Pengenalan
Kanser kolorektal, paru-paru dan payudara antara kanser yang paling kerap di Malaysia, manakala tinjauan kesihatan kebangsaan berulang kali menunjukkan kebanyakan rakyat Malaysia tidak mencapai saranan pengambilan buah dan sayur (pengetahuan am). Mesej “makan buah untuk elak kanser” sering kedengaran, tetapi sejauh manakah ia disokong data? Meta-analisis, yang menggabungkan banyak kajian kohort, memberi gambaran paling menyeluruh.
Artikel ini berpaksikan “Fruit and vegetable intake and the risk of cardiovascular disease, total cancer and all-cause mortality-a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective studies” (Aune et al., 2017). Objektifnya ialah menjelaskan kekuatan dan bentuk hubungan dos-tindak balas antara pengambilan buah dan sayur dengan risiko penyakit kardiovaskular, kanser dan kematian, serta kesan jenis buah dan sayur tertentu. Sebagai meta-analisis global, ia tidak terikat kepada satu negara. Kajian sokongan merangkumi meta-analisis kanser perut (Naemi Kermanshahi et al., 2023), kanser kolorektal (Wu et al., 2023) dan kanser paru-paru (Wang et al., 2019), serta kohort terbaharu dari China (Li et al., 2026).
Sorotan Kajian Lepas
Kebolehpercayaan meta-analisis bergantung kepada kaedah pelaporan dan analisis yang ketat. Moher et al. (2009) memperkenalkan pernyataan PRISMA, kemas kini garis panduan QUOROM, untuk pelaporan ulasan sistematik dan meta-analisis. PRISMA kini menjadi piawai asas bagi kebanyakan meta-analisis pemakanan, termasuk yang dibincangkan di sini.
DerSimonian dan Laird (1986) menilai lapan ulasan yang setiap satunya melaporkan hasil beberapa ujian berkaitan, dan mencadangkan prosedur mudah tanpa lelaran untuk mencirikan taburan kesan rawatan merentas kajian. Pendekatan ini menjadi asas model kesan rawak (random-effects) yang digunakan oleh Aune et al. (2017) dan kesemua meta-analisis sokongan.
Egger et al. (1997) menunjukkan bahawa plot corong (funnel plot) menjadi condong dan tidak simetri apabila wujud bias penerbitan, dan asimetri yang diukur melalui analisis regresi meramalkan percanggahan antara meta-analisis dan ujian besar tunggal. Ujian Egger digunakan oleh Wu et al. (2023) untuk menilai bias penerbitan.
Dari segi latar belakang, beberapa kajian menegaskan bahawa dapatan terdahulu tidak konsisten: Wu et al. (2023) bagi jenis buah dan kanser kolorektal, Wang et al. (2019) bagi kanser paru-paru mengikut status merokok, dan Li et al. (2026) bagi kajian kohort secara umum. Naemi Kermanshahi et al. (2023) pula mengemas kini meta-analisis kanser perut terdahulu dengan kajian yang lebih baharu.
Dapatan Utama
Skala kajian utama. Aune et al. (2017) mencari PubMed dan Embase sehingga 29 September 2016 dan memasukkan 95 kajian (142 penerbitan) prospektif, menggunakan model kesan rawak.
Kesan kecil terhadap jumlah kanser. Bagi setiap 200 g/hari buah dan sayur, RR ringkasan bagi jumlah kanser ialah 0.97 (95% CI: 0.95–0.99, I² = 49%, n = 12); kesan ini jauh lebih kecil berbanding penyakit jantung koronari (0.92), strok (0.84), penyakit kardiovaskular (0.92) dan kematian semua sebab (0.90). Hubungan serupa diperhatikan bagi buah dan sayur secara berasingan.
Had faedah. Pengurangan risiko diperhatikan sehingga 800 g/hari bagi semua hasil kecuali kanser, yang hanya sehingga 600 g/hari. Bagi jumlah kanser, hubungan songsang diperhatikan dengan sayur hijau-kuning dan sayur krusifer. Dianggarkan 5.6 dan 7.8 juta kematian pramatang di seluruh dunia pada 2013 mungkin berpunca daripada pengambilan di bawah 500 dan 800 g/hari, jika hubungan ini bersifat kausal.
