Tahi ayam ialah baja organik yang murah, mudah didapati dan kaya nutrien. Namun, tahi ayam mentah boleh membawa bakteria patogen, sisa antibiotik dan gen rintangan antibiotik. Kajian menunjukkan pengomposan yang betul mengurangkan bakteria berpotensi patogen daripada 37% kepada 3.4%, dan mengurangkan sisa antibiotik serta kebanyakan gen rintangan. Oleh itu, tahi ayam sebaiknya dikompos sebelum digunakan.
Kelebihan Tahi Ayam
Tahi ayam kaya dengan nitrogen, fosforus dan kalium. Satu meta-analisis 114 kajian di sub-Sahara Afrika mendapati baja kandang meningkatkan pH tanah, karbon organik, nitrogen, fosforus, kalium dan hasil tanaman. Penyelidik mendapati kesuburan dan hasil paling optimum dengan kadar penggunaan yang tinggi, dimasukkan ke dalam tanah sebelum menanam, dan menggunakan tahi ayam [9].
Risiko Tahi Ayam Mentah
1. Bakteria berpotensi patogen
Tahi ayam mentah mengandungi bakteria yang berpotensi menyebabkan penyakit. Satu kajian pengomposan tahi ayam mendapati bakteria berpotensi patogen membentuk 37.18% komuniti bakteria pada peringkat awal pengomposan [1].
2. Sisa antibiotik dan gen rintangan
Penggunaan antibiotik dalam penternakan menyebabkan sisa antibiotik dan gen rintangan antibiotik terkumpul dalam tahi haiwan [4]. Satu kajian di 12 ladang besar mendapati kepelbagaian dan jumlah gen rintangan antibiotik lebih tinggi dalam tahi ayam dan babi berbanding tahi lembu [3].
3. Boleh merosakkan tanaman
Satu kajian mendapati kompos tahi ayam pada kadar 4% dalam tanah membunuh kebanyakan pokok raspberi yang diuji [7]. Satu kajian di Nigeria pula mendapati tahi ayam pada kadar tinggi (10 tan sehektar) secara sendirian boleh merosakkan agregat tanah [8].
Kesan Pengomposan
Patogen berkurang dengan ketara
Selepas pengomposan, bakteria berpotensi patogen menurun daripada 37.18% kepada 3.43%, manakala bakteria berpotensi probiotik meningkat [1]. Semua antibiotik yang dikaji juga menurun dengan ketara [1].
Antibiotik dan gen rintangan berkurang
Satu kajian berskala ladang mendapati pengomposan selama 10 minggu mengurangkan sisa antibiotik ciprofloxacin dan doxycycline sebanyak 90% dalam tiga minggu. Sebanyak 12 daripada 16 gen rintangan yang dikesan menurun sebanyak 73.7% hingga 99.99%. Bakteria seperti Campylobacter coli dan E. coli juga berkurang [2].
Satu kajian metagenomik mendapati pengomposan mengurangkan gen rintangan antibiotik sebanyak 65.71% dalam tahi ayam [4].
Pengomposan industri didapati lebih cekap mengurangkan gen rintangan dalam tahi ayam berbanding tahi babi dan lembu [3].
Pengomposan dalam reaktor yang diikuti pengomposan statik mengurangkan gen rintangan sebanyak 84% dan logam berat tersedia seperti kuprum dan zink sebanyak 24% hingga 41% [10].
Tetapi pengomposan tidak sentiasa sempurna
Tidak semua kajian menunjukkan keputusan yang baik:
Satu kajian mendapati jumlah relatif gen rintangan antibiotik meningkat hampir tujuh kali ganda dalam kompos tahi ayam, berbeza dengan kompos tahi lembu dan kambing biri-biri yang menurun lebih 90% [5].
Kandungan lembapan awal yang rendah (50%) menyebabkan gen rintangan meningkat semula pada peringkat pematangan kompos [6].
Sesetengah gen tertentu seperti sul1 dan ermC meningkat walaupun jumlah keseluruhan menurun [10].
Ini menunjukkan kualiti proses pengomposan sangat penting.
Panduan Mengompos Tahi Ayam
1. Campurkan dengan bahan kaya karbon seperti habuk kayu, sekam padi atau sisa cendawan untuk mengimbangkan nisbah karbon kepada nitrogen.
2. Kekalkan kelembapan yang mencukupi. Elakkan timbunan yang terlalu kering kerana ia boleh menyebabkan gen rintangan meningkat semula [6].
