Tidak semua ulam raja mempunyai khasiat yang sama. Kandungan antioksidan dan sebatian aktifnya berubah mengikut umur tanaman semasa dituai, musim penanaman, dan cara ia dikeringkan atau diproses. Maklumat ini penting bagi petani yang menanam ulam raja untuk pasaran, pengeluar produk herba, dan pengguna yang ingin mendapatkan manfaat maksimum. Artikel ini merumuskan kajian tentang faktor-faktor tersebut.
Faktor 1: Umur Tanaman Semasa Dituai
Kajian antioksidan
Kajian ke atas ulam raja yang dituai pada umur 8, 10 dan 12 minggu mendapati sampel yang dituai pada umur 8 minggu semasa musim kering menunjukkan bioaktiviti tertinggi, dengan jumlah fenolik 26.04 g setara asid galik bagi setiap 100 g [1].
Kajian perencatan enzim gula
Kajian lain menilai ulam raja pada umur 6, 8, 10, 12 dan 14 minggu untuk aktiviti perencatan alfa-glukosidase, iaitu enzim yang berkaitan dengan penyerapan gula [2]:
Aktiviti perencatan dan jumlah fenolik meningkat dengan ketara apabila tanaman matang, mencapai maksimum pada minggu ke-10.
Pada minggu ke-10, ekstrak lebih kuat daripada kuersetin piawai.
Penyelidik mengesyorkan minggu ke-10 sebagai masa terbaik untuk menuai daun ulam raja bagi potensi menurunkan glukosa.
Rutin dan glikosida flavonoid seperti kuersetin 3-O-arabinofuranosida, kuersetin 3-O-ramnosida, kuersetin 3-O-glukosida dan kuersetin 3-O-xilosida dikenal pasti sebagai metabolit bioaktif utama [2].
Kesimpulan untuk petani
| Tujuan | Umur tuai yang disyorkan |
|---|---|
| Antioksidan maksimum | Sekitar 8 minggu (musim kering) [1] |
| Potensi penurunan glukosa | Sekitar 10 minggu [2] |
Perbezaan ini mungkin disebabkan oleh perbezaan kaedah, lokasi dan ujian yang digunakan. Secara praktikal, menuai antara 8 hingga 10 minggu mungkin optimum.
Faktor 2: Musim
Kajian yang sama membandingkan musim kering dan musim hujan [1]:
| Musim tanam | Bioaktiviti | Ketinggian pokok |
|---|---|---|
| Jun hingga Ogos (kering) | Jauh lebih tinggi | Lebih tinggi |
| Oktober hingga Disember (hujan) | Lebih rendah | Lebih rendah |
Kepekatan enam sebatian yang dikenal pasti, termasuk glikosida kuersetin, rutin dan asid klorogenik, berbeza dengan ketara antara umur tanaman dan musim [1].
Implikasi: Ulam raja yang ditanam semasa musim kering mungkin lebih berkhasiat. Petani boleh merancang jadual penanaman mengikut musim untuk menghasilkan ulam raja berkualiti tinggi.
Faktor 3: Pengeringan
Ulam raja segar mudah layu, jadi pengeringan diperlukan untuk menghasilkan serbuk dengan jangka hayat lebih panjang. Kajian pengeringan ketuhar pada 60°C, 80°C dan 100°C mendapati [3]:
Kandungan nutrien dan fenolik berkurang dengan ketara pada suhu tinggi (80°C hingga 100°C).
Haba berlebihan menjejaskan kualiti daun.
Suhu 60°C memberikan keseimbangan terbaik antara kecekapan pengeringan dan kualiti nutrisi.
Faktor 4: Kaedah Pengekstrakan
Bagi pengeluar produk herba, kaedah pengekstrakan mempengaruhi kandungan sebatian:
Pengekstrakan air pada 85°C selama 30 minit memberikan hasil dan aktiviti antioksidan yang lebih tinggi. Jumlah fenolik tidak dipengaruhi dengan ketara oleh suhu dan masa [4].
Ekstrak etanol melalui rendaman langsung menunjukkan kapasiti antioksidan tertinggi berbanding kaedah dan pelarut lain [5].
Ekstrak etanol 100% paling berkesan untuk aktiviti anti-obesiti dan antioksidan dalam satu kajian saringan [6].
Ekstrak berbanding jus
Kajian mendapati ekstrak daun ulam raja mempunyai kapasiti antioksidan lebih tinggi berbanding jus ulam raja [7]. Namun, bagi pengguna biasa, makan ulam raja segar masih cara paling mudah dan murah.
