Pengenalan
Majlis perkahwinan dan kenduri merupakan antara peristiwa sosial terpenting dalam masyarakat Melayu. Makanan memainkan peranan utama, bukan sahaja sebagai hidangan tetamu, tetapi juga sebagai lambang penghormatan, kemampuan keluarga dan ikatan antara dua pihak (pengetahuan am). Buah-buahan turut hadir dalam majlis ini, sama ada sebagai sebahagian daripada barang hantaran atau sebagai hidangan, dan permintaan terhadap buah lazimnya meningkat pada musim kenduri (pengetahuan am). Namun, kajian ilmiah yang khusus tentang buah dalam adat perkahwinan Melayu masih sangat terhad.
Artikel ini meringkaskan kajian bertajuk “Makanan Hantaran dalam Perkahwinan Melayu Kelantan: Adat dan Interpretasi” (Sulong Mohamad dan Haziyah Hussain, 2017), yang dijalankan di Kelantan, Malaysia. Objektifnya ialah meninjau adat dan makna makanan hantaran dalam upacara perkahwinan Melayu Kelantan, dengan memberi perhatian kepada tingkah laku dan item simbolik yang berkaitan dengan makanan. Kajian ini dilengkapi oleh kajian nasi hadap-hadapan di Tanjung Balai, Sumatera Utara (Lubis et al., 2025), kuih rasida di Langkat (Shahrani dan Ekomila, 2026), amalan rewang dalam pendidikan kulinari di Malaysia (Mohd Shazali Md. Sharif et al., 2026) dan nilai pendidikan dalam tradisi kenduri (Fadhilah et al., 2026).
Sorotan Kajian Lepas
Kajian makanan dalam adat sering bersandar kepada karya antropologi klasik. Senarai rujukan kajian utama memasukkan The Interpretation of Cultures oleh Geertz (1973), karya penting tentang pentafsiran budaya, yang relevan kerana kajian utama berusaha mentafsir makna di sebalik item hantaran.
Douglas (2002) dalam Purity and Danger: An Analysis of Concepts of Pollution and Taboo membincangkan konsep pencemaran dan pantang larang, dan karya ini dipetik secara meluas, termasuk di luar bidang antropologi. Konsep ini membantu memahami mengapa sesetengah makanan dianggap sesuai atau tidak sesuai dalam upacara tertentu.
Lévi-Strauss (1964) dalam The Raw and the Cooked menganalisis 250 mitos masyarakat peribumi Amerika Selatan untuk menunjukkan hubung kait dan struktur asasnya. Dumont (1966) dalam Homo Hierarchicus pula membentangkan prinsip sistem kasta India dan perbandingan masyarakat berdasarkan ideologi asasnya. Kedua-dua karya ini menyediakan kerangka untuk melihat makanan sebagai sistem simbol yang mencerminkan susunan sosial.
Dapatan Utama
Hantaran ditukar oleh kedua-dua pihak. Sulong Mohamad dan Haziyah Hussain (2017) menjelaskan bahawa dalam perkahwinan Melayu Kelantan, adat menuntut pengantin lelaki dan perempuan bertukar-tukar pemberian pada hari perkahwinan. Pemberian ini dinamakan hantaran, biasanya dalam bentuk barang keperluan peribadi (seperti baju, alat solek dan barang kemas) serta makanan.
Buah-buahan sebagai salah satu makanan hantaran. Makanan yang menjadi hantaran terdiri daripada nasi pulut dan telur semangat, sirih junjung, buah-buahan, kuih-muih dan lauk-pauk (lauk-pauk hanya daripada pihak pengantin perempuan). Abstrak kajian tidak menyatakan jenis buah yang digunakan, maka artikel ini tidak menamakannya.
Bilangan ganjil dan pahar. Jumlah bahan hantaran mestilah dalam angka ganjil. Makanan diletakkan di atas pahar, iaitu talam berkaki yang dibuat daripada gangsa atau tembaga, dan dihias cantik mengikut kemampuan keluarga pengantin.
Adat masih diamalkan. Orang Melayu Kelantan masih mengamalkan adat memberi makanan sebagai sebahagian daripada bahan hantaran perkahwinan. Kepentingan dan makna makanan hantaran ini dibincangkan secara terperinci dalam makalah tersebut.
