Pengenalan
Hutan paya bakau Malaysia melindungi pantai dan menjadi sumber makanan masyarakat pesisir (pengetahuan am). Antara pokoknya ialah berembang (Sonneratia caseolaris), yang tumbuh di tebing sungai berair payau dan menjadi tempat hinggap kelip-kelip di beberapa kawasan di Selangor, serta api-api (Avicennia spp.) (pengetahuan am). Buah berembang yang masam dimakan sebagai ulam atau jeruk, manakala buah api-api terkenal pahit (pengetahuan am).
Artikel ini meringkaskan kajian bertajuk “Analysis of Physical and Chemical of Starch Lindur (Bruguiera Gymnorrhiza), Pedada (Sonneratia Casiolaris) and Api-Api (Avicennia Marina)” (Pentury, 2016) dari Indonesia, yang dijalankan di makmal kesihatan di Wilayah Maluku. Objektifnya ialah mencirikan sifat fizikal dan kimia kanji serta tepung daripada tiga spesies paya bakau, iaitu lindur (Bruguiera gymnorrhiza), pedada atau berembang (S. caseolaris) dan api-api (Avicennia marina), bagi mendapatkan sumber kanji sebagai bahan makanan. Dapatan ini dilengkapi oleh kajian kandungan zat dan vitamin produk buah pedada (Manalu et al., 2013), perubahan metabolit sekunder semasa buah berembang masak di Jawa Tengah, Indonesia (Hastuti et al., 2026), perbandingan sepuluh buah boleh makan dari hutan paya bakau Sundarbans, Bangladesh (Hosen et al., 2020) dan ulasan penggunaan buah paya bakau sebagai sumber karbohidrat (Mamuaja et al., 2023). Tiada kajian dari Malaysia ditemui dalam carian ini.
Sorotan Kajian Lepas
Pentury (2016) menyatakan bahawa beberapa spesies paya bakau lazim digunakan sebagai sumber makanan manusia. Kandungan karbohidrat yang tinggi menjadikan buah-buah ini berpotensi diproses menjadi kanji atau tepung. Mamuaja et al. (2023) pula menyenaraikan spesies paya bakau yang buahnya boleh dimakan, termasuk lindur, nipah (Nypa fruticans), api-api (A. marina), bakau (Rhizophora sp.), tumu, tancang (Bruguiera), pedada (S. caseolaris) dan piai atau warakas (Acrostichum aureum).
Dari segi kaedah, kajian utama merujuk kaedah analisis rasmi Association of Official Analytical Chemists (AOAC) terbitan Horwitz et al. (1970) dan Williams (1984), serta asai ringkas amilosa beras kisar oleh Juliano (1971).
French (1984) mengulas organisasi butiran kanji dan menunjukkan bahawa perbezaan saiz dan bentuk butiran membolehkan kebanyakan kanji makanan dan komersial dikenal pasti. Bello-Pérez et al. (1999) yang mengasingkan dan mencirikan kanji pisang mendapati kanji tersebut tidak sesuai untuk produk sejuk beku berdasarkan kestabilan sejuk-cair.
Dapatan Utama
Kanji berembang paling putih tetapi paling rendah amilosa. Pentury (2016) melaporkan kandungan kanji 73.19% bagi lindur, 61.95% bagi berembang dan 70.71% bagi api-api. Kandungan amilosa masing-masing ialah 31.45%, 20.28% dan 27.69%. Darjah keputihan kanji ialah 57.72%, 66.39% dan 60.8% masing-masing.
Sukrosa tertinggi pada berembang. Kandungan sukrosa yang dilaporkan ialah 19.5% (lindur), 42.1% (berembang) dan 21.4% (api-api).
Protein, lemak dan serat. Kandungan protein ialah 3.31% (lindur), 1.69% (berembang) dan 2.20% (api-api). Lemak masing-masing 0.89%, 0.58% dan 0.94%, dan serat kasar 1.40%, 0.51% dan 0.99%.
