Tumbuhan herba telah lama digunakan oleh pelbagai masyarakat di seluruh dunia sebagai sumber perubatan dan pemakanan. Di Malaysia, penggunaan herba dalam kehidupan harian mencerminkan warisan budaya yang kaya, terutama dalam kalangan masyarakat Melayu dan komuniti Orang Asli. Artikel ini mengkaji khasiat tumbuhan herba daripada perspektif tradisi dan sains moden, dengan meneliti bukti saintifik bagi herba tempatan utama seperti pegaga (Centella asiatica), halia (Zingiber officinale), kunyit (Curcuma longa) dan sambung nyawa (Gynura procumbens). Cabaran standardisasi, kawalan kualiti dan integrasi perubatan tradisional dengan sains moden turut dibincangkan.
1. Pendahuluan
Tumbuhan herba merujuk kepada tumbuhan yang mempunyai nilai perubatan, aromatik atau kuliner yang terhasil daripada kandungan kimia aktif dalam bahagian-bahagian tertentu tumbuhan. Sejak ribuan tahun lalu, manusia telah memanfaatkan sumber alam ini untuk merawat penyakit dan mengekalkan kesihatan. Pertubuhan Kesihatan Sedunia (WHO) menganggarkan bahawa lebih daripada 80% penduduk dunia di lebih 170 negara anggota WHO masih menggunakan sesuatu bentuk perubatan tradisional, termasuk perubatan herba (Zhang et al., 2024).
Di Malaysia, budaya penggunaan herba telah berakar umbi dalam kehidupan masyarakat tempatan. Kajian etnobotani mendedahkan bahawa masyarakat tempatan—dari komuniti Melayu di Selangor hinggalah masyarakat Orang Asli Temiar di Kelantan—masih bergantung kepada tumbuhan herba untuk keperluan penjagaan kesihatan harian mereka (Ramya et al., 2024; Pakhriazad et al., 2019). Kepelbagaian penggunaan ini mencerminkan kedalaman pengetahuan tradisional yang telah terkumpul selama berabad-abad.
2. Sejarah dan Tradisi Penggunaan Herba dalam Masyarakat Melayu
Pengetahuan tentang herba dalam masyarakat Melayu disebarkan melalui tradisi lisan, manuskrip lama dan amalan turun-temurun. Teks perubatan Melayu klasik seperti Kitab Tib dan Tajul Muluk merupakan antara sumber dokumentasi terawal pengetahuan herba Melayu. Kajian yang dijalankan ke atas manuskrip Tajul Muluk mendapati bahawa teks ini mendokumentasikan 292 intervensi perubatan bagi 56 penyakit yang berbeza, menggunakan 209 bahan berasaskan tumbuhan, 12 bahan haiwan dan 40 jenis bahan lain (Mohd Shafri & Nazarudin, 2022). Penemuan ini membuktikan betapa sistematiknya pendekatan perubatan tradisional Melayu dalam mendokumentasikan penggunaan herba.
Masyarakat Orang Asli pula menyimpan korpus pengetahuan etnomedikinal yang sangat luas tentang tumbuhan hutan. Kajian ke atas komuniti Orang Asli Temiar di Kelantan yang melibatkan 250 responden mendapati seramai 18 spesies tumbuhan perubatan digunakan secara aktif, dengan kaedah penyediaan utama termasuk merebus (27.56%), menumbuk (27.45%) dan memerah (21.60%) (Pakhriazad et al., 2019). Pengetahuan ini membentuk sebahagian daripada khazanah etnobotani Malaysia yang perlu dipelihara dan dikaji.
3. Perspektif Saintifik terhadap Khasiat Herba
Kajian saintifik moden telah mengesahkan banyak dakwaan tradisional tentang khasiat herba melalui kajian farmakologi dan fitokimia yang sistematik. Sebatian fitokimia utama yang terdapat dalam herba termasuklah alkaloid, flavonoid, terpenoid, tanin dan polifenol. Setiap kumpulan sebatian ini mempunyai aktiviti biologikal yang berbeza, termasuk aktiviti antioksidan, antimikrob, anti-radang dan antikanser (Wang et al., 2023).
Pendekatan saintifik moden dalam mengkaji herba melibatkan pelbagai peringkat penyelidikan bermula daripada kajian in vitro (dalam makmal), diikuti kajian in vivo (dalam haiwan) dan akhirnya ujian klinikal pada manusia. Setiap peringkat memberikan tahap bukti yang berbeza, dan adalah penting untuk memahami bahawa kesan positif yang ditemui dalam kajian in vitro atau in vivo tidak semestinya boleh diekstrapolasikan terus kepada penggunaan klinikal manusia. Memahami hierarki bukti saintifik ini adalah asas penting untuk menggunakan herba secara tepat dan berkesan.
