Permakultur ialah pendekatan reka bentuk ekologi yang digunakan untuk membina sistem pertanian, petempatan dan komuniti yang lebih mampan dengan meniru corak, hubungan dan fungsi yang terdapat dalam alam semula jadi.
Istilah “permakultur” berasal daripada gabungan perkataan permanent dan agriculture. Ia diperkenalkan oleh Bill Mollison dan David Holmgren di Australia pada penghujung 1970-an. Pada peringkat awal, konsep ini memberi tumpuan kepada sistem pertanian bersepadu yang melibatkan tumbuhan dan haiwan, tetapi kemudian berkembang menjadi pendekatan yang turut merangkumi petempatan manusia, perumahan, perancangan bandar dan sistem sosial.
Permakultur bukan sekadar cara bercucuk tanam
Dokumen menerangkan bahawa permakultur boleh difahami melalui empat dimensi yang saling bertindih, iaitu sebagai:
- gerakan antarabangsa,
- sistem reka bentuk,
- rangka kerja amalan terbaik,
- pandangan dunia.
Ini bermaksud permakultur lebih luas daripada teknik pertanian tertentu. Ia cuba menjawab persoalan bagaimana manusia boleh mereka bentuk sistem kehidupan yang lebih tahan, lebih cekap dan lebih harmoni dengan proses ekologi.
Tiga etika asas permakultur
Teras permakultur dibina atas tiga etika utama:
| Etika | Maksud |
|---|---|
| Care for the earth | Menjaga dan memulihara tanah, air dan udara |
| Care for the people | Memastikan manusia mendapat keperluan tanpa merosakkan alam |
| Fair share | Menghadkan penggunaan, berkongsi lebihan dan memulangkan sisa ke dalam sistem |
Tiga etika ini menjadi asas kepada cara sesuatu sistem direka. Jadi, keputusan dalam permakultur bukan hanya dinilai berdasarkan “berapa banyak hasil”, tetapi juga “apa kesan kepada alam dan manusia”.
Daripada etika kepada reka bentuk
Holmgren kemudian merumuskan 12 prinsip reka bentuk yang digunakan sebagai alat untuk membina semula sistem manusia dan menyelesaikan pelbagai cabaran.
Dokumen tidak menyenaraikan kesemua 12 prinsip secara terperinci, tetapi menekankan bahawa prinsip ini berfungsi sebagai panduan praktikal dalam reka bentuk sistem.
Polikultur menjadi salah satu ciri penting
Dalam sistem pertanian permakultur, penggunaan polikultur berbilang tingkat sangat digalakkan.
Ini bermaksud pelbagai jenis tanaman ditanam bersama, termasuk tumbuhan saka, dengan susunan yang cuba meniru struktur ekosistem semula jadi.
Berbanding sistem monokultur, polikultur cuba mewujudkan lebih banyak hubungan antara spesies dan menggunakan ruang, cahaya, air serta nutrien dengan lebih berlapis.
Banyak menggunakan tumbuhan saka
Kajian terhadap sepuluh ladang permakultur mendapati sekitar 73% kekayaan spesies terdiri daripada tumbuhan saka, manakala purata sebanyak 42 spesies tanaman digunakan bagi setiap tapak.
Ini menunjukkan bahawa kepelbagaian spesies bukan sekadar konsep teori, tetapi memang diamalkan secara konsisten dalam sistem permakultur yang dikaji.
Integrasi tanaman dan haiwan
Permakultur turut menggalakkan integrasi antara tanaman dan haiwan dalam satu sistem.
Idea asasnya ialah satu komponen boleh menyokong komponen yang lain.
Sebagai contoh, sisa daripada satu bahagian sistem boleh dimanfaatkan semula oleh bahagian lain. Pendekatan seperti ini selari dengan prinsip mengurangkan pembaziran dan menutup kitaran sumber.
Pengurusan air pada skala landskap
Satu lagi ciri penting ialah pengurusan air secara menyeluruh pada skala landskap.
Dokumen menyatakan bahawa permakultur memberi perhatian kepada:
- pengurusan air seluruh landskap,
- kepelbagaian habitat,
- pengeluaran tenaga mampan di tapak.