Kanser perut. Naemi Kermanshahi et al. (2023) menggabungkan 18 kajian prospektif (1,527,995 peserta berumur 18–90 tahun; susulan 4.5–21 tahun; 8,477 kes). Pengambilan buah yang lebih tinggi dikaitkan dengan risiko lebih rendah (RR: 0.87, 95% CI: 0.80–0.94, I² = 0%), begitu juga buah dan sayur bersama (RR: 0.75, 95% CI: 0.61–0.93). Setiap tambahan 100 g/hari buah memberi RR 0.95 (95% CI: 0.90–0.99).
Kanser kolorektal: jenis buah penting. Wu et al. (2023) menggabungkan 24 kajian pemerhatian (1,068,158 peserta). Pengambilan tinggi limau/sitrus, epal, tembikai dan kiwi dikaitkan dengan pengurangan risiko masing-masing 9% [OR 0.91 (0.85–0.97)], 25% [OR 0.75 (0.66–0.85)], 26% [OR 0.74 (0.58–0.94)] dan 13% [OR 0.87 (0.78–0.96)]. Jenis buah lain tidak menunjukkan hubungan signifikan.
Kanser paru-paru: paling jelas pada perokok. Wang et al. (2019) menggabungkan sembilan kajian prospektif. Pengambilan buah dikaitkan dengan risiko lebih rendah dalam perokok semasa (RR 0.86, 95% CI: 0.78–0.94) dan bekas perokok (RR 0.91, 95% CI: 0.84–0.99). Setiap tambahan 100 g buah sehari dikaitkan dengan pengurangan risiko 5% bagi perokok semasa dan 4% bagi bekas perokok.
Kohort Shanghai. Li et al. (2026) mengikuti 50,987 peserta Shanghai Suburban Adult Cohort and Biobank (2016 hingga 2019) sehingga 30 Jun 2024. Kuartil pengambilan sayur dan buah tertinggi mempunyai risiko kanser keseluruhan lebih rendah (HR: 0.81, 95% CI: 0.72–0.90), dengan risiko kanser paru-paru dan perut lebih rendah tetapi tiada hubungan bagi kanser kolorektal. Hubungan pelindung bagi buah menjadi kurang ketara pada paras pengambilan berlebihan.
| Kanser / hasil | Ukuran | Nilai (95% CI) | Sumber |
|---|---|---|---|
| Jumlah kanser | RR per 200 g/hari buah dan sayur | 0.97 (0.95–0.99) | Aune et al. (2017) |
| Kanser perut | RR buah tinggi vs rendah | 0.87 (0.80–0.94) | Naemi Kermanshahi et al. (2023) |
| Kanser kolorektal | OR epal tinggi vs rendah | 0.75 (0.66–0.85) | Wu et al. (2023) |
| Kanser paru-paru (perokok semasa) | RR buah | 0.86 (0.78–0.94) | Wang et al. (2019) |
| Kanser keseluruhan (China) | HR kuartil tertinggi | 0.81 (0.72–0.90) | Li et al. (2026) |
Perbincangan
Jawapan jujur kepada tajuk artikel ini: meta-analisis menunjukkan pengambilan buah dikaitkan dengan risiko kanser yang lebih rendah, tetapi kesannya terhadap jumlah kanser kecil (kira-kira 3% bagi setiap 200 g/hari buah dan sayur) dan lebih jelas bagi kanser tertentu seperti perut dan paru-paru. Pengurangan risiko kanser juga hanya diperhatikan sehingga 600 g/hari; data ini tidak menunjukkan faedah tambahan melebihi paras tersebut.
Perbandingan antara kajian menunjukkan perbezaan mengikut jenis kanser dan jenis buah. Wu et al. (2023) menemui hubungan dengan kanser kolorektal bagi buah tertentu sahaja, manakala kohort Shanghai tidak menemui hubungan bagi kanser kolorektal. Bagi kanser paru-paru, buah tidak boleh menggantikan berhenti merokok; hubungan paling jelas justeru dalam perokok, kumpulan yang paling berisiko.
