Pengenalan
Denggi kekal sebagai isu kesihatan awam di Malaysia, manakala industri pemprosesan buah menghasilkan banyak sisa kulit (pengetahuan am). Kulit buah sitrus kaya dengan minyak pati yang mengandungi sebatian aktif seperti limonena. Perlu dinyatakan bahawa semua kajian yang ditemui untuk artikel ini adalah mengenai minyak atau ekstrak kulit buah sitrus sahaja; minyak pati daripada kulit buah bukan sitrus tidak diliputi oleh sumber ini.
Kajian utama bertajuk “Essential Oil from Citrus medica Waste and Its Repellent Activity Against Mosquitoes (Diptera: Culicidae)” (Nur Hisam Zamakshshari et al., 2025). Objektifnya ialah mengkaji penggunaan kulit Citrus medica sebagai pengusir nyamuk baharu yang diformulasi daripada minyak patinya. Negara kajian tidak dinyatakan secara jelas dalam abstrak. Kajian sokongan merangkumi lapan kultivar sitrus dari Pakistan (Nawaz et al., 2024), ekstrak kulit Citrus limon dari wilayah Gia Lai, Vietnam (Phung Thi Kim Hue et al., 2022), minyak kulit empat spesies sitrus terhadap perosak bijirin simpanan (Visakh et al., 2022) dan minyak kulit Citrus aurantifolia terhadap Aedes aegypti di Myanmar (Maung Maung Mya et al., 2026).
Sorotan Kajian Lepas
Gubler (2009) menjelaskan bahawa trend global, perubahan penternakan, pembandaran, pengangkutan moden dan globalisasi menyebabkan kemunculan semula wabak penyakit bawaan vektor sejak 30 tahun lalu.
Gillij et al. (2008) menguji aktiviti pengusir nyamuk minyak pati tumbuhan aromatik di Argentina. Perbandingan komponen utama setiap minyak menunjukkan bahawa limonena dan kamfor merupakan komponen utama yang bertanggungjawab terhadap kesan pengusir, dan berbanding DEET, kebanyakan minyak pati didapati berkesan.
Minyak pati tidak larut dalam air, maka nanoemulsi sering digunakan (pengetahuan am). Shafiq-un-Nabi et al. (2007) menerangkan asas pengiraan dan pembinaan rajah fasa pseudoternari untuk memilih formulasi nanoemulsi yang stabil dengan kepekatan surfaktan minimum. Ostertag et al. (2012) pula mengkaji faktor komposisi dan keadaan penyediaan yang mempengaruhi saiz titisan nanoemulsi boleh makan melalui kaedah penyongsangan fasa emulsi.
Dapatan Utama
Limonena dominan. Nur Hisam Zamakshshari et al. (2025) mengekstrak minyak pati kulit C. medica melalui penyulingan hidro dan menganalisisnya dengan GC-MS. D-limonena merangkumi hampir 64.57% daripada juzuk utama.
Formulasi semburan nanoemulsi. Semburan nanoemulsi minyak pati (EON) yang dihasilkan kelihatan sedikit keruh, putih kebiruan dan isotropik. pH EON ialah 5.45, yang dinyatakan mesra kulit, dan kelikatannya 0.8896 ± 0.0016 cP pada 27°C (air: 0.8539 cP). Mikroskop elektron pengimbas menunjukkan titisan berbentuk sfera dan homogen tanpa penggumpalan.
Keberkesanan pengusir. Ujian keberkesanan menunjukkan EON memberikan lebih 70% kesan pengusir nyamuk.
Lapan kultivar sitrus. Nawaz et al. (2024) mendapati limonena ialah sebatian paling banyak dalam minyak kulit segar, iaitu 94.5% (C. jambhiri), 96.1% (C. aurantium), 95.3% dan 93.3% (C. sinensis kultivar Blood Malta dan Shakri Malta), 56.2% (C. limon), 91.5% (C. pseudolimon) serta 96.4% dan 96.7% (C. reticulata kultivar Feutrell’s Early dan Kinnow). Minyak kulit C. aurantium dan Shakri Malta memberikan aktiviti pengusir tertinggi terhadap nyamuk betina Ae. aegypti, iaitu perlindungan selama 45 minit pada kepekatan 166 µg/cm². Minyak C. limon mencatat aktiviti antibakteria tertinggi dengan kepekatan perencatan minimum 312 ?g/mL terhadap Staphylococcus aureus.
