Minyak hanya sebahagian kecil daripada apa yang dihasilkan oleh pokok sawit. Setiap kali buah diproses di kilang, terhasil tandan kosong, hampas isirung, cangkerang, gentian dan efluen cecair dalam jumlah yang sangat besar. Dahulu, bahan ini dianggap sisa. Kini, melalui konsep “sisa kepada kekayaan”, hasil sampingan sawit digunakan untuk tenaga hijau, oleokimia dan sumber fitonutrien [1]. Artikel ini meneliti tiga kegunaan utama hasil sampingan sawit.
Jenis Hasil Sampingan Sawit
Sisa biojisim sawit termasuk tandan buah kosong (EFB), cangkerang isirung sawit, gentian mesokarp, efluen kilang minyak sawit (POME) dan batang pokok sawit. Bahan-bahan ini digunakan dalam proses untuk bioenergi, biokimia, bahan komposit, produk binaan, bioarang dan bioplastik [2].
Bahagian 1: Tandan Buah Kosong (EFB)
Tandan kosong ialah sisa pepejal terbesar, iaitu kira-kira 20% hingga 23% daripada tandan buah segar. Secara konvensional, ia hanya digunakan sebagai sungkupan di ladang [3].
Pilihan kegunaan EFB
Kajian penilaian kitar hayat di Malaysia menganalisis tujuh teknologi untuk menggunakan EFB [4]:
| Teknologi | Produk |
|---|---|
| Penghasilan etanol | Bahan api cecair |
| Pemulihan metana | Biogas |
| Penghasilan briket | Bahan api pepejal |
| Loji haba dan kuasa gabungan (CHP) | Elektrik dan haba |
| Pengkomposan | Baja organik |
| Papan gentian ketumpatan sederhana (MDF) | Perabot dan binaan |
| Pulpa dan kertas | Kertas |
Dapatan utama [4]:
Antara teknologi tenaga, loji CHP memberi prestasi terbaik jika elektrik disambung ke grid nasional.
Pemulihan metana dan pengkomposan lebih mesra alam dari segi pengurangan gas rumah hijau.
Pulpa, kertas dan MDF baik dari segi kesan guna tanah, tetapi memerlukan tenaga yang tinggi.
EFB untuk bioetanol dan bio-minyak
EFB dikenal pasti sebagai bahan mentah yang berpotensi untuk bioetanol di Malaysia, kerana ketersediaannya yang tinggi dan ia bukan bahan makanan, sekali gus mengelakkan dilema “makanan berbanding bahan api” [5]. EFB juga berpotensi untuk menghasilkan bio-minyak melalui pirolisis kerana bekalannya yang banyak dan ciri fizikokimianya yang sesuai [6].
Kajian pirolisis perlahan mendapati EFB menghasilkan bioarang pada suhu rendah (hasil optimum 36.92% pada 350°C) dan bio-minyak pada suhu tinggi (hasil optimum 46.60% pada 550°C) [3].
Pengoptimuman rantaian bekalan
Kajian di Semenanjung Malaysia membangunkan alat sokongan keputusan untuk menganalisis ekonomi dan alam sekitar rantaian nilai EFB, kerana EFB boleh menghasilkan pelbagai produk tenaga, bahan kimia dan bahan [7][8].
Bahagian 2: Efluen Kilang Minyak Sawit (POME) dan Biogas
Skala masalah
Pada tahun 2008 sahaja, sekurang-kurangnya 44 juta tan POME dijana di Malaysia [9]. POME biasanya dirawat dalam kolam terbuka sekadar untuk mematuhi peraturan kerajaan, tanpa menangkap biogas yang dibebaskan [10]. Biogas ini, jika tidak ditangkap, dilepaskan ke atmosfera sebagai gas rumah hijau yang kuat [11].
Kajian di Felda Serting
Kajian 52 minggu di dua kolam anaerobik Kilang Sawit Felda Serting mendapati kandungan metana biogas antara 35% hingga 70%, dengan jumlah pelepasan metana 1,043.1 kg sehari bagi setiap kolam [12].
