Pengenalan
Dusun buah di Malaysia akhirnya perlu ditebang apabila pokok sudah tua, kurang produktif atau diganti dengan klon baharu. Pada masa itu, persoalan yang sering timbul ialah sama ada kayu nangka, rambutan dan durian mempunyai nilai sebagai balak atau hanya layak dijadikan kayu api. Pengalaman kayu getah, yang dahulunya dianggap sisa tetapi kini menjadi bahan utama industri perabot Malaysia, menunjukkan bahawa kayu daripada pokok tanaman boleh bernilai jika sifatnya difahami (pengetahuan am).
Artikel ini meringkaskan kajian bertajuk “Physical and Mechanical Properties of Selected Fruit-bearing and Underutilized Tree Species in the Philippines” (Alipon et al., t.t.) dari Filipina. Objektifnya ialah menilai sifat fizikal dan mekanikal enam spesies pokok, iaitu empat spesies berbuah termasuk nangka (Artocarpus heterophyllus) dan durian (Durio zibethinus), serta dua spesies kurang digunakan, bagi menambah bekalan bahan mentah industri berasaskan kayu. Kajian sokongan terdiri daripada kajian kayu jambu bol, rambutan dan durian di Kalimantan Tengah, Indonesia (Aiso et al., 2017), sifat kayu durian (Fahrussiam dan Lestari, 2023), rasuk kayu lamina durian dan terap (Herawati et al., 2025) dan kayu nangka di Uganda (Zziwa et al., 2012).
Sorotan Kajian Lepas
Alipon et al. (t.t.) menyatakan bahawa kajian dijalankan untuk membantu menambah bekalan bahan mentah industri berasaskan kayu. Senarai rujukan kajian ini dalam pangkalan data hanya memaparkan satu karya, iaitu kajian Prihatmaji et al. (2017) mengenai sifat mekanikal spesies kayu keras tropika. Kajian tersebut mempromosikan kayu “inferior” dari Jawa untuk rumah kayu tradisional dan menunjukkan bahan kayu gantian bagi rumah kayu Jawa daripada kayu tropika, termasuk kayu nangka, akasia dan jati.
Fahrussiam dan Lestari (2023) menjelaskan latar belakang yang sama: bekalan kayu berkualiti dari hutan asli semakin terhad, dan hutan rakyat merupakan pembekal alternatif yang berpotensi besar bagi industri kecil tempatan mahupun industri nasional. Salah satu jenis kayu berpotensi tinggi dalam hutan rakyat ialah kayu daripada pokok buah-buahan, termasuk durian.
Zziwa et al. (2012) pula mencatatkan bahawa A. heterophyllus semakin digunakan dalam industri perabot walaupun maklumat tentang sifatnya terhad. Carian ini turut menemui kajian variasi sifat fizikal kayu nangka yang ditanam di daerah Thrissur, Kerala (Sunny et al., 2020), yang menunjukkan minat terhadap kayu nangka di pelbagai negara.
Dapatan Utama
Ketumpatan relatif nangka dan durian. Alipon et al. (t.t.) mengikut prosedur piawai ASTM-D143. Antara enam spesies, batino (Alstonia macrophylla) mempunyai ketumpatan relatif (RD) tertinggi (0.60), diikuti nangka (0.49), antipolo (0.47), santol (0.46), marang (Litsea perrottetii, 0.36) dan durian (0.34). RD nangka dikelaskan sederhana rendah, manakala durian dikelaskan rendah.
Kandungan lembapan dan pengecutan. Kandungan lembapan (MC) nangka ialah 111.07% dan durian 183.7%, dengan hubungan songsang antara RD dan MC. Pengecutan isipadu (VS) nangka ialah 6.67% dan durian 6.96%, kedua-duanya dikelaskan rendah.
Sifat mekanikal. Secara keseluruhan, sifat mekanikal nangka dikelaskan sederhana rendah, manakala durian rendah. Sifat ini dibandingkan dengan spesies “Philippine mahogany” yang lazim digunakan untuk pembinaan.
