Durian sering digelar sebagai “raja buah” kerana rasa, aroma dan nilai pasarnya yang tinggi. Namun, di sebalik populariti buah ini, pokok durian sebenarnya mempunyai aspek biologi, agronomi dan ekologi yang kompleks. Kejayaan penanaman durian bukan hanya bergantung pada varieti yang baik, tetapi turut melibatkan pengurusan anak pokok, air, penyakit, pemilihan pokok induk dan pemuliharaan sumber genetik.
Secara botani, pokok durian yang paling banyak ditanam secara komersial ialah Durio zibethinus. Spesies ini berasal dari Asia Tenggara dan tergolong dalam famili Malvaceae. Genus Durio pula merangkumi kira-kira 27 hingga 30 spesies, dengan Borneo dikenal pasti sebagai pusat utama kepelbagaian durian. Walaupun beberapa spesies menghasilkan buah yang boleh dimakan, D. zibethinus ialah spesies yang paling dominan dalam pasaran antarabangsa.
Durian sebagai tanaman penting di Malaysia
Durian ditanam secara meluas di Malaysia, Indonesia, Thailand dan beberapa negara Asia Tenggara lain. Tanaman ini turut diperkenalkan ke kawasan tropika di luar rantau tersebut, tetapi pengeluarannya masih lebih terhad berbanding negara asalnya.
Di Malaysia, durian mempunyai nilai ekonomi yang sangat besar. Berdasarkan dokumen yang dirujuk, durian merangkumi 27.3% daripada jumlah pengeluaran buah, 43.8% daripada keluasan tanaman buah dan 78.0% daripada nilai keseluruhan buah. Malaysia juga dilaporkan mempunyai sekitar 200 varieti durian yang telah didaftarkan.
Angka ini menunjukkan bahawa kepentingan durian bukan hanya terletak pada popularitinya dalam kalangan pengguna. Tanaman ini turut memainkan peranan besar dalam ekonomi hortikultur, pemasaran buah segar, pemprosesan makanan dan pembangunan agro-pelancongan.
Peringkat pertumbuhan pokok durian
Pokok durian melalui beberapa peringkat utama sepanjang kitaran hidupnya. Peringkat tersebut bermula daripada anak benih, diikuti pertumbuhan vegetatif, pembungaan, pembuahan, penuaian dan akhirnya fasa rehat.
Tempoh untuk mencapai kematangan biasanya mengambil masa antara tiga hingga enam tahun, bergantung pada varieti dan keadaan pengurusan. Perbezaan tempoh ini boleh dipengaruhi oleh jenis bahan tanaman, kesuburan tanah, pengairan dan penjagaan pokok.
Pada peringkat awal, anak pokok durian lazimnya dibesarkan di dalam polibeg di rumah lindungan teduh. Anak pokok menerima pengairan harian dan kemudiannya melalui proses pengerasan sebelum dipindahkan ke ladang terbuka. Proses pengerasan penting supaya anak pokok dapat menyesuaikan diri secara beransur-ansur dengan cahaya matahari, angin dan perubahan kelembapan di lapangan.
Pertumbuhan vegetatif dan pembentukan kanopi
Pada fasa vegetatif, pokok durian memberi tumpuan kepada pembentukan akar, batang, dahan dan daun. Fasa ini sangat penting kerana struktur pokok yang terbentuk akan menentukan keupayaannya menyokong pengeluaran bunga dan buah pada masa hadapan.
Pokok yang mempunyai sistem akar sihat, batang kukuh dan kanopi seimbang lebih berpotensi untuk berkembang dengan baik. Namun, pertumbuhan pokok perlu dikawal supaya kanopi tidak terlalu padat. Kanopi yang terlalu rimbun boleh mengurangkan pengudaraan dan meningkatkan kelembapan, sekali gus mewujudkan keadaan yang lebih sesuai untuk perkembangan penyakit.
Pengurusan pokok yang baik perlu mengekalkan keseimbangan antara pertumbuhan vegetatif dengan pembungaan. Pertumbuhan daun dan pucuk yang berlebihan tidak semestinya membawa kepada penghasilan buah yang tinggi sekiranya pokok tidak memasuki fasa reproduktif dengan baik.
Biomassa dan simpanan karbon
Pokok durian bukan sahaja menghasilkan buah, malah turut menyimpan karbon dalam batang, dahan dan bahagian lain di atas tanah.