Potensi biogas
| Aspek | Potensi |
|---|---|
| Pengurangan gas rumah hijau | Kira-kira 75% bagi setiap tan minyak sawit mentah daripada kilang dengan penangkapan biogas [13] |
| Biogas nasional | 1,750 juta m³ setahun jika semua kilang menangkap biogas [13] |
| Penjimatan GHG | 19.5 juta tan CO2 setara setahun [13] |
| Keuntungan kilang | Anggaran keuntungan bersih RM3.8 juta setahun bagi kilang berkapasiti 60 tan sejam [10] |
| Hasil biogas | Kira-kira 28 hingga 34 m³ biogas bagi setiap m³ efluen, dengan 54% hingga 65% metana [14] |
Biogas boleh menggantikan cangkerang isirung dan gentian mesokarp (yang bernilai ekonomi lebih tinggi) sebagai bahan api dandang, atau digunakan dalam enjin gas untuk menjana elektrik [10]. Hasil cerna (digestate) pula berpotensi menggantikan baja sintetik [14].
Pengalaman Malaysia
Malaysia telah melaksanakan penangkapan biogas di bawah Program Transformasi Ekonomi dengan sokongan skim kewangan dan dasar kerajaan [11]. Namun, kos modal, jurang infrastruktur dan tuntutan operasi masih mengehadkan penggunaan yang lebih meluas. Pensijilan MSPO dan Peraturan Penebangan Hutan Kesatuan Eropah (EUDR) dikenal pasti sebagai pemacu penting [14].
Bahagian 3: Hampas Isirung Sawit (PKC) sebagai Makanan Ternakan
Ladang Tenera menghasilkan kira-kira 0.6 tan PKC sehektar setahun [15]. PKC mengandungi kira-kira 14% hingga 18% protein kasar, 12% hingga 20% serat kasar dan 3% hingga 9% lemak, dan boleh menggantikan sebahagian kacang soya dan jagung dalam makanan ayam [16].
Ayam pedaging
| Kajian | Dapatan |
|---|---|
| Ulasan 2021 | 10% hingga 15% PKC yang dirawat boleh dimasukkan dalam diet ayam pedaging tanpa menjejaskan pertumbuhan [16] |
| Kajian 2026 (1,200 anak ayam) | Paras melebihi 6% menjejaskan berat badan dan nisbah penukaran makanan [17] |
| Fermentasi | Fermentasi keadaan pepejal meningkatkan kebolehcernaan protein PKC [18] |
Perbezaan cadangan ini mungkin disebabkan oleh kualiti PKC, sumber, kaedah pemprosesan dan rawatan nilai tambah [16]. PKC juga mengandungi polisakarida beta-mannan yang berfungsi sebagai prebiotik [16].
Ruminan
Meta-analisis 51 kertas kajian menilai paras optimum PKC dalam diet ruminan besar dan kecil, kerana penggunaannya terhad akibat dapatan yang tidak konsisten [19]. Komposisi kimia PKC berbeza mengikut jenis buah, sumber sampel dan kaedah pengekstrakan minyak [20].
Panduan untuk Penternak
1. Dapatkan PKC daripada sumber yang konsisten kualitinya.
2. Mulakan dengan paras rendah dan pantau prestasi ternakan.
3. Pertimbangkan PKC yang difermentasi untuk ayam [18].
4. Rujuk Jabatan Perkhidmatan Veterinar untuk formulasi makanan ternakan.
Kesimpulan
Hasil sampingan sawit bukan lagi sekadar sisa. Tandan kosong boleh dijadikan kompos, elektrik, bioetanol dan papan gentian; POME boleh menjana biogas yang mengurangkan pelepasan gas rumah hijau kira-kira 75%; dan PKC boleh menggantikan sebahagian makanan ternakan import. Cabaran utama ialah kos modal, infrastruktur dan kualiti bahan yang tidak konsisten.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat teknikal atau veterinar. Pengusaha kilang dan penternak perlu merujuk MPOB, Jabatan Alam Sekitar dan Jabatan Perkhidmatan Veterinar untuk panduan yang sesuai.
Rujukan
[1] G. K. A. Parveez et al. (2021). OIL PALM ECONOMIC PERFORMANCE IN MALAYSIA AND R&D PROGRESS IN 2020. Journal of Oil Palm Research. DOI: 10.21894/jopr.2021.0026.