4. Khasiat Herba Tempatan Utama: Bukti Saintifik
Pegaga (Centella asiatica) merupakan antara herba tempatan yang paling banyak dikaji secara saintifik. Sebatian penanda utamanya—asiaticoside, madecassoside, asid asiatik dan asid madekasik—telah dikenal pasti sebagai komponen aktif yang bertanggungjawab terhadap pelbagai kesan terapeutik. Kajian sistematik mendapati bahawa sebatian-sebatian ini merangsang sintesis kolagen melalui jalur TGF-?/Smad, membantu pemulihan luka, dan menunjukkan kesan neuroprotektor yang signifikan dalam model praklinikal (Bandopadhyay et al., 2023; Arribas-Lopez et al., 2022).
Halia (Zingiber officinale) pula mengandungi gingerol dan shogaol sebagai komponen bioaktif utama. Kajian meta-analisis dan ulasan menyeluruh mengesahkan bahawa sebatian-sebatian ini mempunyai aktiviti anti-radang yang kuat melalui penghambatan laluan NF-?B dan Akt, serta aktiviti antioksidan melalui pengaktifan jalur Nrf2 (Ayustaningwarno et al., 2024; Mao et al., 2019). Kunyit (Curcuma longa) yang mengandungi kurkumin pula terbukti mempunyai potensi anti-radang, antioksidan dan antikanser yang meluas melalui modulasi pelbagai laluan isyarat sel termasuk NF-?B, STAT3 dan COX-2 (Jurenka, 2009; Kunnumakkara et al., 2017).
Sambung nyawa (Gynura procumbens), yang dikenali secara tempatan sebagai herba kawalan gula, telah dikaji secara meluas dalam model haiwan. Kajian in vivo mendapati bahawa ekstrak air daun sambung nyawa menurunkan paras glukosa darah dalam tikus diabetik yang diinduksi streptozotocin secara signifikan selepas 14 hari rawatan, dengan mekanisme utama iaitu peningkatan pengambilan glukosa oleh tisu otot (Hassan et al., 2010). Ulasan terkini mendapati bahawa walaupun kajian in vitro dan in vivo menunjukkan potensi yang menjanjikan, kajian klinikal yang komprehensif pada manusia masih diperlukan untuk mengesahkan keberkesanan dan keselamatan penggunaannya dalam rawatan diabetes (Mohd Nor et al., 2025).
5. Cabaran Integrasi Perubatan Tradisional dan Sains Moden
Walaupun terdapat banyak bukti saintifik yang menyokong penggunaan herba, masih terdapat jurang yang ketara antara amalan tradisional dan bukti saintifik yang diperlukan untuk integrasi ke dalam sistem penjagaan kesihatan moden. Antara cabaran utama ialah standardisasi produk herba, kawalan kualiti bahan mentah, kepelbagaian komposisi kimia antara kelompok tumbuhan, isu keselamatan dos dan potensi interaksi dengan ubat-ubatan konvensional (Wang et al., 2023; Fong, 2002).
Kawalan kualiti merupakan isu yang paling kritikal dalam industri herba. Faktor seperti spesies tumbuhan, kawasan pertanian, kaedah penuaian, pemprosesan dan penyimpanan semuanya mempengaruhi kandungan dan keselamatan produk herba akhir. Di Malaysia, institusi seperti Institut Penyelidikan Perhutanan Malaysia (FRIM), Institut Penyelidikan Perubatan (IMR) dan Institut Penyelidikan dan Kemajuan Pertanian Malaysia (MARDI) memainkan peranan penting dalam kajian dan pembangunan standard herba tempatan, termasuk dalam pembangunan Monograf Herba Malaysia.
6. Potensi dan Masa Depan Industri Herba Malaysia
Industri herba global bernilai kira-kira USD 151–166 bilion pada tahun 2021 dan dijangka terus berkembang pesat dalam dekad akan datang (Patel et al., 2025). Malaysia dengan kekayaan biodiversiti tropikanya—termasuk lebih daripada 1,300 spesies tumbuhan yang dikenal pasti mempunyai nilai perubatan—berada dalam kedudukan yang sangat baik untuk memanfaatkan potensi ini dalam industri farmaseutikal, kosmetik dan makanan kesihatan.
Namun demikian, untuk Malaysia berjaya dalam arena industri herba global, beberapa perkara perlu diberikan perhatian serius. Ini termasuklah pelaburan dalam kajian klinikal yang berkualiti tinggi untuk mengesahkan dakwaan khasiat herba tempatan, pembangunan standard kualiti yang diiktiraf secara antarabangsa, dan perlindungan harta intelek bagi pengetahuan tradisional yang menjadi asas kepada produk-produk herba tempatan.
7. Kesimpulan
Tumbuhan herba mewakili titik pertemuan yang unik antara warisan budaya dan sains moden. Bukti saintifik yang semakin kukuh bagi herba-herba utama seperti pegaga, halia, kunyit dan sambung nyawa mengesahkan nilai terapeutik yang telah lama diiktiraf dalam perubatan tradisional Melayu. Namun, adalah penting untuk membezakan antara tahap bukti saintifik yang berbeza—kajian in vitro, in vivo dan klinikal—dan menggunakan herba berdasarkan bukti yang paling kukuh yang tersedia.
