Ramai penanam rambutan mengalami masalah pokok berbunga lebat tetapi berbuah sedikit. Satu kajian menyatakan rambutan mempunyai kelemahan dari segi pembentukan buah yang tidak mencukupi dan hasil yang rendah di peringkat ladang [1]. Suhu dan kelembapan tropika yang tidak stabil juga mengancam pembentukan buah [1].
Artikel ini meneliti kajian tentang biologi bunga rambutan, peranan serangga pendebunga, dan penggunaan pengawal atur tumbesaran untuk meningkatkan hasil.
Biologi Bunga Rambutan
Satu kajian menyatakan rambutan ialah tumbuhan andro-dioesius, iaitu ada pokok yang mempunyai bunga jantan dan ada yang mempunyai bunga hermafrodit [2]. Sebelum ini, bunga hermafrodit dianggap tidak menghasilkan debunga yang hidup, dan pendebungaan silang daripada pokok jantan dianggap penting [2].
Satu bab buku tentang rambutan merangkumi topik induksi bunga, pendebungaan, pembentukan buah, pertumbuhan dan kematangan buah [3].
Lebah Kelulut Meningkatkan Hasil Hampir 10 Kali Ganda
Satu kajian di sebuah dusun 1,000 pokok di Chiapas, Mexico, menggunakan varieti CERI61 [2]. Dapatannya [2]:
-
Bunga dalam sangkar menghasilkan buah walaupun tiada pokok jantan.
-
Debunga dilepaskan dan hidup pada kira-kira 5% bunga hermafrodit.
-
Pokok yang dikurung bersama koloni lebah kelulut, serta pokok dengan pendebungaan terbuka, menghasilkan 9.1 kali lebih banyak buah matang berbanding pokok tanpa pendebunga.
-
Hasil melebihi 7 tan sehektar diperoleh sepanjang tempoh ujian 10 tahun.
-
Lebah kelulut Scaptotrigona mexicana ialah pendebunga utama.
-
Lebah madu Afrika liar tidak begitu tertarik kepada bunga rambutan.
Bunga yang Dibungkus Gagal Berbuah
Satu kajian di Kodagu, Karnataka, India, mendapati lebah kelulut Trigona iridipennis dan lebah madu India Apis cerana merupakan pengunjung bunga yang paling dominan [4]. Aktiviti puncak berlaku antara pukul 10 hingga 11 pagi [4]. Dapatan penting [4]:
-
Tangkai bunga dengan pendebungaan terbuka menghasilkan 29.35 buah setangkai.
-
Bunga yang dibungkus gagal sepenuhnya untuk berbuah.
Pengkaji mengesyorkan pemuliharaan populasi pendebunga semula jadi atau meletakkan koloni lebah madu untuk mendapatkan pembentukan buah yang maksimum [4].
Lebah madu. Satu kajian lain mendapati pokok rambutan yang diletakkan koloni lebah madu menghasilkan lebih banyak buah dan buah yang lebih berat berbanding bunga yang dikurung [5].
Asid Giberelik (GA3)
Satu kajian dua tahun di Bangladesh menguji semburan asid giberelik pada tangkai bunga pada kepekatan 0 hingga 500 ppm [6]. Satu laporan daripada kumpulan yang sama memperincikan dapatan pada 300 ppm [1]:
-
Pembentukan buah maksimum (223.2 setangkai), pengekalan buah (13.2 setangkai) dan hasil (714.0 g setangkai).
-
Saiz buah (54.1 g) dan berat isi (31.3 g) meningkat.
-
Berat biji berkurangan sebanyak 27.5%, dan bahagian boleh dimakan meningkat sebanyak 26.6% berbanding kawalan.
-
Jangka hayat simpanan meningkat kepada 11.5 hari.
Dos yang lebih rendah (kurang daripada 200 ppm) dan lebih tinggi (melebihi 400 ppm) memberikan hasil yang lebih buruk dalam kebanyakan kes [1]. Pengkaji menekankan penggunaan GA3 secara terkawal [1].
Butiran Kajian Bangladesh
Laporan data kajian Bangladesh menyatakan rambutan merupakan buah eksotik yang semakin diterima pengguna dan penanam di negara itu, tetapi masalah pembentukan buah dan hasil yang tidak mencukupi di ladang petani perlu ditangani [6]. Asid giberelik disembur pada tangkai bunga matang semasa sebelum berbunga dan pada peringkat awal berbuah, iaitu tiga minggu selepas pembentukan buah [6]. Kajian ini dijalankan dalam dua tahun berturut-turut (2020 dan 2021) [6].
Dapatan menunjukkan dos 200 hingga 300 ppm lebih baik berbanding dos rendah (50 hingga 100 ppm) dan tinggi (400 hingga 500 ppm) [6]. Rawatan kawalan dan dos 50 ppm memberikan hasil dan kualiti buah yang lebih rendah [6].
Teknik di Delta Mekong, Vietnam
Satu ulasan teknik pembungaan di Delta Mekong menyatakan [7]:
-
Tempoh dari pembentukan buah hingga tuaian ialah 14 hingga 16 minggu.