Ini menunjukkan bahawa reka bentuk tapak tidak dibuat secara berasingan bagi setiap komponen, tetapi dilihat sebagai satu sistem yang saling berhubung.
Sistem yang cuba “mengawal diri”
Salah satu matlamat permakultur ialah membina sistem yang lebih berkawal atur sendiri dan lebih tahan terhadap gangguan luar seperti perubahan iklim.
Dalam erti mudah, sistem yang baik sepatutnya memerlukan campur tangan luar yang lebih rendah kerana hubungan antara tumbuhan, haiwan, air, tanah dan biodiversiti membantu menstabilkan sistem.
Perkhidmatan ekosistem menjadi kelebihan
Permakultur berpotensi meningkatkan beberapa perkhidmatan ekosistem seperti:
- pendebungaan,
- kitaran nutrien,
- kawalan perosak semula jadi.
Kesan ini sangat penting terutama di kawasan pertanian marginal atau terdegradasi yang menggunakan input rendah.
Permakultur dan pertanian input rendah
Dokumen menunjukkan bahawa permakultur amat relevan dalam sistem yang cuba mengurangkan kebergantungan kepada input luaran.
Dengan meningkatkan kepelbagaian habitat, penggunaan tumbuhan saka dan proses ekologi semula jadi, sistem ini cuba memanfaatkan fungsi ekosistem sebagai sebahagian daripada pengeluaran.
Sudah menjadi gerakan global
Permakultur berkembang menjadi rangkaian global dengan pengamal di sekurang-kurangnya 45 negara.
Gerakan ini tersebar melalui:
- Permaculture Design Course,
- konvergensi antarabangsa,
- tapak demonstrasi.
Ini menjadikan permakultur bukan sekadar kaedah teknikal, tetapi juga komuniti amalan yang besar.
Namun, ada juga kritikan
Dokumen tidak menggambarkan permakultur sebagai sistem sempurna.
Antara kritikan utama ialah ia masih agak terasing daripada sains arus perdana, lalu mengehadkan integrasi dan impaknya secara lebih luas.
Selain itu, perbincangan tentang permakultur kadang-kadang dianggap terlalu ideal dan kurang memberi perhatian kepada kerumitan, risiko dan cabaran sebenar yang dihadapi pengeluar.
Isu pengetahuan peribumi
Sebahagian pengamal juga menyuarakan kebimbangan bahawa gerakan permakultur tidak sentiasa mengakui hubungan atau keterikatannya dengan pengetahuan peribumi.
Ini penting kerana banyak prinsip yang dianggap “semula jadi” dalam permakultur sebenarnya mempunyai persamaan dengan amalan tradisional yang telah lama digunakan oleh komuniti tempatan.
Definisi yang luas: kekuatan dan kelemahan
Dokumen menyatakan bahawa definisi permakultur yang luas dan berubah-ubah ialah salah satu kekuatan, tetapi pada masa sama juga kelemahannya.
Kelebihannya ialah ia boleh disesuaikan dengan banyak konteks.
Kelemahannya pula ialah sukar untuk mewujudkan piawaian yang jelas tentang apa yang benar-benar boleh dianggap sebagai permakultur.
Permakultur dan pertanian lestari: apa bezanya?
Berdasarkan dokumen, permakultur lebih khusus sebagai rangka kerja reka bentuk holistik yang menyepadukan ekologi, etika dan amalan sosial.
Pertanian lestari pula lebih luas sebagai matlamat atau sistem pengeluaran yang perlu seimbang dari segi persekitaran, ekonomi dan sosial.
Jadi, permakultur boleh dianggap sebagai salah satu pendekatan untuk mencapai sistem pertanian yang lebih lestari.
Regeneratif, bukan sekadar mengekalkan
Salah satu sumber rujukan dalam dokumen menggambarkan permakultur sebagai “regenerative – not merely sustainable”.
Maksudnya, matlamatnya bukan sekadar mengekalkan keadaan sedia ada, tetapi cuba membaiki dan memulihkan sistem ekologi supaya menjadi lebih sihat dari masa ke masa.