Rambutan paling kuat dalam kajian Kalimantan. Aiso et al. (2017) mengukur sejumlah 9 pokok jambu bol (Syzygium malaccense), rambutan (Nephelium lappaceum) dan durian. Purata diameter batang ialah 11.8, 15.9 dan 29.3 cm, manakala halaju gelombang tegasan (SWV) ialah 3.16, 3.95 dan 3.63 km/s, masing-masing. Rambutan mempunyai nilai SWV, ketumpatan asas dan kekuatan mampatan selari ira yang relatif lebih tinggi, mencadangkan kayunya boleh digunakan sebagai kayu gergaji pembinaan. Jambu bol dan durian pula mempunyai dinding sel gentian lebih tebal, gentian lebih panjang dan kandungan lignin Klason lebih rendah, maka mungkin sesuai untuk kayu pulpa.
Kayu durian kelas kuat III. Fahrussiam dan Lestari (2023) mendapati kayu durian tergolong kelas kuat III dengan graviti tentu 0.48 dan takat tepu gentian (TJS) 33.81%. Liang kayu berdiameter 143.78 µm dengan kekerapan 3 liang per mm², dan kualiti gentian tergolong kelas II (kualiti sederhana sebagai bahan pulpa). Kayu durian berpotensi untuk produk lamina dan kayu pertukangan dalam pembinaan ringan.
Rasuk lamina durian. Herawati et al. (2025) menghasilkan rasuk lamina bergam (glulam) daripada kayu durian dan terap (Artocarpus odoratissimus, dikenali sebagai tarap di Malaysia) digabung dengan buluh tali (Gigantochloa apus). Ketumpatan ialah 0.43–0.55 g/cm³, MOE 4,306–5,380 MPa dan MOR 25.9–34.6 MPa. Rasuk ini memenuhi kriteria JAS 234:2003 bagi ketumpatan, kandungan lembapan dan sebahagian MOR, tetapi gagal bagi MOE, kekuatan ricih dan ujian penyahlaminaan.
Nangka sebagai kayu pembinaan ringan. Zziwa et al. (2012) menguji tiga pokok nangka matang (>15 tahun) dari daerah Masindi, Uganda. Purata MOE ialah 6,378 N/mm², MOR 119 N/mm² dan ketumpatan asas 458 kg/m³, dan berdasarkan sifat ini nangka layak dikelaskan sebagai kayu pembinaan ringan.
| Parameter | Nangka | Durian | Rambutan | Sumber |
|---|---|---|---|---|
| Ketumpatan relatif | 0.49 | 0.34 | – | Alipon et al. (t.t.) |
| Graviti tentu | – | 0.48 | – | Fahrussiam dan Lestari (2023) |
| Kandungan lembapan | 111.07% | 183.7% | – | Alipon et al. (t.t.) |
| Pengecutan isipadu | 6.67% | 6.96% | – | Alipon et al. (t.t.) |
| SWV | – | 3.63 km/s | 3.95 km/s | Aiso et al. (2017) |
| Ketumpatan asas | 458 kg/m³ | – | – | Zziwa et al. (2012) |
| MOR | 119 N/mm² | – | – | Zziwa et al. (2012) |
Perbincangan
Bukti yang ada menunjukkan bahawa ketiga-tiga kayu mempunyai kegunaan berbeza. Rambutan menunjukkan kekuatan relatif lebih tinggi dan dicadangkan untuk kayu pembinaan, nangka sesuai untuk pembinaan ringan dan perabot, manakala durian lebih ringan dan lemah tetapi masih berpotensi untuk produk lamina, kayu pertukangan ringan dan pulpa.
Perlu diberi perhatian bahawa nilai ketumpatan durian berbeza antara sumber: ketumpatan relatif 0.34 dalam kajian Filipina (Alipon et al., t.t.) berbanding graviti tentu 0.48 dalam kajian Fahrussiam dan Lestari (2023). Perbezaan ini mungkin berpunca daripada asal pokok, umur, bahagian batang yang diuji atau kaedah pengukuran (pengetahuan am), jadi kedua-dua nilai perlu dibaca bersama dan tidak boleh dianggap angka tunggal yang muktamad.