Buah segar pedada dan produknya. Manalu et al. (2013) mendapati komposisi proksimat buah pedada berasaskan berat kering ialah 9.2% protein, 4.8% lemak dan 77.6% karbohidrat. Bagi setiap 100 g buah segar, vitamin C ialah 56.74 mg, tetapi menurun kepada 12.20 mg dalam jem dan 17.08 mg dalam sirap. Vitamin A ialah 11.21 RE (segar), 1.27 RE (jem) dan 0.64 RE (sirap). Kandungan makronutrien jem dan sirap lebih rendah berbanding buah segar, kecuali karbohidrat.
Kematangan mengubah kandungan buah berembang. Hastuti et al. (2026) di Pantai Mangunharjo, Semarang, mendapati kandungan fenol menurun daripada 10.09 kepada 8.87% w/w apabila buah masak, tanin daripada 1.97 kepada 1.38% w/w dan alkaloid daripada 0.05 kepada 0.04% w/w. Sebaliknya, vitamin C meningkat daripada 60.62 kepada 74.33 mg/kg. Nilai IC?? DPPH lebih rendah pada buah muda (1.22 ppm) berbanding buah masak (2.67 ppm), menunjukkan aktiviti antioksidan lebih kuat pada buah muda, walaupun perbezaannya tidak signifikan secara statistik.
Perbandingan di Sundarbans. Hosen et al. (2020) menganalisis sepuluh buah paya bakau dan mendapati S. caseolaris mempunyai pH terendah (4.2), manakala buah lain dalam julat 6.1 hingga 7.1. Kandungan karbohidrat tertinggi dicatat pada Avicennia officinalis.
Bentuk penggunaan tradisional. Mamuaja et al. (2023) melaporkan lindur dimakan dengan mencampurkannya bersama nasi, buah api-api (Avicennia alba) boleh diproses menjadi kerepek, dan buah Sonneratia alba diproses menjadi sirap dan gula-gula.
| Parameter | Lindur | Berembang | Api-api | Sumber |
|---|---|---|---|---|
| Kanji (%) | 73.19 | 61.95 | 70.71 | Pentury (2016) |
| Amilosa (%) | 31.45 | 20.28 | 27.69 | Pentury (2016) |
| Protein (%) | 3.31 | 1.69 | 2.20 | Pentury (2016) |
| Vitamin C buah segar (mg/100 g) | – | 56.74 | – | Manalu et al. (2013) |
| Vitamin C muda ? masak (mg/kg) | – | 60.62 ? 74.33 | – | Hastuti et al. (2026) |
| pH buah | – | 4.2 | – | Hosen et al. (2020) |
Perbincangan
Data menunjukkan bahawa buah berembang dan api-api pada asasnya ialah sumber karbohidrat. Kanji api-api (70.71%) hampir setara dengan lindur, manakala berembang mempunyai kanji lebih rendah tetapi lebih putih dan kandungan sukrosa lebih tinggi. Bagi berembang, nilai vitamin C buah segar menjadikannya lebih bernilai jika dimakan segar atau diproses secara minimum, kerana pemprosesan menjadi jem dan sirap menurunkan vitamin C dengan ketara (Manalu et al., 2013). Unit vitamin C dalam Manalu et al. (2013) dan Hastuti et al. (2026) berbeza, jadi nilainya tidak boleh dibandingkan secara terus.
Bagi api-api, bukti dalam kajian yang disemak hanya meliputi komposisi kanji (Pentury, 2016) dan sebutan bahawa buahnya boleh diproses menjadi kerepek (Mamuaja et al., 2023). Tiada sumber yang disemak menghuraikan kaedah menyediakan buah api-api untuk menghilangkan rasa pahit, dan tiada data keselamatan atau ketoksikan dilaporkan. Oleh itu, artikel ini tidak memberi panduan penyediaan. Buah api-api secara tradisi diproses terlebih dahulu sebelum dimakan dan tidak dimakan mentah (pengetahuan am), tetapi orang ramai dinasihatkan tidak mencubanya tanpa bimbingan pihak yang benar-benar berpengalaman. Tumbuhan paya bakau juga mudah tersalah kenal; sesetengahnya, seperti buta-buta (Excoecaria agallocha), mempunyai getah yang merengsakan (pengetahuan am). Jangan makan buah yang tidak dikenali, dan dapatkan rawatan perubatan segera jika timbul gejala selepas memakan buah liar.