-
Induksi bunga luar musim dilakukan melalui pengeringan parit pengairan bersama sungkupan plastik, atau semburan paklobutrazol pada kanopi.
-
Semburan NAA 30 ppm disyorkan untuk meningkatkan pembentukan buah, dan NAA 20 hingga 40 ppm untuk mengurangkan keguguran buah muda.
Ulasan yang sama menyatakan tiga kultivar rambutan yang popular di Delta Mekong ialah Rongrien, Nhan dan Java, dengan Java kini yang paling popular [7]. Tempoh musim tanaman bagi kultivar Java ialah kira-kira 9.5 hingga 10 bulan [7].
Amaran: Pembungaan Luar Musim dan Pendebunga
Satu kajian ke atas pokok longan di utara Thailand mendapati pembungaan luar musim yang diaruh secara kimia mengubah komuniti pendebunga [8]. Tiada lebah liar ditemui semasa pembungaan luar musim, dan ladang luar musim tanpa lebah yang diuruskan menghasilkan keuntungan bersih yang lebih rendah [8]. Kajian ini dijalankan pada longan, bukan rambutan, tetapi menunjukkan kepentingan pendebunga apabila masa pembungaan diubah.
Bagi Penanam Rambutan
Bagi kawalan perosak semasa musim berbunga, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label. Satu kajian mengesyorkan pengurangan penggunaan racun untuk melindungi pendebunga [8]. Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang penggunaan pengawal atur tumbesaran dan penternakan kelulut di dusun.
Kesimpulan
Kajian menunjukkan serangga pendebunga, terutamanya lebah kelulut dan lebah madu, sangat penting untuk pembentukan buah rambutan, dengan satu kajian merekodkan peningkatan hampir 10 kali ganda dan satu lagi mendapati bunga yang dibungkus gagal berbuah. Semburan asid giberelik pada dos sederhana (200 hingga 300 ppm) meningkatkan pembentukan buah, saiz dan kualiti dalam kajian di Bangladesh. Kajian-kajian ini dijalankan di luar Malaysia, jadi pengesahan tempatan masih diperlukan.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan ringkasan kajian dan bukan nasihat agronomi khusus. Keputusan sebenar bergantung kepada klon, cuaca dan keadaan dusun.
Rujukan
[1] A. S. M. Mesbah Uddin, Joydeb Gomasta et al. (2024). Gibberellic Acid Spray Modulates Fruiting, Yield, Quality, and Shelf Life of Rambutan (Nephelium lappaceum L.). Journal of Horticultural Research. DOI: 10.2478/johr-2024-0004. https://consensus.app/papers/details/5e7fce60b39f51f7b2fcaf7cf3f1d798/
[2] M. Rincón-Rabanales, D. Roubik et al. (2014). High yields and bee pollination of hermaphroditic rambutan (Nephelium lappaceumL.) in Chiapas, Mexico. Fruits. DOI: 10.1051/fruits/2014039. https://consensus.app/papers/details/ea21ce5ca5965124a0e19545d29d9475/
[3] R. Paull and O. Duarte (2012). Rambutan and pulasan. Unknown Journal. DOI: 10.1079/9781845937898.0139. https://consensus.app/papers/details/4f72379c004b5e4faad9838c69fc35e5/
[4] K. Shivaramu, T. Sakthivel, and P. Ramireddy (2013). Diversity and foraging dynamics of insect pollinators on rambutan (Nephelium lappacum L.). Pest Management in Horticultural Ecosystems. https://consensus.app/papers/details/9b1c03054590552e8ab34dfa09740417/
[5] Merlito Tangalin, Jaime et al. (2020). Insect visitors of rambutan (Nephelium lappaceum), Black plum (Syzygium cumini) and cashew (Anacardium occidentale). DMMMSU Research and Extension Journal. DOI: 10.62960/dmmmsu.v4i.23. https://consensus.app/papers/details/70ec003a344352a7aba7bccd6ae88bf5/
[6] Joydeb Gomasta, A. S. M. Mesbah Uddin et al. (2024). Dataset describing the influence of preharvest gibberellic acid application on fruiting behavior, yield and fruit biochemical properties of rambutan (Nephelium lappaceum L.). Data in Brief. DOI: 10.1016/j.dib.2024.110684. https://consensus.app/papers/details/3c083cce2e0b557890520df86758d1f0/
[7] T.-V. Hau and T. S. Hieu (2019). Longan and rambutan in the Mekong Delta, Vietnam: A review of technologies to improve flowering and fruit setting. Can Tho University Journal of Science. DOI: 10.22144/ctu.jen.2019.002. https://consensus.app/papers/details/f033a64fb99f5e68a6386c38c067b912/
[8] T. Sritongchuay, K. Wayo et al. (2020). Insufficient native pollinators during artificially induced early flowering decrease yield and long?term economic viability of a tropical fruit crop. Journal of Applied Ecology. DOI: 10.1111/1365-2664.13787. https://consensus.app/papers/details/2605701751c95511984efa7d5d3aa9ea/
Kata Kunci
rambutan, pendebungaan, lebah, pengawal atur tumbesaran, set buah
