Pengenalan
Di Malaysia, keperluan untuk memindahkan pokok buah yang sudah besar timbul dalam beberapa situasi: tanah kebun diambil untuk pembangunan atau pelebaran jalan, pokok induk bernilai perlu diselamatkan, atau pokok buah matang dibeli untuk landskap kediaman dan taman (pengetahuan am). Memindahkan pokok matang adalah mahal dan berisiko kerana sebahagian besar akar akan terputus. Persoalan utama ialah teknik apakah yang meningkatkan peluang pokok hidup, dan berapakah kadar kejayaan yang realistik.
Artikel ini meringkaskan kajian bertajuk “Effect of root pruning prior to transplanting on establishment of southern magnolia in the landscape” (Gilman, 1992). Objektifnya ialah menilai kesan pemangkasan akar pada masa berbeza sebelum pemindahan terhadap pertumbuhan pokok Magnolia grandiflora selepas dipindahkan. Negara kajian tidak dinyatakan dalam abstrak. Kajian ini dipilih kerana ia antara sedikit kajian dalam carian yang mempunyai abstrak dan senarai rujukan lengkap. Perlu ditegaskan sejak awal bahawa literatur saintifik tentang pemindahan pokok BUAH matang amat terhad. Dapatan dilengkapi oleh kajian pokok argan matang (El Ghazali et al., 2024), satu ulasan amalan terbaik (“Mature tree transplanting”, 2016), dan dua paten tentang oren dan pekan (Chen Dongkui et al., 2019; Chen Yu et al., 2019). Paten bukan penerbitan berwasit (peer-reviewed), dan angka di dalamnya ialah dakwaan pemohon paten sendiri.
Sorotan Kajian Lepas
Gilman (1992) menjelaskan bahawa pemangkasan akar di tapak semaian pokok buah, hutan dan landskap ialah amalan lama yang pelbagai. Ia digunakan untuk menghasilkan pokok yang lebih kukuh, memaksa pembentukan sistem akar yang padat dan berserabut, melambatkan pertumbuhan pucuk serta meningkatkan kemandirian dan pertumbuhan selepas pemindahan. Namun, masa, kekerapan, keterukan dan lokasi pemangkasan akar lebih banyak ditentukan oleh pengalaman dan tradisi berbanding kajian saintifik. Kajian terdahulu yang dirujuk dalam abstrak mencadangkan bahawa pokok yang dipindahkan mungkin mendapat manfaat daripada nisbah akar halus kepada akar kasar yang tinggi di dalam bebola akar.
Asas fisiologi amalan ini berkait dengan karya Physiology of Woody Plants (Jarvis et al., 1983; Lyr et al., 1967). Abstrak Gilman (1992) menerangkan konsep bahawa setiap spesies mempunyai nisbah pucuk kepada akar yang tersendiri; apabila nisbah ini berubah, seperti semasa pemindahan, pokok bertindak balas dengan mengalihkan asimilat untuk menggantikan bahagian yang hilang. Pemangkasan akar mengurangkan pertumbuhan pucuk tetapi merangsang pertumbuhan akar.
Maggs (1964) dari East Malling Research Station mengkaji kadar pertumbuhan berhubung dengan bekalan dan permintaan asimilat, dengan daun dan akar sebagai kawasan pengehad, yang menyokong idea keseimbangan pucuk dan akar ini. Dari sudut perhutanan, Smith (1962) dalam The Practice of Silviculture merangkumi topik pemangkasan, penjarangan, penghasilan stok tanaman dan penanaman, manakala Lutz (1936) turut menerbitkan satu tulisan bertajuk sama dalam jurnal Ecology.
Dapatan Utama
Pemangkasan akar mempercepat pertumbuhan tahun pertama. Gilman (1992) memangkas akar magnolia yang ditanam di ladang sekali, sama ada semasa dorman, selepas pucukan pertama atau selepas pucukan kedua, sebelum dipindahkan pada musim sejuk. Pada tahun pertama selepas pemindahan, pokok yang dipangkas akarnya tumbuh sedikit lebih cepat berbanding pokok yang tidak dipangkas.
