Pengenalan
Masyarakat Melayu sejak turun-temurun menggunakan tumbuhan di sekeliling rumah dan hutan sebagai ubat. Pokok buah seperti kelapa, betik, pinang dan limau lazim ditanam di halaman kampung, dan bahagiannya, termasuk akar dan kulit batang, sering disebut dalam amalan perubatan tradisional (pengetahuan am). Oleh itu, kajian etnobotani yang merekodkan amalan ini penting bagi pemuliharaan biodiversiti dan warisan budaya Malaysia.
Artikel ini berasaskan kajian bertajuk “Traditional Knowledge of Medicinal Plants among the Malay Villagers in Kampung Mak Kemas, Terengganu, Malaysia” (Ong et al., 2011). Objektifnya ialah menilai pengetahuan tradisional tentang tumbuhan ubat dalam sebuah kampung Melayu, melalui temu bual bersemuka dengan responden serta pengumpulan dan pengecaman tumbuhan ubat di kampung tersebut. Kajian dijalankan di Malaysia (Terengganu). Kajian sokongan terdiri daripada tinjauan tumbuhan ubat masyarakat Melayu di Pahang (Nordin dan Zakaria, 2016), tumbuhan ubat di laman rumah Kampung Masjid Ijok, Perak (Ramli et al., 2021), analisis manuskrip Melayu lama Tajul Muluk (Mohd Affendi Mohd Shafri dan Ain Najihah Nazarudin, 2022) dan ulasan unsur etnobotani dalam ilmu perubatan Melayu (Ramya et al., 2024). Abstrak kajian-kajian ini tidak menamakan akar atau kulit pokok buah tertentu, jadi artikel ini tidak menyenaraikan resipi atau ramuan khusus.
Sorotan Kajian Lepas
Dokumentasi tumbuhan berguna di rantau ini banyak bersandar pada siri Plant Resources of South-East Asia (PROSEA). Schmid (2003) menerangkan bahawa matlamat Program PROSEA ialah meringkaskan pengetahuan tentang tumbuhan berguna untuk pekerja dalam bidang pendidikan, penyelidikan, pengembangan dan industri. Ong et al. (2011) turut merujuk jilid awal siri ini (Siemonsma et al., 1989; van der Maesen, 1990).
Kaedah tinjauan etnobotani yang digunakan di Terengganu selari dengan kajian di negara lain. Agra et al. (2008) membuat tinjauan spesies tumbuhan ubat yang digunakan untuk tujuan terapeutik di wilayah Timur Laut Brazil. Ayyanar et al. (2005) pula menjalankan tinjauan etnobotani dalam kalangan kumpulan etnik Kani di Ghats Barat Selatan, India, dan menghuraikan kegunaan tradisional 54 spesies tumbuhan daripada 26 famili.
Di Malaysia, Ramli et al. (2021) menegaskan bahawa tumbuhan ubat dan pengetahuan tradisional berkaitan berisiko akibat pengubahsuaian habitat, globalisasi, pembandaran dan pemodenan. Mohd Affendi Mohd Shafri dan Ain Najihah Nazarudin (2022) pula menyatakan bahawa pengetahuan etnobotani Melayu boleh diketahui melalui sumber lisan atau sumber bertulis.
Dapatan Utama
Daun paling banyak digunakan di Terengganu. Ong et al. (2011) merekodkan sebanyak 56 spesies tumbuhan ubat dalam satu siri tinjauan botani rakyat di sebuah kampung di Terengganu. Kebanyakannya ialah angiosperma herba, diikuti pokok dan pokok renek. Bahagian tumbuhan yang paling lazim digunakan ialah daun, bukan akar atau kulit batang. Lebih banyak tumbuhan digunakan untuk kesihatan am, masalah kulit, sistem pembiakan, masalah perut dan demam berbanding penyakit lain.
Tuam lebih lazim daripada rebusan. Kaedah penyediaan paling biasa ialah tuam (poultice), diikuti rebusan (decoction) dan rendaman (infusion). Ini bermakna lebih banyak tumbuhan ubat digunakan secara luaran (topikal) berbanding diambil melalui mulut (Ong et al., 2011).