Dalam satu kajian di Pahang, pokok durian berumur 10 tahun mencatat biomassa atas tanah sebanyak 670.97 kilogram bagi setiap pokok. Kandungan karbon yang dianggarkan pula ialah 335.485 kilogram bagi setiap pokok.
Kajian tersebut turut menunjukkan bahawa diameter batang pada paras dada atau diameter at breast height mempunyai hubungan paling kuat dengan jumlah biomassa. Hubungan ini didapati lebih kuat berbanding ketinggian pokok dan saiz kanopi.
Dapatan ini menunjukkan bahawa ukuran diameter batang boleh digunakan sebagai petunjuk praktikal untuk menganggarkan pertumbuhan dan simpanan karbon pokok durian.
Pengurusan air sebagai faktor kritikal
Air merupakan salah satu faktor terpenting dalam pertumbuhan pokok durian. Anak pokok dan pokok muda memerlukan bekalan air yang konsisten untuk membentuk sistem akar serta kanopi yang sihat.
Namun, pokok durian tidak sesuai menerima air berlebihan secara berterusan. Tanah yang terlalu basah boleh mengurangkan pengudaraan di zon akar, menjejaskan pertumbuhan akar dan meningkatkan risiko penyakit bawaan tanah.
Sebaliknya, kekurangan air juga boleh menyebabkan tekanan kepada pokok. Tekanan air yang berpanjangan boleh mengganggu pertumbuhan pucuk, menyebabkan daun layu dan menurunkan kelangsungan hidup anak pokok.
Dokumen tersebut menegaskan bahawa kedua-dua keadaan, iaitu lebihan dan kekurangan pengairan, boleh menjejaskan pertumbuhan akar serta kelangsungan hidup pokok. Oleh itu, pengairan perlu disesuaikan dengan umur pokok, keadaan tanah, cuaca dan peringkat pertumbuhan.
Kesan hujan melampau terhadap hasil
Walaupun durian ialah tanaman tropika yang memerlukan air, hujan yang terlalu tinggi boleh memberi kesan negatif terhadap pengeluaran.
Data dari Semenanjung Malaysia menunjukkan bahawa peningkatan hujan pada tahun 2017 berlaku serentak dengan hasil durian yang jauh lebih rendah. Dapatan ini mencadangkan bahawa hujan melampau boleh mengganggu kestabilan pengeluaran durian.
Hujan berlebihan berpotensi mempengaruhi beberapa proses penting, termasuk:
- perkembangan akar;
- pembungaan;
- pendebungaan;
- pembentukan buah;
- penyebaran patogen; dan
- keadaan fizikal tanah.
Oleh itu, saliran yang baik perlu menjadi keutamaan dalam pembangunan kebun durian, terutama di kawasan yang menerima taburan hujan tinggi.
Kepelbagaian varieti dan pemilihan pokok induk
Pokok durian mempunyai kepelbagaian fenotip yang luas. Perbezaan ini boleh dilihat pada bentuk buah, warna isi, ketebalan isi, saiz biji, rasa, aroma, tempoh matang dan tahap hasil.
Salah satu sebab utama kepelbagaian ini ialah pendebungaan silang dan sifat ketakserasian sendiri. Anak pokok yang tumbuh daripada biji tidak semestinya mempunyai ciri yang sama seperti pokok induknya.
Keadaan ini menjadikan pemilihan pokok induk sangat penting dalam program pembiakbakaan. Pokok induk yang dipilih perlu mempunyai ciri agronomi dan buah yang konsisten, bukan sekadar menghasilkan buah yang baik dalam satu musim.
Beberapa kajian di Indonesia menunjukkan bahawa banyak pokok durian tempatan berasal daripada pokok tua atau tumbuh liar dan bukannya daripada program pemilihan silang baka unggul. Keadaan ini boleh mengehadkan produktiviti, tetapi pada masa yang sama menunjukkan bahawa sumber genetik tempatan masih sangat luas dan berharga.
Kepentingan sumber genetik tempatan
Varieti tempatan merupakan sumber genetik penting untuk masa hadapan industri durian. Sesetengah pokok tempatan mungkin mempunyai ketahanan terhadap penyakit, toleransi terhadap keadaan persekitaran atau mutu buah yang unik.