[2] Dalidys Rendón-Camargo et al. (2026). Utilization of Oil Palm Residual Biomass Within the Framework of Industrial Symbiosis: A Systematic Review of the Economic Sectors Involved in Its Valorization. Biomass. DOI: 10.3390/biomass6010010.
[3] D. E. Rahayu et al. (2021). Utilization of oil palm empty fruit bunches biomass through slow pyrolysis process. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. DOI: 10.1088/1755-1315/913/1/012018.
[4] Y. L. Chiew et al. (2013). Current state and environmental impact assessment for utilizing oil palm empty fruit bunches for fuel, fiber and fertilizer – A case study of Malaysia. Biomass & Bioenergy. DOI: 10.1016/j.biombioe.2013.01.012.
[5] E. Derman et al. (2018). Oil palm empty fruit bunches as a promising feedstock for bioethanol production in Malaysia. Renewable Energy. DOI: 10.1016/j.renene.2018.06.003.
[6] Siu-Hua Chang (2014). An overview of empty fruit bunch from oil palm as feedstock for bio-oil production. Biomass & Bioenergy. DOI: 10.1016/j.biombioe.2014.01.002.
[7] Nowilin James Rubinsin et al. (2020). Optimization of oil palm empty fruit bunches value chain in Peninsular Malaysia. Food and Bioproducts Processing. DOI: 10.1016/j.fbp.2019.11.006.
[8] A. Abdulrazik et al. (2017). Multi-products productions from Malaysian oil palm empty fruit bunch (EFB): Analyzing economic potentials from the optimal biomass supply chain. Journal of Cleaner Production. DOI: 10.1016/j.jclepro.2017.08.088.
[9] T. Wu et al. (2010). Pollution control technologies for the treatment of palm oil mill effluent (POME) through end-of-pipe processes. Journal of environmental management. DOI: 10.1016/j.jenvman.2010.02.008.
[10] M. Chin et al. (2013). Biogas from palm oil mill effluent (POME): Opportunities and challenges from Malaysia’s perspective. Renewable & Sustainable Energy Reviews. DOI: 10.1016/j.rser.2013.06.008.
[11] S. Loh et al. (2017). First Report on Malaysia’s experiences and development in biogas capture and utilization from palm oil mill effluent under the Economic Transformation Programme: Current and future perspectives. Renewable & Sustainable Energy Reviews. DOI: 10.1016/j.rser.2017.02.066.
[12] Shahrakbah Yacob et al. (2006). Baseline study of methane emission from anaerobic ponds of palm oil mill effluent treatment. The Science of the total environment. DOI: 10.1016/j.scitotenv.2005.07.003.
[13] A. Nasrin et al. (2022). A critical analysis on biogas production and utilisation potential from palm oil mill effluent. Journal of Cleaner Production. DOI: 10.1016/j.jclepro.2022.132040.
[14] Nooraini Darus et al. (2026). Biogas Recovery from Palm Oil Mill Effluent in Malaysia: A Review of Technology Transition, Deployment Readiness, and Sustainability Challenges. Biomass. DOI: 10.3390/biomass6050077.
[15] Y. Basiron (2001). New Palm-Based Products. Journal of Oleo Science. DOI: 10.5650/jos.50.295.
[16] Mohammad Naeem Azizi et al. (2021). Is Palm Kernel Cake a Suitable Alternative Feed Ingredient for Poultry?. Animals : an Open Access Journal from MDPI. DOI: 10.3390/ani11020338.
[17] Mohammad Naeem Azizi et al. (2026). Sustainable alternative feed ingredients: effects of palm kernel cake and decanter cake on broiler growth and production performance. Tropical Animal Health and Production. DOI: 10.1007/s11250-026-04864-7.
[18] Mohamed Idris Alshelmani et al. (2021). Effect of feeding fermented and non-fermented palm kernel cake on the performance of broiler chickens: a review. World’s Poultry Science Journal. DOI: 10.1080/00439339.2021.1910472.
[19] F. Fhonna et al. (2026). Optimal inclusion levels of palm kernel cake in diets for large and small ruminants: a meta-analysis. Open Agriculture. DOI: 10.1515/opag-2025-0481.
[20] A. Abdeltawab et al. (2018). Utilization of Palm Kernel Cake as a Ruminant Feed for Animal: A Review. Asian Journal of Biological Sciences. DOI: 10.3923/ajbs.2018.157.164.