Makna simbolik hidangan pengantin di Sumatera. Lubis et al. (2025) mengkaji tradisi nasi hadap-hadapan, iaitu hidangan istiadat yang dikongsi oleh pengantin dan keluarga mereka di Tanjung Balai. Data dikumpul melalui temu bual dengan pengamal budaya, orang tua-tua masyarakat dan pegawai kerajaan, serta pemerhatian. Setiap komponen, seperti nasi, ayam masak bulat, kuih-muih, manisan dan sayur-sayuran, membawa makna kemakmuran, keharmonian, ketabahan dan kesediaan untuk berumah tangga. Namun, tradisi ini semakin dilihat sebagai hiburan berbanding amalan sakral akibat pemodenan dan berkurangnya pengetahuan antara generasi.
Kuih rasida di Langkat. Shahrani dan Ekomila (2026), melalui pendekatan etnografi di Daerah Tanjung Pura, Langkat, mendapati kuih rasida pada asalnya hidangan sakral di istana sebagai lambang penghormatan dan perpaduan raja dan bangsawan. Maknanya kemudian beralih menjadi lambang penghormatan dan penerimaan terhadap keluarga pengantin lelaki dan tetamu, serta pemeliharaan budaya. Bahan, proses penyediaan dan bentuk persembahan turut berubah tanpa menghapuskan nilai simboliknya.
Rewang dan kenduri. Mohd Shazali Md. Sharif et al. (2026) mengintegrasikan amalan rewang, iaitu aktiviti memasak secara gotong-royong, ke dalam pendidikan kulinari melalui simulasi penyediaan kenduri. Pelajar memperoleh kemahiran teknikal seperti penyeragaman resipi, kawalan porsi dan profil rasa tradisional, serta kemahiran insaniah seperti komunikasi, kepimpinan dan penghargaan budaya, di samping kesedaran tentang kelestarian dan penggunaan sumber tempatan.
Kenduri sebagai pendidikan nilai. Fadhilah et al. (2026), melalui kajian literatur, mendapati tradisi kenduri mengandungi nilai pendidikan rohani dan sosial yang berfungsi sebagai pendidikan tidak formal dalam masyarakat Melayu.
| Aspek | Butiran | Sumber |
|---|---|---|
| Item makanan hantaran | Nasi pulut dan telur semangat, sirih junjung, buah-buahan, kuih-muih, lauk-pauk | Sulong Mohamad dan Haziyah Hussain (2017) |
| Bilangan hantaran | Angka ganjil | Sulong Mohamad dan Haziyah Hussain (2017) |
| Bekas hantaran | Pahar (talam berkaki gangsa atau tembaga) | Sulong Mohamad dan Haziyah Hussain (2017) |
| Makna hidangan pengantin | Kemakmuran, keharmonian, ketabahan, kesediaan berumah tangga | Lubis et al. (2025) |
| Perubahan makna | Daripada hidangan istana kepada lambang penghormatan tetamu | Shahrani dan Ekomila (2026) |
| Nilai kenduri | Gotong-royong, pendidikan tidak formal | Mohd Shazali Md. Sharif et al. (2026); Fadhilah et al. (2026) |
Perbincangan
Kajian utama menunjukkan bahawa buah-buahan ialah salah satu komponen makanan hantaran dalam perkahwinan Melayu Kelantan, disusun bersama nasi pulut, telur semangat, sirih junjung, kuih dan lauk di atas pahar dalam bilangan ganjil. Namun, sumber yang dikumpul tidak menyatakan jenis buah tertentu atau makna simbolik khusus bagi setiap buah. Oleh itu, sebarang dakwaan seperti “buah tertentu melambangkan kesuburan” tidak dapat disokong oleh data ini, dan amalan sebegini wajar dianggap sebagai tradisi setempat yang berbeza-beza mengikut keluarga dan daerah (pengetahuan am).