Batasan utama ialah tiada kajian dari Malaysia: kajian utama dan Hastuti et al. (2026) dari Indonesia, Hosen et al. (2020) dari Bangladesh, manakala abstrak kajian lain tidak menyatakan negara. Kandungan buah boleh berbeza mengikut lokasi, kematangan dan spesies; misalnya, Hosen et al. (2020) mengkaji A. officinalis, bukan A. marina. Walau bagaimanapun, di Malaysia, berembang boleh diketengahkan sebagai produk desa berskala kecil seperti jus, jem atau jeruk, selagi pemuliharaan pokok berembang yang menjadi habitat kelip-kelip diutamakan (pengetahuan am).
Implikasi kepada Pengusaha Produk Desa dan Agensi
1. Berembang berpotensi dijadikan minuman atau jem, tetapi kaedah yang mengekalkan vitamin C perlu diuji.
2. Kanji api-api, lindur dan berembang boleh diterokai sebagai bahan tepung alternatif, tertakluk kepada ujian keselamatan makanan dan penerimaan pengguna di Malaysia.
3. Jangan mengeluarkan panduan penyediaan buah api-api kepada orang ramai sebelum kajian keselamatan tempatan dijalankan.
4. Pengutipan buah perlu terkawal dan tidak merosakkan pokok, khususnya berembang di kawasan kelip-kelip dan hutan simpan paya bakau (pengetahuan am).
Kesimpulan
Pentury (2016) menunjukkan buah berembang dan api-api kaya karbohidrat, dengan kanji 61.95% dan 70.71%, manakala Manalu et al. (2013) melaporkan buah pedada segar mengandungi 56.74 mg vitamin C bagi setiap 100 g dan nilainya menurun apabila diproses menjadi jem dan sirap. Namun, bukti mengenai keselamatan dan kaedah penyediaan buah api-api tidak ditemui dalam sumber yang disemak, jadi buah ini wajar didekati dengan berhati-hati.
Rujukan
1. Pentury, M. H. (2016). Analysis of physical and chemical of starch lindur (Bruguiera gymnorrhiza), pedada (Sonneratia casiolaris) and api-api (Avicennia marina). https://doi.org/10.5296/JEE.V7I2.10610
2. Mamuaja, C. F., Lumuindong, F., & Yapanto, L. M. (2023). Utilization of various types of mangrove fruit as a high carbohydrate food source. Journal of Survey in Fisheries Sciences. https://doi.org/10.17762/sfs.v10i1.567
3. Hosen, M. Z., Biswas, A., Islam, M. R., et al. (2020). Comparison of physicochemical and antioxidant properties of edible fruits in the Sundarbans’ mangrove forest, Bangladesh. Bangladesh Journal of Botany. https://doi.org/10.3329/BJB.V49I3.50009
4. Manalu, R. D. E., Salamah, E., Retiaty, F., et al. (2013). Kandungan zat gizi makro dan vitamin produk buah pedada (Sonneratia caseolaris). The Journal of Nutrition and Food Research. https://doi.org/10.22435/PGM.V36I2.3999.135-140
5. Hastuti, E. D., Hakim, M. L., & Nofiana, L. (2026). Dynamics of secondary metabolite content, vitamin C and antioxidant activity of Sonneratia caseolaris (L.) Engl. mangrove fruit during the ripening process. Plant Science Today. https://doi.org/10.14719/pst.13241
6. Horwitz, W., Chichilo, P., Reynolds, H., et al. (1970). Official methods of analysis of the Association of Official Analytical Chemists.
7. Williams, S. (1984). Official methods of analysis of the Association of Official Analytical Chemists.
8. Juliano, B. O. (1971). A simplified assay for milled-rice amylose.
9. French, D. (1984). Organization of starch granules. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-746270-7.50013-6
10. Bello-Pérez, L. A., Agama-Acevedo, E., Sánchez-Hernández, L., Paredes-López, O., et al. (1999). Isolation and partial characterization of banana starches. Journal of Agricultural and Food Chemistry. https://doi.org/10.1021/JF980828T
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: berembang, api-api, Sonneratia caseolaris, Avicennia marina, paya bakau, kanji, vitamin C, makanan tradisional