Batasan penting ialah semua bukti bersifat pemerhatian: ia menunjukkan hubungan, bukan sebab-akibat, dan pengambil buah tinggi mungkin juga mengamalkan gaya hidup lebih sihat. Heterogeniti juga tinggi bagi sesetengah analisis. Tiada kajian Malaysia ditemui, tetapi buah tempatan seperti limau, tembikai dan jambu batu mudah didapati (pengetahuan am). Pesakit kanser yang sedang dirawat perlu mendapatkan nasihat doktor atau pakar dietetik dan tidak menggantikan rawatan dengan buah.
Implikasi kepada Pengguna dan Agensi
1. Sasarkan pengambilan buah dan sayur harian yang konsisten; pengurangan risiko kanser diperhatikan sehingga sekitar 600 g/hari.
2. Pelbagaikan buah, termasuk limau, epal dan tembikai yang dikaitkan dengan risiko kanser kolorektal lebih rendah.
3. Buah melengkapi, bukan menggantikan, langkah utama seperti berhenti merokok, aktiviti fizikal dan saringan kanser.
4. Agensi pertanian boleh menyokong bekalan buah tempatan yang mampu milik untuk meningkatkan pengambilan masyarakat.
5. Pesakit kanser wajar berunding dengan doktor atau pakar dietetik sebelum mengubah diet secara besar.
Kesimpulan
Meta-analisis terkini menunjukkan pengambilan buah dikaitkan dengan risiko kanser yang lebih rendah, dengan kesan kecil bagi jumlah kanser (RR 0.97 per 200 g/hari) tetapi lebih ketara bagi kanser perut, paru-paru dan, bagi buah tertentu, kolorektal. Bukti ini bersifat pemerhatian, maka buah perlu dilihat sebagai sebahagian gaya hidup sihat, bukan perisai tunggal terhadap kanser.
Rujukan
1. Aune, D., Giovannucci, E., et al. (2017). Fruit and vegetable intake and the risk of cardiovascular disease, total cancer and all-cause mortality-a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective studies. International Journal of Epidemiology. https://doi.org/10.1093/IJE/DYW319
2. Naemi Kermanshahi, M., Safaei, E., Tutunchi, H., et al. (2023). Fruit and vegetable intake in relation to gastric cancer risk: A comprehensive and updated systematic review and dose-response meta-analysis of cohort studies. Frontiers in Nutrition. https://doi.org/10.3389/fnut.2023.973171
3. Wu, Z., Chen, J., Li, H., et al. (2023). Different types of fruit intake and colorectal cancer risk: A meta-analysis of observational studies. World Journal of Gastroenterology. https://doi.org/10.3748/wjg.v29.i17.2679
4. Wang, C., Yang, T., Guo, X., et al. (2019). The associations of fruit and vegetable intake with lung cancer risk in participants with different smoking status: A meta-analysis of prospective cohort studies. Nutrients. https://doi.org/10.3390/NU11081791
5. Li, J., Yin, X., Zhao, G., et al. (2026). Fruit and vegetable intake in relation to the risks of lung, colorectal, stomach, and overall cancers in China: A prospective cohort study. International Journal of Cancer. https://doi.org/10.1002/ijc.70697
6. Moher, D., Liberati, A., Tetzlaff, J., Altman, D. G., et al. (2009). Preferred reporting items for systematic reviews and meta-analyses: the PRISMA statement. PLOS Medicine. https://doi.org/10.1371/JOURNAL.PMED.1000097
7. DerSimonian, R., & Laird, N. M. (1986). Meta-analysis in clinical trials. Controlled Clinical Trials. https://doi.org/10.1016/0197-2456(86)90046-2
8. Egger, M., Davey Smith, G., Schneider, M., & Minder, C. E. (1997). Bias in meta-analysis detected by a simple, graphical test. BMJ. https://doi.org/10.1136/BMJ.315.7109.629
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: buah, risiko kanser, meta-analisis, kajian kohort, kanser kolorektal, kanser perut, kanser paru-paru, dos-tindak balas