Akar menjadi bahagian utama di Pahang. Nordin dan Zakaria (2016) menjalankan tinjauan soal selidik, pemerhatian penyertaan dan lawatan berpandu responden ke hutan, hutan simpan dan kampung di Pahang. Seramai sebelas pengamal perubatan tradisional Melayu menjadi responden. Sebanyak 112 spesies tumbuhan digunakan untuk merawat sakit kepala, sakit badan, sembelit, ketakcernaan, selesema, demam, cirit-birit, disentri, luka, penyakit kulit, masalah kencing, patah tulang dan lain-lain. Dalam kebanyakan kes, bahagian akar (disebut “akar” oleh penduduk tempatan) yang digunakan. Abstrak tidak menyatakan sama ada akar tersebut daripada pokok buah atau tumbuhan lain.
Pokok buah antara tumbuhan ubat paling kerap di laman rumah. Ramli et al. (2021) merekodkan 68 spesies tumbuhan ubat daripada 40 famili di laman rumah Kampung Masjid Ijok, Perak. Famili Zingiberaceae, Asteraceae, Acanthaceae dan Fabaceae mempunyai bilangan tumbuhan ubat tertinggi. Herba merupakan sumber utama, diikuti pokok renek, pokok dan tumbuhan memanjat. Spesies yang paling kerap dijumpai ialah Cocos nucifera (kelapa), Carica papaya (betik), Areca catechu (pinang) dan Citrus aurantiifolia (limau nipis). Namun, abstrak tidak menyatakan bahagian mana daripada spesies ini yang digunakan.
Manuskrip lama menyimpan ratusan rawatan. Mohd Affendi Mohd Shafri dan Ain Najihah Nazarudin (2022) menganalisis bab perubatan Tajul Muluk melalui transliterasi dan pengekstrakan data. Manuskrip ini mengandungi 292 intervensi perubatan bagi 56 penyakit berbeza seperti batuk, demam dan masalah kesihatan mental, menggunakan 209 bahan berasaskan tumbuhan, 12 bahan berasaskan haiwan dan 40 jenis bahan lain.
Ulasan manuskrip perubatan Melayu. Ramya et al. (2024) mengenal pasti dua belas penerbitan daripada Google Scholar dan Scopus yang membincangkan rawatan penyakit dan jenis tumbuhan dalam manuskrip perubatan Melayu. Maklumat yang dikumpul mendakwa keberkesanan kira-kira 131 tumbuhan ubat untuk sakit perut, masalah mata, penyakit wanita, demam dan lain-lain.
| Penunjuk | Nilai | Sumber |
|---|---|---|
| Spesies tumbuhan ubat (Terengganu) | 56 | Ong et al. (2011) |
| Spesies tumbuhan ubat (Pahang) | 112 | Nordin dan Zakaria (2016) |
| Spesies / famili di laman rumah (Perak) | 68 / 40 | Ramli et al. (2021) |
| Intervensi perubatan dalam Tajul Muluk | 292 | Mohd Affendi Mohd Shafri dan Ain Najihah Nazarudin (2022) |
| Tumbuhan ubat dalam manuskrip (ulasan) | ~131 | Ramya et al. (2024) |
Perbincangan
Bukti yang ada menunjukkan bahawa akar memang merupakan bahagian penting dalam perubatan tradisional Melayu, sekurang-kurangnya dalam kalangan pengamal di Pahang (Nordin dan Zakaria, 2016). Sebaliknya, di Terengganu, daun lebih kerap digunakan (Ong et al., 2011). Abstrak tidak menjelaskan punca perbezaan ini.
Bagi soalan dalam tajuk, iaitu akar dan kulit pokok buah, bukti yang diperoleh masih umum. Pokok buah seperti kelapa, betik, pinang dan limau nipis memang tergolong antara tumbuhan ubat paling kerap di laman rumah (Ramli et al., 2021), tetapi abstrak tidak menyebut bahagian yang digunakan atau penyakit yang dirawat. Maklumat khusus seperti kegunaan akar atau kulit manggis, jambu batu atau mempelam memerlukan kertas penuh, dan tidak dapat disahkan dalam artikel ini.