Sekiranya pokok-pokok ini ditebang tanpa didokumentasikan atau dipulihara, ciri genetik yang bernilai mungkin hilang selama-lamanya.
Oleh itu, eksplorasi dan pencirian pokok durian tempatan perlu diberi perhatian. Maklumat berkaitan prestasi hasil, rupa buah, mutu isi, kesihatan pokok dan penyesuaian persekitaran perlu direkodkan sebelum pokok tersebut dipilih sebagai induk.
Penyakit reput batang
Penyakit merupakan antara ancaman utama kepada pokok durian. Di Thailand, kejadian reput batang telah dikaitkan dengan kulat Fusarium solani dan Lasiodiplodia pseudotheobromae.
Jangkitan pada batang boleh mengganggu aliran air dan nutrien dalam pokok. Sekiranya penyakit menjadi serius, pertumbuhan pokok boleh merosot dan bahagian tertentu mungkin mengalami kematian.
Kehadiran lebih daripada satu patogen juga menunjukkan bahawa diagnosis penyakit tidak boleh bergantung sepenuhnya pada gejala luaran. Pengesahan makmal mungkin diperlukan untuk mengenal pasti patogen dengan tepat.
Kanker batang dan reput buah oleh Phytophthora
Di Hainan, China, Phytophthora palmivora dikenal pasti sebagai patogen utama yang menyebabkan kanker batang dan reput buah durian.
Patogen ini penting kerana ia boleh menyerang beberapa bahagian tanaman. Jangkitan pada batang boleh menghasilkan luka atau kanker, manakala jangkitan pada buah menyebabkan reput dan kehilangan hasil.
Keadaan tanah terlalu basah, saliran lemah dan kelembapan tinggi boleh meningkatkan risiko penyakit. Oleh itu, pengurusan penyakit perlu melibatkan pendekatan bersepadu seperti:
- memperbaiki saliran;
- mengelakkan air bertakung;
- memantau pangkal batang;
- membuang bahagian berpenyakit;
- mengurangkan kecederaan pada pokok; dan
- memastikan kebersihan kebun.
Dokumen tersebut mengenal pasti P. palmivora sebagai punca penting penyakit kanker batang dan reput buah pada durian.
Kehilangan habitat dan ancaman kepada durian liar
Selain penyakit, kehilangan habitat turut menjadi ancaman kepada spesies durian liar. Penukaran kawasan hutan kepada tanaman monokultur seperti kelapa sawit dan getah boleh mengurangkan populasi durian liar, khususnya di Kalimantan.
Spesies liar penting kerana ia menyimpan kepelbagaian genetik yang mungkin mempunyai ciri bernilai untuk pembiakbakaan pada masa hadapan. Kehilangannya boleh mengurangkan pilihan genetik bagi menghasilkan varieti yang lebih tahan penyakit atau sesuai dengan perubahan iklim.
Pemuliharaan durian liar perlu dilakukan melalui perlindungan habitat asal dan kaedah pemuliharaan di luar habitat atau ex situ.
Cabaran benih durian yang bersifat rekalsitran
Benih durian bersifat rekalsitran. Ini bermaksud benihnya tidak tahan pengeringan dan tidak boleh disimpan lama seperti benih biasa.
Sifat ini menyukarkan penyimpanan sumber genetik dalam bentuk benih. Benih perlu dikendalikan dengan teliti dan biasanya perlu disemai dalam tempoh yang singkat selepas dikeluarkan daripada buah.
Oleh itu, pemuliharaan durian mungkin memerlukan pendekatan lain seperti:
- koleksi pokok hidup;
- kebun germplasma;
- pembiakan vegetatif;
- cantuman;
- kultur tisu; dan
- kaedah penyimpanan bahan genetik khusus.
Penyelidikan genom dan teknologi moden
Penyelidikan durian kini turut memasuki era genomik dan teknologi omik. Penghasilan draf genom Durio zibethinus memberikan asas penting untuk memahami ciri genetik durian.
Maklumat genom boleh membantu penyelidik mengenal pasti gen yang berkaitan dengan aroma, pemasakan, mutu buah, ketahanan penyakit dan adaptasi persekitaran.
Dalam jangka panjang, teknologi ini berpotensi membantu program pembiakbakaan menjadi lebih tepat. Namun, aplikasi di kebun tetap memerlukan pengesahan melalui penilaian agronomi dan prestasi tanaman sebenar.