Faktor 5: Bahagian Tumbuhan
Daun ulam raja mengandungi flavonoid dan terbitannya, fenolik lain dan minyak pati, manakala akar hanya mengandungi bukan-flavonoid [8]. Oleh itu, daun ialah bahagian yang paling berkhasiat untuk dimakan.
Aplikasi dalam Produk Makanan
Ulam raja boleh dimasukkan dalam produk makanan berfungsi. Kajian menghasilkan mi kuning alkali herba menggunakan ekstrak kering dan ekstrak air ulam raja mendapati [9]:
Jumlah fenolik mi herba antara 115 hingga 149 mg setara asid galik per 100 g.
Mi dengan 4% ekstrak kering menunjukkan perencatan radikal DPPH tertinggi (92.8%).
Mi dengan ekstrak air lebih diterima oleh panel penilai.
Ini menunjukkan potensi ulam raja untuk meningkatkan pengambilan antioksidan melalui makanan harian [9].
Panduan untuk Petani
1. Tanam semasa musim kering jika boleh, untuk kandungan antioksidan lebih tinggi [1].
2. Tuai pada umur 8 hingga 10 minggu untuk kualiti optimum [1][2].
3. Keringkan pada suhu rendah (sekitar 60°C) jika menghasilkan serbuk [3].
4. Gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan patuhi tempoh tunggu sebelum tuai.
5. Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian tentang amalan pertanian baik untuk sayuran ulam.
Panduan untuk Pengguna
1. Pilih daun yang segar, hijau dan tidak layu.
2. Makan segera selepas dibeli untuk kandungan antioksidan maksimum.
3. Jika membeli serbuk ulam raja, pilih produk dari pengeluar yang menyatakan kaedah pemprosesan.
Kesimpulan
Khasiat ulam raja sangat bergantung kepada masa tuai, musim dan cara pemprosesan. Kajian menunjukkan ulam raja yang ditanam semasa musim kering dan dituai pada umur 8 hingga 10 minggu mempunyai kandungan antioksidan dan aktiviti perencatan enzim gula yang tertinggi. Pengeringan pada suhu tinggi mengurangkan kandungan fenolik, jadi suhu sekitar 60°C lebih sesuai. Maklumat ini boleh membantu petani dan pengeluar menghasilkan ulam raja berkualiti tinggi.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perubatan atau pertanian khusus. Rujuk Jabatan Pertanian untuk nasihat penanaman yang sesuai dengan kawasan anda.
Rujukan
[1] A. Mediani et al. (2012). Influence of Growth Stage and Season on the Antioxidant Constituents of Cosmos caudatus. Plant Foods for Human Nutrition. DOI: 10.1007/s11130-012-0317-x.
[2] W. A. Wan-Nadilah et al. (2019). Variation in the metabolites and ?-glucosidase inhibitory activity of Cosmos caudatus at different growth stages. BMC Complementary and Alternative Medicine. DOI: 10.1186/s12906-019-2655-9.
[3] U. Amira et al. (2025). Kinetic Study on the Physicochemical of Ulam Raja (Cosmos caudatus) Leaves Powder. ASM Science Journal. DOI: 10.32802/asmscj.2025.0190.
[4] S. Seyed-Reihani et al. (2017). Total phenolic content and antioxidant activity of Ulam raja (Cosmos caudatus) and quantification of its selected marker compounds: Effect of extraction. International Journal of Food Properties. DOI: 10.1080/10942912.2016.1155055.
[5] M. Rafi et al. (2023). LC-HRMS-based metabolomics to evaluate the phytochemical profile and antioxidant capacity of Cosmos caudatus with different extraction methods and solvents. Arabian Journal of Chemistry. DOI: 10.1016/j.arabjc.2023.105065.
[6] H. Abdul Rahman et al. (2017). Anti-obesity and antioxidant activities of selected medicinal plants and phytochemical profiling of bioactive compounds. International Journal of Food Properties. DOI: 10.1080/10942912.2016.1247098.
[7] S. H. Cheng (2017). Metabolic effects of Cosmos caudatus Kunth (ulam raja) supplementation in type-2 diabetes mellitus patients.
[8] M. Ahda et al. (2023). A review on Cosmos caudatus as A potential medicinal plant based on pharmacognosy, phytochemistry, and pharmacological activities. International Journal of Food Properties. DOI: 10.1080/10942912.2022.2158862.
[9] A. Norlaili et al. (2014). Effect of Cosmos caudatus Kunth. (Ulam Raja) aqueous and dry extracts on the physicochemical and functional properties, and sensory acceptability of herbal yellow alkaline noodles. Malaysian Journal of Nutrition.