Satu lagi had penting ialah kajian etnobotani merekodkan amalan dan dakwaan, bukan bukti keberkesanan atau keselamatan. Ramya et al. (2024) sendiri menggunakan perkataan “mendakwa” keberkesanan kira-kira 131 tumbuhan. Sesetengah tumbuhan boleh bertoksik, dos dalam ramuan tradisional tidak seragam, dan ubat herba boleh berinteraksi dengan ubat moden (pengetahuan am). Mana-mana individu yang menghidap penyakit, mengandung, menyusukan anak atau sedang mengambil ubat perlu berbincang dengan doktor atau ahli farmasi sebelum menggunakan ubat tradisional, dan tidak menghentikan rawatan doktor.
Implikasi kepada Agensi dan Komuniti
1. Dokumentasikan pengetahuan pengamal dan warga emas kampung, termasuk bahagian pokok buah yang digunakan, sebelum ilmu ini hilang.
2. Kekalkan pokok buah dan tumbuhan ubat di laman rumah kerana ia berfungsi sebagai tapak pemuliharaan tumbuhan ubat.
3. Galakkan kajian lanjut terhadap akar dan kulit pokok buah, termasuk ujian keselamatan, sebelum sebarang dakwaan kesihatan dibuat.
4. Nasihatkan orang ramai supaya berbincang dengan doktor sebelum menggunakan ubat tradisional, terutamanya jika sedang mengambil ubat lain.
Kesimpulan
Kajian etnobotani di Terengganu, Pahang dan Perak serta manuskrip Tajul Muluk menunjukkan kekayaan ilmu perubatan Melayu. Akar merupakan bahagian utama dalam kalangan pengamal di Pahang, manakala daun paling banyak digunakan di Terengganu. Namun, abstrak yang diperoleh tidak menamakan akar atau kulit pokok buah tertentu dan kegunaannya, dan amalan tradisional belum tentu terbukti selamat atau berkesan. Ilmu ini wajar didokumentasi dan dikaji, tetapi penggunaannya perlu berhati-hati dengan nasihat doktor.
Rujukan
1. Ong, H. C., Rosnaini Mat Zuki, & Pozi Milow (2011). Traditional knowledge of medicinal plants among the Malay villagers in Kampung Mak Kemas, Terengganu, Malaysia. https://doi.org/10.1080/09735070.2011.11886407
2. Mohd Shukor Nordin, & Nor Hafizah Zakaria (2016). Plants used for medicines by the indigenous Malay of Pahang, Malaysia. Medicinal Plants – International Journal of Phytomedicines and Related Industries. https://doi.org/10.5958/0975-6892.2016.00017.4
3. Mohd Raznan Ramli, Pozi Milow, & Sorayya Malek (2021). Diversity and traditional knowledge of medicinal plants in home gardens of Kampung Masjid Ijok, Perak, Malaysia. Biodiversitas. https://doi.org/10.13057/BIODIV/D220502
4. Mohd Affendi Mohd Shafri, & Ain Najihah Nazarudin (2022). Tajul Muluk: A traditional Malay text of ethnobotany and ethnomedicine. Borneo Journal of Resource Science and Technology. https://doi.org/10.33736/bjrst.4721.2022
5. Razanah Ramya, Rashidi Othman, Farah Ayuni Mohd Hatta, et al. (2024). The ethnobotanical elements in traditional Malay medical knowledge: A review. International Journal of Research and Innovation in Social Science. https://doi.org/10.47772/ijriss.2024.8110225
6. Schmid, R. (2003). Plant resources of South-East Asia. Taxon. https://doi.org/10.2307/3647485
7. van der Maesen, L. J. G. (1990). Plant resources of South-East Asia [Buku].
8. Siemonsma, J. S., N. Wulijarni Soetjipto, et al. (1989). Plant resources of southeast Asia [Buku].
9. Agra, M. de F., Silva, K. N., Basílio, I. J. L. D., Freitas, P. F. de, Barbosa-Filho, J. M., et al. (2008). Survey of medicinal plants used in the region Northeast of Brazil. Revista Brasileira de Farmacognosia. https://doi.org/10.1590/S0102-695X2008000300023
10. Ayyanar, M., Ignacimuthu, S., et al. (2005). Traditional knowledge of Kani tribals in Kouthalai of Tirunelveli hills, Tamil Nadu, India. Journal of Ethnopharmacology. https://doi.org/10.1016/J.JEP.2005.06.020
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: perubatan tradisional Melayu, etnobotani, akar, tumbuhan ubat, pokok buah, laman rumah, Tajul Muluk, pengetahuan tradisional