Kesan tidak berpanjangan. Pada tahun kedua dan ketiga, kadar pertumbuhan pokok yang dipangkas dan tidak dipangkas adalah serupa. Tiada perbezaan pertumbuhan antara rawatan masa pemangkasan yang berlainan.
Tempoh pemantapan. Pokok memerlukan paling lama 1 tahun bagi setiap inci kaliper batang untuk mantap di landskap.
Musim pemindahan menentukan kemandirian argan. El Ghazali et al. (2024) mendapati pemindahan pokok argan (Argania spinosa) matang pada musim panas, luruh dan sejuk mencatatkan kadar kemandirian melebihi 50%, manakala pemindahan pada musim bunga hampir tidak mencapai 10%.
Pemotongan kanopi sepenuhnya. Pemotongan keseluruhan silara meningkatkan kemandirian argan kepada lebih 70% bagi musim panas, luruh dan sejuk, dan 50% bagi musim bunga. Penyiraman sahaja atau digabungkan dengan pemangkasan akar selama 6 bulan meningkatkan kadar pemulihan hanya apabila dilakukan pada musim luruh untuk pemindahan pada musim bunga; rawatan yang sama pada musim bunga untuk pemindahan musim panas tidak membantu.
Prinsip daripada pokok kecil. Ulasan “Mature tree transplanting” (2016) menegaskan bahawa kajian bereplikasi ke atas pokok sangat matang (diameter batang >750 mm) tidak praktikal, jadi pengetahuan daripada pokok kecil perlu digunakan. Faktor utama ialah kehilangan dan pertumbuhan semula akar, tekanan air, status karbohidrat, saiz bebola akar, pemangkasan akar dan kanopi persediaan, serta masa operasi. Ulasan ini menilai pemindahan empat pokok matang di Hong Kong dalam tempoh 15 tahun.
Dakwaan paten (bukan berwasit). Paten Chen Dongkui et al. (2019) bagi oren mendakwa kadar kemandirian 100% dengan pemangkasan dahan dan daun secara berat, dan menyatakan kaedah itu terutamanya sesuai untuk pokok yang telah ditanam 2 hingga 5 tahun. Paten Chen Yu et al. (2019) bagi pekan (Carya illinoinensis) dalam tempoh berbuah penuh mendakwa kemandirian 95% atau lebih dan hasil pulih setara pokok kawalan dalam tahun ketiga, dengan pemangkasan berat dan semburan hormon tumbuhan.
| Teknik / faktor | Dapatan | Sumber |
|---|---|---|
| Pemangkasan akar sebelum pindah | Tumbesaran lebih cepat pada tahun 1 sahaja | Gilman (1992) |
| Tempoh pemantapan | ?1 tahun bagi setiap inci kaliper | Gilman (1992) |
| Pindah musim panas/luruh/sejuk (argan) | >50% hidup | El Ghazali et al. (2024) |
| Pindah musim bunga (argan) | Hampir tidak mencapai 10% | El Ghazali et al. (2024) |
| Pemotongan silara penuh (argan) | >70% (50% musim bunga) | El Ghazali et al. (2024) |
| Oren, pangkasan berat (paten) | 100% (dakwaan) | Chen Dongkui et al. (2019) |
| Pekan berbuah penuh (paten) | ?95%; hasil pulih tahun ke-3 (dakwaan) | Chen Yu et al. (2019) |
Perbincangan
Bukti yang ada menunjukkan bahawa dua faktor paling berpengaruh ialah masa pemindahan dan pengurangan kanopi. Data argan jelas: musim yang salah boleh menurunkan kemandirian kepada kira-kira 10%, manakala pemotongan kanopi menaikkannya melebihi 70% (bagi musim selain musim bunga). Pemangkasan akar awal pula memberi kelebihan kecil dan sementara pada magnolia, bukan penyelesaian ajaib. Prinsip ini selaras dengan ulasan Hong Kong yang menekankan keseimbangan antara kehilangan akar, tekanan air dan simpanan karbohidrat.