3. Pastikan fasa panas berlaku. Timbunan kompos yang baik akan menjadi panas pada minggu-minggu awal.
4. Balikkan timbunan secara berkala untuk membekalkan oksigen.
5. Beri masa yang cukup. Kajian lapangan menggunakan tempoh sekitar 10 minggu [2].
6. Gunakan secara sederhana. Elakkan kadar yang terlalu tinggi, dan pertimbangkan mencampurkannya dengan bahan organik lain seperti sisa cendawan [8] atau vermikompos [7].
Langkah Keselamatan Diri
Pakai sarung tangan dan pelitup muka semasa mengendalikan tahi ayam.
Basuh tangan dengan sabun selepas bekerja.
Jangan gunakan tahi ayam mentah pada sayur yang dimakan mentah, terutamanya sayur daun yang hampir dengan tanah.
Basuh sayur dengan bersih sebelum dimakan.
Jika membeli baja tahi ayam, pilih produk kompos yang telah diproses dan berdaftar.
Soalan Lazim
Bolehkah saya terus guna tahi ayam pada pokok?
Tidak digalakkan. Tahi ayam mentah membawa patogen dan sisa antibiotik, dan pada kadar tinggi boleh merosakkan tanaman [1][7].
Berapa lama tahi ayam perlu dikompos?
Kajian lapangan menunjukkan tempoh sekitar 10 minggu memberikan pengurangan yang baik [2].
Adakah pengomposan menghapuskan semua risiko?
Tidak sepenuhnya. Sesetengah kajian mendapati gen rintangan tertentu kekal atau meningkat [5][10]. Proses pengomposan yang baik mengurangkan risiko dengan ketara.
Kesimpulan
Tahi ayam ialah baja yang berkhasiat tetapi perlu dikendalikan dengan betul. Pengomposan yang baik mengurangkan patogen, sisa antibiotik dan kebanyakan gen rintangan antibiotik. Namun, kualiti proses seperti kelembapan dan tempoh pengomposan menentukan keberkesanannya. Gunakan tahi ayam yang telah dikompos, dalam kadar sederhana, dan amalkan langkah kebersihan semasa mengendalikannya.
Rujukan
[1] Wen-Wen Deng et al. (2019). Heavy metals, antibiotics and nutrients affect the bacterial community and resistance genes in chicken manure composting and fertilized soil. Journal of Environmental Management. DOI: 10.1016/j.jenvman.2019.109980.
[2] F. Esperón et al. (2020). Assessing the benefits of composting poultry manure in reducing antimicrobial residues, pathogenic bacteria, and antimicrobial resistance genes: a field-scale study. Environmental Science and Pollution Research. DOI: 10.1007/s11356-020-09097-1.
[3] Xun Qian et al. (2018). Diversity, abundance, and persistence of antibiotic resistance genes in various types of animal manure following industrial composting. Journal of Hazardous Materials. DOI: 10.1016/j.jhazmat.2017.11.020.
[4] Yao-Zhong Zhang et al. (2024). Exploring the antibiotic resistance genes removal dynamics in chicken manure by composting. Bioresource Technology. DOI: 10.1016/j.biortech.2024.131309.
[5] Guo-Ying Wang et al. (2024). Dynamics of antibiotic resistance genes during manure composting: Reduction in herbivores manure and accumulation in carnivores. Environment International. DOI: 10.1016/j.envint.2024.108900.
[6] Wei-Li Jia et al. (2025). Elimination of antibiotic resistance genes and adaptive response of Firmicutes during chicken manure composting. Journal of Hazardous Materials. DOI: 10.1016/j.jhazmat.2025.138593.
[7] R. Atiyeh et al. (2000). Effects of vermicomposts and composts on plant growth in horticultural container media and soil. Pedobiologia. DOI: 10.1078/s0031-4056(04)70073-6.
[8] G. J. Udom et al. (2021). Breakdown of dry aggregates by water drops after applications of poultry manure and spent mushroom wastes. Soil and Tillage Research. DOI: 10.1016/j.still.2021.105267.
[9] Hamond Motsi et al. (2025). Manure utilisation under smallholder farmers in Sub–Saharan Africa. A systematic review and meta-analysis. Nutrient Cycling in Agroecosystems. DOI: 10.1007/s10705-025-10447-z.
[10] Qu Luo et al. (2024). Potential of combined reactor and static composting applications for the removal of heavy metals and antibiotic resistance genes from chicken manure. Journal of Environmental Management. DOI: 10.1016/j.jenvman.2024.120592.