Pendekatan bersepadu yang menghormati pengetahuan tradisional sambil menggunakan metodologi saintifik moden merupakan jalan terbaik ke hadapan. Pemeliharaan biodiversiti herba, pendokumentasian sistematik pengetahuan tradisional, dan pelaburan dalam kajian klinikal yang berkualiti adalah tanggungjawab bersama semua pihak berkepentingan untuk memastikan potensi penuh tumbuhan herba Malaysia dapat direalisasikan dengan selamat dan berkesan.
Rujukan
Arribas-Lopez, E., Zand, N., Ojo, O., & Snowden, M.J. (2022). A systematic review of the effect of Centella asiatica on wound healing. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(6), 3266. https://doi.org/10.3390/ijerph19063266
Ayustaningwarno, F., Gardeazabal, I., Márquez, R.G., & Sugianto, G. (2024). A critical review of ginger’s (Zingiber officinale) antioxidant, anti-inflammatory, and immunomodulatory activities. Frontiers in Nutrition, 11, 1364837. https://doi.org/10.3389/fnut.2024.1364837
Bandopadhyay, S., Manchanda, S., Bhattacharyya, S., & Singh, B.P. (2023). Therapeutic properties and pharmacological activities of asiaticoside and madecassoside: A review. Journal of Cellular and Molecular Medicine, 27(6), 738–756. https://doi.org/10.1111/jcmm.17701
Fong, H.H.S. (2002). Integration of herbal medicine into modern medical practices: Issues and prospects. Integrative Cancer Therapies, 1(3), 287–293. https://doi.org/10.1177/153473540200100313
Hassan, Z., Yam, M.F., Ahmad, M., & Yusof, A.P.M. (2010). Antidiabetic properties and mechanism of action of Gynura procumbens water extract in streptozotocin-induced diabetic rats. Molecules, 15(12), 9008–9023. https://doi.org/10.3390/molecules15129008
Jurenka, J.S. (2009). Anti-inflammatory properties of curcumin, a major constituent of Curcuma longa: A review of preclinical and clinical research. Alternative Medicine Review, 14(2), 141–153.
Kunnumakkara, A.B., Harsha, C., Banik, K., Vikkurthi, R., Sailo, B.L., Bordoloi, D., & Gupta, S.C. (2017). Curcumin mediates anticancer effects by modulating multiple cell signaling pathways. Clinical Science, 131(15), 1781–1799. https://doi.org/10.1042/CS20160935
Mao, Q.Q., Xu, X.Y., Cao, S.Y., Gan, R.Y., Corke, H., Beta, T., & Li, H.B. (2019). Bioactive compounds and bioactivities of ginger (Zingiber officinale Roscoe). Foods, 8(6), 185. https://doi.org/10.3390/foods8060185
Mohd Nor, N.H., Jaffar, F.H.F., Mohd Kashim, M.I.A., & Mokhtar, M.H. (2025). Antidiabetic potential of Gynura procumbens (Lour.) Merr.: A review of in vitro and in vivo studies. Frontiers in Pharmacology, 16, 1646591. https://doi.org/10.3389/fphar.2025.1646591
Mohd Shafri, M.A., & Nazarudin, N. (2022). Tajul Muluk: A traditional Malay text of ethnobotany and ethnomedicine. Borneo Journal of Resource Science and Technology, 12(2), 74–81.
Pakhriazad, H.Z., Wan Mohamad, W.N.H., & Hashim, N.R. (2019). Traditional usage of medicinal plants by Temiar tribes in the State of Kelantan, Peninsular Malaysia. Forest and Society, 3(2), 244–254. https://doi.org/10.24259/fs.v3i2.7286
Patel, M.G., Patel, L., & Shah, P. (2025). Transforming herbal medicines: Integrating traditional knowledge with modern pharmaceutical advancements. Science, Engineering and Health Studies, 19, 26010005.
Ramya, R., Sundaram, M., Rajkumar, M., & Rajan, R. (2024). The ethnobotanical elements in traditional Malay medical knowledge: A review. International Journal of Research and Innovation in Social Science, 8(3), 1456–1470.
Tan, H.L., Chan, K.G., Pusparajah, P., Lee, L.H., & Goh, B.H. (2016). Gynura procumbens: An overview of the biological activities. Frontiers in Pharmacology, 7, 52. https://doi.org/10.3389/fphar.2016.00052
Wang, H., Peng, X., Huang, H., Li, D., Li, F., Tian, W., & Guo, J. (2023). Advancing herbal medicine: Enhancing product quality and safety through robust quality control practices. Frontiers in Pharmacology, 14, 1265178. https://doi.org/10.3389/fphar.2023.1265178
Zhang, Z., Sun, Y., Xin, J., Ma, Z., Zhou, J., Yao, Z., & Peng, W. (2024). Integration of traditional, complementary and alternative medicine with modern biomedicine: The scientization, evidence, and challenges for integration of Traditional Chinese medicine. Acupuncture and Herbal Medicine, 4(1), 1–12. https://doi.org/10.1097/HM9.0000000000000099