Kesimpulan
Permakultur ialah pendekatan reka bentuk ekologi yang meniru cara alam berfungsi untuk membina sistem pertanian dan kehidupan manusia yang lebih mampan. Ia bermula daripada konsep “permanent agriculture” tetapi berkembang menjadi “permanent culture”, yang turut merangkumi perumahan, masyarakat dan perancangan ruang.
Tiga etika utamanya ialah jaga bumi, jaga manusia dan kongsi secara adil. Dalam amalan pertanian, ia menekankan polikultur, tumbuhan saka, integrasi tanaman-haiwan, pengurusan air landskap, kepelbagaian habitat dan penggunaan proses ekologi semula jadi.
Kekuatan utamanya terletak pada reka bentuk yang menyeluruh dan penggunaan biodiversiti, tetapi cabarannya ialah bukti saintifik formal masih tidak seluas beberapa pendekatan pertanian lain, dan pelaksanaan sebenar boleh menjadi kompleks.
Secara ringkas, permakultur bukan hanya “tanam banyak jenis pokok”. Ia ialah cara mereka bentuk keseluruhan sistem supaya setiap komponen saling menyokong, sumber digunakan berulang kali, dan sistem menjadi lebih tahan serta regeneratif.
Sumber Rujukan
Ferguson, R., & Lovell, S. (2013). Permaculture for agroecology: design, movement, practice, and worldview. A review. Agronomy for Sustainable Development, 34, 251–274.
Fiebrig, I., Zikeli, S., Bach, S., & Gruber, S. (2020). Perspectives on permaculture for commercial farming: aspirations and realities. Organic Agriculture, 10, 379–394.
Habib, B., & Fadaee, S. (2022). Permaculture: A Global Community of Practice. Environmental Values, 31, 441–462.
Haney, T. J., & Morrow, A. (2023). “We’re Still on That Treadmill”: Privilege, Reflexivity, and the Disruptive Potential of Permaculture. Capitalism Nature Socialism, 35, 96–115.
Harland, M. (2017). Permaculture: Tools for Making Women’s Lives More Abundant. Feminist Theology, 25, 240–247.
Hirschfeld, S., & Van Acker, R. V. (2019). Permaculture farmers consistently cultivate perennials, crop diversity, landscape heterogeneity and nature conservation. Renewable Agriculture and Food Systems, 35, 342–351.
Hirschfeld, S., & Van Acker, R. V. (2021). Review: ecosystem services in permaculture systems. Agroecology and Sustainable Food Systems, 45, 794–816.
Krebs, J., & Bach, S. (2018). Permaculture—Scientific Evidence of Principles for the Agroecological Design of Farming Systems. Sustainability.
Morel, K., Léger, F., & Ferguson, R. (2018). Permaculture. Encyclopedia of Ecology.
Nanni, A., & De Fátima Do Carmo, D. (2025). Brazilian Permaculture – Permabrasuca. Proceedings of the XI Workshop on Biosystems Engineering.
Rhodes, C. (2015). Permaculture: Regenerative – not Merely Sustainable. Science Progress, 98, 403–412.
Spangler, K., McCann, R., & Ferguson, R. (2021). (Re-)Defining Permaculture: Perspectives of Permaculture Teachers and Practitioners across the United States. Sustainability, 13, 5413.
Taylor, R. C. F., Clark, O. G., & Malard-Adam, J. J. (2025). Assessment of permaculture integration into gray and mainstream scientific literature in four languages. A review. Agronomy for Sustainable Development, 45.
Yadav, S., Lahutiya, V., Ghimire, N., Yadav, B., & Paudel, P. (2023). Exploring innovation for sustainable agriculture: A systematic case study of permaculture in Nepal. Heliyon, 9.
Keyword: permakultur, permaculture, reka bentuk ekologi, pertanian lestari, pertanian regeneratif, agroekologi, polikultur, tumbuhan saka, integrasi tanaman haiwan, biodiversiti, pengurusan air, kitaran nutrien, pendebungaan, kawalan perosak semula jadi, care for the earth, care for the people, fair share, Bill Mollison, David Holmgren, permanent agriculture, permanent culture, sistem regeneratif, pertanian input rendah, perkhidmatan ekosistem, komuniti lestari