Ekstrak etanol kulit lemon. Phung Thi Kim Hue et al. (2022) mengoptimumkan pengekstrakan kulit C. limon yang dibuang, dengan kecekapan maksimum 4.02% pada 40°C selama 3 jam, dua kali pengekstrakan menggunakan etanol 95%. Limonena merangkumi 12.2% daripada ekstrak. Pada kepekatan 0.01 mL, ekstrak ini memberikan masa perlindungan 70 minit terhadap Aedes aegypti dengan peratusan gigitan 0.9%, berbeza secara signifikan berbanding kawalan negatif (P < 0.05). Bahan ini ialah ekstrak etanol, bukan minyak pati sulingan.
Perosak bijirin simpanan. Visakh et al. (2022) mendapati D-limonena ialah juzuk utama minyak kulit empat spesies sitrus. Minyak ini menunjukkan aktiviti sentuhan, fumigan dan pengusir yang signifikan terhadap Tribolium castaneum dan Callosobruchus chinensis, dengan Citrus aurantifolia paling berkesan. Minyak ini tidak menjejaskan percambahan biji gandum.
Larvisid dan ovisid. Maung Maung Mya et al. (2026) memperoleh 1.65 g minyak pati daripada 300 g kulit segar melalui penyulingan stim pada 100°C selama 3 jam. Dos tertinggi 0.01 g menghasilkan 100% knockdown dalam 60 minit dan 98.8% kematian larva dalam 24 jam, serta 100% kesan ovisid selama 4 hari. Nilai LC50 dan LC90 ialah 0.0017 g dan 0.0053 g. Tiada ketoksikan akut pada mencit dan tiada kesan alergenik pada arnab. Butiran penuh ujian pengusir terpotong dalam abstrak sumber.
| Parameter | Nilai | Sumber |
|---|---|---|
| D-limonena (C. medica) | Hampir 64.57% | Nur Hisam Zamakshshari et al. (2025) |
| Kesan pengusir EON | >70% | Nur Hisam Zamakshshari et al. (2025) |
| pH EON | 5.45 | Nur Hisam Zamakshshari et al. (2025) |
| Perlindungan (C. aurantium, Shakri Malta) | 45 minit pada 166 µg/cm² | Nawaz et al. (2024) |
| Perlindungan ekstrak C. limon | 70 minit; gigitan 0.9% | Phung Thi Kim Hue et al. (2022) |
| LC50; LC90 larva | 0.0017 g; 0.0053 g | Maung Maung Mya et al. (2026) |
Perbincangan
Kajian ini menunjukkan bahawa minyak dan ekstrak kulit sitrus mempunyai potensi sebagai pengusir dan racun serangga semula jadi, dengan limonena sebagai sebatian utama yang dikaitkan dengan kesan tersebut. Formulasi nanoemulsi dalam kajian utama memberikan semburan homogen dengan pH mesra kulit dan lebih 70% kesan pengusir.
Namun, semua keputusan ini diperoleh dalam keadaan makmal. Tempoh perlindungan yang dilaporkan agak singkat, iaitu 45 minit (Nawaz et al., 2024) dan 70 minit (Phung Thi Kim Hue et al., 2022), dan setiap kajian menggunakan kaedah, kepekatan dan unit berbeza, maka hasilnya tidak boleh dibandingkan secara langsung. Minyak pati juga mudah meruap, dan sesetengah minyak sitrus boleh merengsakan kulit atau menyebabkan kepekaan cahaya pada individu tertentu, maka minyak pekat tidak wajar disapu terus pada kulit (pengetahuan am).
Oleh itu, minyak kulit sitrus belum boleh dianggap pengganti pengusir berdaftar. Di kawasan berisiko denggi atau wabak penyakit bawaan nyamuk, orang ramai dinasihatkan menggunakan pengusir nyamuk yang berdaftar dengan pihak berkuasa dan mengikut nasihat kesihatan awam, di samping memusnahkan tempat pembiakan nyamuk (pengetahuan am). Bagi Malaysia, sisa kulit limau dan sitrus lain daripada industri jus dan makanan berpotensi diteroka sebagai bahan mentah produk bernilai tambah, tertakluk kepada ujian keselamatan dan pendaftaran.