Angka 95% hingga 100% daripada paten kelihatan menarik, tetapi ia tidak melalui semakan rakan sebidang dan abstrak tidak memberi maklumat tentang bilangan pokok yang boleh disemak. Ia patut dianggap sebagai panduan teknik, bukan bukti kadar kejayaan. Malah, paten oren itu sendiri menyatakan kaedahnya terutamanya sesuai untuk pokok yang telah ditanam 2 hingga 5 tahun, bukan pokok yang sangat tua.
Batasan terbesar ialah tiada kajian tentang pokok buah tropika seperti durian, mangga atau rambutan, dan tiada kajian dari Malaysia ditemui. Di Malaysia tiada musim sejuk atau dorman yang jelas, jadi “masa yang sesuai” mungkin lebih berkait dengan musim hujan, fasa pucukan atau selepas tuaian (pengetahuan am). Kadar kejayaan bagi pokok buah tropika matang masih belum diketahui secara saintifik.
Implikasi kepada Pekebun dan Kontraktor Landskap
1. Rancang pemindahan beberapa bulan lebih awal; pemangkasan akar dan penyiraman persediaan perlu masa.
2. Kurangkan kanopi secara ketara untuk mengimbangi akar yang hilang.
3. Pilih masa pemindahan dengan teliti; dalam konteks tempatan, elakkan tempoh kemarau dan ketika pokok sedang berbunga atau berbuah (pengetahuan am).
4. Jangkakan tempoh pemulihan yang panjang, sehingga 1 tahun bagi setiap inci kaliper batang, dan hasil buah yang tertangguh.
5. Rekodkan setiap pemindahan untuk membina data tempatan tentang kadar kejayaan.
Kesimpulan
Pemindahan pokok buah matang boleh berjaya, tetapi bukti saintifik untuk pokok buah, khususnya pokok buah tropika, amat terhad. Kajian yang ada menunjukkan bahawa masa pemindahan dan pemotongan kanopi sangat menentukan kemandirian, manakala pemangkasan akar awal memberi manfaat kecil dan sementara. Dakwaan kemandirian tinggi dalam paten perlu dibaca dengan berhati-hati kerana tidak berwasit.
Rujukan
1. Gilman, E. F. (1992). Effect of root pruning prior to transplanting on establishment of southern magnolia in the landscape.
2. El Ghazali, H., Baâmal, L., Benaoda Tlemçani, N.-E., et al. (2024). Transplantation of mature argan trees (Argania spinosa L. Skeels): Recovery rate optimization. Pracetak. https://doi.org/10.20944/preprints202408.1747.v1
3. Mature tree transplanting: Science supports best management practice. (2016). Arboricultural Journal. https://doi.org/10.1080/03071375.2016.1157401
4. Chen Dongkui, Liu Fuping, Huang Qichun, et al. (2019). Transplanting method of large fertile orange trees. Paten (tidak berwasit).
5. Chen Yu, Wang Min, Zhu Cancan, et al. (2019). High-survival fast-recovery transplanting method of carya illinoinensis in full-fruit period. Paten (tidak berwasit).
6. Jarvis, P. G., Kramer, P. J., Kozlowski, T. T., et al. (1983). Physiology of woody plants. Journal of Applied Ecology. https://doi.org/10.2307/2403413
7. Lyr, H., Polster, H., Fiedler, H. J., et al. (1967). The physiology of woody plants.
8. Maggs, D. H. (1964). Growth-rates in relation to assimilate supply and demand I. Leaves and roots as limiting regions. Journal of Experimental Botany. https://doi.org/10.1093/jxb/15.3.574
9. Smith, D. M. (1962). The practice of silviculture. Buku.
10. Lutz, H. J. (1936). The practice of silviculture. Ecology. https://doi.org/10.2307/1932965
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: pemindahan pokok matang, pemangkasan akar, pemangkasan kanopi, kadar kemandirian, bebola akar, argan, musim pemindahan