Hubungan penyelidikan dengan pengurusan kebun
Dapatan penyelidikan menunjukkan bahawa kejayaan penanaman durian bergantung pada beberapa komponen yang saling berkaitan.
Varieti yang baik perlu ditanam pada tapak yang mempunyai saliran sesuai. Anak pokok perlu dibesarkan dengan baik dan melalui proses pengerasan. Pengairan perlu mencukupi tetapi tidak berlebihan. Pokok induk perlu dipilih berdasarkan prestasi yang konsisten. Penyakit pula perlu dikesan dan dikawal seawal mungkin.
Pada masa yang sama, kepelbagaian genetik tempatan perlu dipulihara supaya industri durian tidak terlalu bergantung pada beberapa klon komersial sahaja.
Kesimpulan
Pokok durian, khususnya Durio zibethinus, merupakan tanaman buah tropika yang sangat penting dari sudut ekonomi, genetik dan ekologi.
Kejayaan pengeluaran durian dipengaruhi oleh varieti, kualiti anak pokok, pengurusan air, keadaan hujan, kesihatan akar, pemilihan pokok induk dan kawalan penyakit.
Kajian juga menunjukkan bahawa pokok durian mempunyai potensi menyimpan biomassa dan karbon yang besar. Namun, tanaman ini berhadapan dengan ancaman penyakit seperti Phytophthora palmivora, Fusarium solani dan Lasiodiplodia pseudotheobromae.
Pada masa yang sama, kehilangan habitat mengancam spesies durian liar yang penting sebagai sumber genetik. Oleh itu, pembangunan industri durian perlu bergerak seiring dengan penyelidikan, pengurusan kebun yang baik dan pemuliharaan sumber genetik.
Pendekatan yang seimbang antara produktiviti dan kelestarian akan memastikan durian terus menjadi tanaman bernilai tinggi serta warisan penting Asia Tenggara.
Kata kunci
Pokok durian, Durio zibethinus, penanaman durian, pengurusan air, penyakit durian, Phytophthora palmivora, biomassa durian, sumber genetik, varieti durian, pemuliharaan durian.
Sumber rujukan
Chantarasiri, A., & Boontanom, P. (2021). Fusarium solani and Lasiodiplodia pseudotheobromae, fungal pathogens causing stem rot disease on durian trees in Eastern Thailand. New Disease Reports.
Darul’aludin, N. S., et al. (2024). Estimation of biomass and carbon content in durian plantations, Malaysia. Bioresources and Environment.
Dong, G., Xue, M., Xie, S., Feng, X., Li, X., & Fan, Z. (2025). Phytophthora palmivora as a causal pathogen of stem canker and fruit rot of Durio zibethinus in China. Journal of Phytopathology.
Eguchi, A., Hassan, N., & Numata, S. (2025). Effects of rainfall on durian productivity and production variability in Peninsular Malaysia. Pertanika Journal of Tropical Agricultural Science.
Ketsa, S., Wisutiamonkul, A., Palapol, Y., & Paull, R. (2020). The Durian. 125–211.
Khaksar, G., Kasemcholathan, S., & Sirikantaramas, S. (2024). Durian (Durio zibethinus L.): Nutritional composition, pharmacological implications, value-added products, and omics-based investigations. Horticulturae.
Mursyidin, D. H. (2023). Phenotypic diversity of super local durian varieties from South Kalimantan, Indonesia: A case study. Yüzüncü Y?l Üniversitesi Tar?m Bilimleri Dergisi.
Ramli, M. S. A. B., et al. (2024). Reinforcement learning algorithm for optimising durian irrigation systems: Maximising growth and water efficiency. Journal of Information and Communication Technology.
Sudarmono, S., et al. (2023). Endangered Durio spp. conservation and seed germination in Indonesia. Forest Science and Technology, 19, 89–95.
Teh, B., et al. (2017). The draft genome of tropical fruit durian (Durio zibethinus). Nature Genetics, 49, 1633–1641.
Thorogood, C., et al. (2022). The king of fruits. Plants, People, Planet.
Yuniastuti, E., et al. (2018). Local durian exploration for potentially superior trees as parents in Ngrambe District, Ngawi. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, 142.
