Meta-analisis 343 kajian mendapati tanaman konvensional mengandungi kadmium yang lebih tinggi secara ketara [10]. Terdapat bukti bahawa kadmium yang lebih rendah dalam tanaman organik berkait dengan tidak menggunakan baja fosforus mineral [10].
Kajian lapangan jangka panjang mengesahkan baja organik menghasilkan kadmium lebih rendah secara ketara dalam keempat-empat tanaman yang dikaji (ubi kentang, kubis, salad dan bawang), serta nikel lebih rendah dalam ubi kentang, kubis dan bawang. Kandungan plumbum pula tidak dipengaruhi oleh faktor agronomi [11].
Bukti yang lebih berhati-hati
Satu ulasan menyatakan kadmium yang lebih rendah berkemungkinan berlaku dalam bijirin organik [12].
Satu lagi ulasan mendapati tiada perbezaan ketara untuk logam berat dalam hasil organik, kecuali kadmium yang lebih rendah [13].
Kajian tomato di Ecuador mendapati kadmium dan plumbum dalam tomato konvensional, organik dan hidroponik semuanya di bawah had Codex Alimentarius [14].
Ulasan sistematik kajian manusia mendapati tiada hubungan antara pengambilan makanan organik dan paras logam toksik dalam plasma [15].
Ringkasan Perbandingan
| Bahan | Organik berbanding konvensional | Kekuatan bukti |
|---|---|---|
| Sisa racun perosak | Lebih rendah [10] | Kukuh |
| Kadmium | Lebih rendah [10][11] | Sederhana hingga kukuh |
| Plumbum | Tiada perbezaan [11] | Terhad |
| Nitrat | Bercampur; bergantung kepada pengurusan nitrogen [7][8] | Bercanggah |
Panduan untuk Pengguna
1. Jangan pilih sayur hanya berdasarkan warna hijau gelap [7].
2. Makan sayuran berdaun dalam masa 3 hari selepas dibeli jika disimpan dalam peti sejuk [7].
3. Pelbagaikan jenis sayur, termasuk sayuran buah dan akar yang biasanya lebih rendah nitrat [3].
4. Simpan sayur dalam keadaan tidak rosak dan sejukkan dengan cepat untuk mengurangkan penukaran nitrat kepada nitrit [3].
Panduan untuk Petani Organik
1. Uji kandungan nitrogen baja organik sebelum digunakan.
2. Elakkan penggunaan baja kandang atau kompos yang berlebihan.
3. Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian tentang kadar baja yang sesuai untuk sayuran berdaun.
Kesimpulan
Tanaman organik secara konsisten mengandungi kadmium dan sisa racun perosak yang lebih rendah. Namun, untuk nitrat, buktinya bercanggah. Kajian di Selangor mendapati sawi dan salad organik mempunyai nitrat lebih tinggi daripada konvensional, kemungkinan kerana penggunaan baja organik yang berlebihan. Label organik sahaja tidak menjamin nitrat rendah; amalan pembajaan yang betul lebih penting.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perubatan. Ibu bapa yang mempunyai bayi atau mereka yang mempunyai masalah kesihatan tertentu perlu berbincang dengan doktor atau pakar pemakanan tentang pengambilan sayuran berdaun.
Rujukan
[1] Cheng-Wei Liu et al. (2014). Effects of Nitrogen Fertilizers on the Growth and Nitrate Content of Lettuce (Lactuca sativa L.). International Journal of Environmental Research and Public Health. DOI: 10.3390/ijerph110404427.
[2] M. Nifras et al. (2017). Determination of Nitrate Content in Organic and Conventionally grown Vegetable Leaves in Sri Lanka using Spectrophotometry.
[3] Fan Luo et al. (2022). Nitrate Quantification in Fresh Vegetables in Shanghai: Its Dietary Risks and Preventive Measures. International Journal of Environmental Research and Public Health. DOI: 10.3390/ijerph192114487.
[4] V. Worthington (2001). Nutritional Quality of Organic Versus Conventional Fruits, Vegetables, and Grains. The Journal of Alternative & Complementary Medicine. DOI: 10.1089/107555301750164244.
[5] N. T. T. Nguyen et al. (2025). Effect of Organic and Synthetic Fertilizers on Nitrate, Nitrite, and Vitamin C Levels in Leafy Vegetables and Herbs. Plants. DOI: 10.3390/plants14060917.
[6] Silvane Guerra Guadagnin et al. (2005). Evaluation of the nitrate content in leaf vegetables produced through different agricultural systems. Food Additives & Contaminants. DOI: 10.1080/02652030500239649.
[7] Azimah Hamidon (2015). Nitrate concentrations and postharvest quality of green leafy vegetables in organic and conventional cropping systems, Selangor, Malaysia. Tesis.
[8] Agnieszka Gruszecka-Kosowska et al. (2017). Concentration and health risk assessment of nitrates in vegetables from conventional and organic farming. Human and Ecological Risk Assessment. DOI: 10.1080/10807039.2016.1277414.
[9] M. C. Matallana Gonzalez et al. (2010). Nitrate and nitrite content in organically cultivated vegetables. Food Additives & Contaminants: Part B. DOI: 10.1080/19440040903586299.
[10] D. ?rednicka-Tober et al. (2014). Higher antioxidant and lower cadmium concentrations and lower incidence of pesticide residues in organically grown crops: a systematic literature review and meta-analyses. The British Journal of Nutrition. DOI: 10.1017/s0007114514001366.
[11] L. Rempelos et al. (2023). Effect of Climatic Conditions, and Agronomic Practices Used in Organic and Conventional Crop Production on Yield and Nutritional Composition Parameters in Potato, Cabbage, Lettuce and Onion; Results from the Long-Term NFSC-Trials. Agronomy. DOI: 10.3390/agronomy13051225.
[12] A. Mie et al. (2017). Human health implications of organic food and organic agriculture: a comprehensive review. Environmental Health. DOI: 10.1186/s12940-017-0315-4.
[13] T. Gomiero (2017). Food quality assessment in organic vs. conventional agricultural produce: Findings and issues. Applied Soil Ecology. DOI: 10.1016/j.apsoil.2017.10.014.
[14] Pamela Y. Vélez-Terreros et al. (2024). Nutritional Quality of Conventional, Organic, and Hydroponic Tomatoes Commercialized in Quito, Ecuador. Foods. DOI: 10.3390/foods13091348.
[15] Bi-Bo Jiang et al. (2023). The effects of organic food on human health: a systematic review and meta-analysis of population-based studies. Nutrition Reviews. DOI: 10.1093/nutrit/nuad124.