Implikasi kepada Pengusaha dan Agensi
1. Sisa kulit sitrus boleh dikumpul dan disuling untuk menghasilkan minyak pati bernilai tambah.
2. Produk pengusir yang hendak dipasarkan perlu melalui ujian keberkesanan, keselamatan kulit dan pendaftaran mengikut peraturan (pengetahuan am).
3. Di kawasan berisiko denggi, gunakan pengusir berdaftar; produk sitrus buatan sendiri tidak wajar dijadikan perlindungan utama.
4. Minyak kulit sitrus berpotensi diuji sebagai racun serangga botani untuk perosak bijirin simpanan.
5. Kajian lanjut diperlukan untuk menilai tempoh perlindungan di lapangan dan kesan minyak kulit buah bukan sitrus.
Kesimpulan
Minyak pati kulit sitrus, terutamanya yang kaya dengan D-limonena, menunjukkan kesan pengusir nyamuk dalam ujian makmal, termasuk lebih 70% kesan pengusir bagi nanoemulsi kulit Citrus medica dan perlindungan 45 hingga 70 minit dalam kajian lain. Ia juga berpotensi sebagai larvisid dan racun perosak bijirin simpanan. Walau bagaimanapun, bukti masih terhad kepada ujian makmal dan kepada buah sitrus sahaja, maka pengusir berdaftar kekal sebagai pilihan utama di kawasan berisiko penyakit.
Rujukan
1. Nur Hisam Zamakshshari, Nurhaziqah Md Yazid, Swen Jack Kho, et al. (2025). Essential oil from Citrus medica waste and its repellent activity against mosquitoes (Diptera: Culicidae). Borneo Journal of Resource Science and Technology. https://doi.org/10.33736/bjrst.6982.2025
2. Nawaz, M. Z., Ullah, B., Abbas, M. G., et al. (2024). Antibacterial and mosquito repellent potential of eight citrus cultivars and their chemical composition. Horticulturae. https://doi.org/10.3390/horticulturae11010009
3. Phung Thi Kim Hue, Le Tri Vien, Le Dung Sy, et al. (2022). Optimization of Citrus limon peel extraction, determination of main chemical components and effectiveness in repellency against Aedes mosquito dengue fever vector. T?p chí Công ngh? Sinh h?c. https://doi.org/10.15625/1811-4989/16365
4. Visakh, N. U., Pathrose, B., Chellappan, M., et al. (2022). Chemical characterisation, insecticidal and antioxidant activities of essential oils from four Citrus spp. fruit peel waste. Food Bioscience. https://doi.org/10.1016/j.fbio.2022.102163
5. Maung Maung Mya, Chit Thet Nwe, Than Myat Htay, et al. (2026). Larvicidal, ovicidal and repellency properties of Citrus aurantifolia (Lemon) peels essential oil against Aedes aegypti mosquitoes. Middle East Journal of Applied Science & Technology. https://doi.org/10.46431/mejast.2026.9207
6. Gubler, D. J. (2009). Vector-borne diseases. Revue Scientifique et Technique. https://doi.org/10.20506/RST.28.2.1904
7. Gillij, Y. G., Gleiser, R. M., Zygadlo, J. A., et al. (2008). Mosquito repellent activity of essential oils of aromatic plants growing in Argentina. Bioresource Technology. https://doi.org/10.1016/J.BIORTECH.2007.04.066
8. Shafiq-un-Nabi, S., Shakeel, F., Talegaonkar, S., Ali, J., Baboota, S., Ahuja, A., Khar, R. K., Ali, M., et al. (2007). Formulation development and optimization using nanoemulsion technique: A technical note. AAPS PharmSciTech. https://doi.org/10.1208/PT0802028
9. Ostertag, F., Weiss, J., McClements, D. J., et al. (2012). Low-energy formation of edible nanoemulsions: Factors influencing droplet size produced by emulsion phase inversion. https://doi.org/10.1016/J.JCIS.2012.07.089
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: minyak pati, kulit sitrus, pengusir nyamuk, D-limonena, Aedes aegypti, nanoemulsi, larvisid, sisa buah