Had utama ialah tiada kajian dari Malaysia ditemui dalam carian ini, dan bukti bagi rambutan hanya bergantung kepada satu kajian dari Kalimantan. Paling penting, tiada data harga pasaran atau nilai balak (contohnya RM per tan atau per meter padu) dalam ringkasan yang diperoleh. Oleh itu, “nilai balak” dalam artikel ini hanya boleh dinilai dari segi sifat teknikal, bukan nilai wang. Pengusaha yang ingin menjual kayu dusun disarankan mendapatkan maklumat harga semasa daripada pembeli kayu atau agensi perkayuan (pengetahuan am).
Implikasi kepada Pengusaha Dusun
1. Jangan terus membakar pokok buah tua yang ditebang; nilai kemungkinan penggunaannya sebagai kayu gergaji, lamina atau pulpa.
2. Kayu rambutan yang lebih kuat boleh dipertimbangkan untuk kegunaan struktur ringan, berdasarkan dapatan Aiso et al. (2017).
3. Kayu nangka berpotensi untuk perabot dan pembinaan ringan.
4. Kayu durian lebih sesuai untuk produk lamina, pertukangan ringan atau pulpa, bukan struktur berat.
5. Dapatkan sebut harga daripada pembeli kayu kerana data harga tidak tersedia dalam kajian ini.
Kesimpulan
Kayu nangka, rambutan dan durian mempunyai sifat teknikal yang membolehkannya digunakan, dengan rambutan menunjukkan kekuatan relatif lebih tinggi, nangka sesuai untuk pembinaan ringan, dan durian lebih ringan dengan potensi untuk produk lamina dan pulpa. Ketumpatan durian dilaporkan berbeza (0.34 dan 0.48) antara sumber. Nilai pasaran balak pokok buah tidak dapat dinyatakan kerana tiada data harga, dan kajian dari Malaysia masih diperlukan.
Rujukan
1. Alipon, M., Bondad, E., Sapin, G., et al. (t.t.). Physical and mechanical properties of selected fruit-bearing and underutilized tree species in the Philippines. https://doi.org/10.56899/151.01.26
2. Aiso, H., Ishiguri, F., Makino, K., et al. (2017). Wood properties of three fruit tree species planted in Central Kalimantan, Indonesia. https://doi.org/10.51850/WRJ.2013.4.2.53-61
3. Fahrussiam, F., & Lestari, D. (2023). Potensi pemanfaatan kayu durian (Durio zibethinus L.) berdasarkan karakteristik anatomi dan sifat fisisnya. https://doi.org/10.29303/agroteksos.v33i3.983
4. Herawati, E., Pambudi, A. T., Anna, N., et al. (2025). Properties of glued laminated beams of durian wood (Durio zibethinus Murr) and terap wood (Artocarpus odoratissimus) with the combination of tali bamboo (Gigantochloa apus). IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. https://doi.org/10.1088/1755-1315/1573/1/012008
5. Zziwa, A., Mugambwa, R., Kizito, S., et al. (2012). Basic density, modulus of elasticity and modulus of rapture of Artocarpus heterophyllus. Uganda Journal of Agricultural Sciences. https://doi.org/10.4314/UJAS.V13I1
6. Prihatmaji, Y. P., Kitamori, A., Murakami, S., Komatsu, K., et al. (2017). Study on mechanical properties of tropical timber hardwood species: Promoting Javanese inferior timbers for traditional wooden houses. https://doi.org/10.51850/WRJ.2012.3.1.44-54
7. Sunny, P. P., Anoop, E. V., Vidyasagaran, K., et al. (2020). Variation in physical properties of Artocarpus heterophyllus Lam. wood grown in Thrissur district, Kerala. Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry.
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: kayu pokok buah, kayu nangka, kayu rambutan, kayu durian, ketumpatan kayu, sifat mekanikal, kayu lamina, nilai balak