Kajian di Sumatera Utara menunjukkan corak yang serupa: setiap komponen hidangan perkahwinan membawa makna simbolik, dan maknanya berubah mengikut masa. Ini mencadangkan bahawa peranan buah dalam hantaran juga mungkin telah berubah, contohnya daripada hasil kebun sendiri kepada gubahan buah yang dibeli (pengetahuan am), walaupun perkara ini memerlukan kajian lanjut. Amaran Lubis et al. (2025) tentang tradisi yang semakin dilihat sebagai hiburan juga relevan kepada Malaysia.
Had utama ialah semua sumber bersifat kualitatif, dan tiada kajian tentang buah dalam menu kenduri atau sebagai pencuci mulut ditemui. Kajian rewang dan kenduri pula lebih tertumpu kepada nilai sosial dan pendidikan berbanding jenis makanan. Kajian etnografi tentang jenis buah, sumbernya dan maknanya dalam hantaran dan kenduri di pelbagai negeri akan memberikan gambaran yang lebih lengkap.
Implikasi kepada Pengusaha Buah dan Masyarakat
1. Pengusaha buah dan penggubah hantaran boleh menawarkan gubahan buah hantaran yang menggunakan buah tempatan berkualiti.
2. Petani boleh merancang bekalan untuk musim perkahwinan dan cuti sekolah, apabila permintaan kenduri meningkat (pengetahuan am).
3. Pihak muzium dan pendidik boleh mendokumentasikan amalan hantaran makanan, termasuk penggunaan pahar, sebagai warisan tidak ketara.
4. Institusi kulinari boleh memasukkan unsur rewang dan penggunaan sumber tempatan, termasuk buah, dalam latihan penyediaan kenduri.
5. Penyelidik wajar mengkaji jenis buah dan maknanya dalam adat perkahwinan di pelbagai negeri sebelum membuat sebarang dakwaan simbolik.
Kesimpulan
Dalam perkahwinan Melayu Kelantan, buah-buahan ialah salah satu makanan hantaran yang disusun di atas pahar dalam bilangan ganjil bersama nasi pulut, telur semangat, sirih junjung, kuih-muih dan lauk-pauk. Kajian serantau menunjukkan makanan perkahwinan membawa makna simbolik yang berubah mengikut masa, manakala kenduri dan rewang menyampaikan nilai sosial dan pendidikan. Namun, jenis buah dan makna khususnya belum didokumentasikan dalam sumber ini, dan memerlukan kajian lanjut.
Rujukan
1. Sulong Mohamad, & Haziyah Hussain. (2017). Makanan hantaran dalam perkahwinan Melayu Kelantan: Adat dan interpretasi (Food gifts in Kelantanese Malay weddings: Custom and interpretation).
2. Lubis, S. R., Purwarno, Sahri, Z., et al. (2025). Preserving cultural heritage through cuisine: Symbolic meanings of nasi hadap-hadapan in Malay weddings in Tanjung Balai. Journal of Language. https://doi.org/10.30743/jol.v7i2.12037
3. Shahrani, N., & Ekomila, S. (2026). Cake rasida as representation identity Malay ethnic culture at wedding ceremonies in Langkat Regency. Jurnal Pendidikan, Sains Sosial, dan Agama. https://doi.org/10.53565/pssa.v10i2.2561
4. Mohd Shazali Md. Sharif, Wan Ahmad Hasni Wan Zulkifali, Aslinda Mohd Shahril, et al. (2026). Integrating rewang practices into culinary education: A teaching innovation using kenduri traditions. International Journal of Modern Education (IJMOE). https://doi.org/10.35631/ijmoe.829081
5. Fadhilah, F. N., Soraya, N., & Anggara, B. (2026). The tradition of kenduri as a means of Islamic educational values in Malay society. Juspi (Jurnal Sejarah Peradaban Islam). https://doi.org/10.30829/juspi.v9i2.27525
6. Geertz, C. (1973). The interpretation of cultures.
7. Douglas, M. (2002). Purity and danger: An analysis of concepts of pollution and taboo.
8. Lévi-Strauss, C. (1964). The raw and the cooked.
9. Dumont, L. (1966). Homo hierarchicus: The caste system and its implications.
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: adat perkahwinan Melayu, hantaran, buah-buahan, kenduri, pahar, Kelantan, rewang, warisan tidak ketara
