Pengenalan
Kebanyakan pokok buah tropika memerlukan haiwan untuk memindahkan debunga sebelum bunga menjadi buah. Di Malaysia, durian ialah contoh paling jelas: bunganya mekar pada waktu petang dan malam, dan kelawar dikenali sebagai pendebunga utamanya (pengetahuan am). Apabila kebun diurus secara intensif dan habitat sekeliling hilang, populasi pendebunga boleh merosot dan hasil buah terjejas.
Artikel ini berteraskan kajian “The role of pteropodid bats in pollination of durian (Durio zibethinus) in managed orchards in suburban habitat of Thailand” (kajian kelawar Thailand, 2020); nama pengarang tidak dipaparkan dalam rekod carian. Objektifnya ialah mengkaji ekologi pendebungaan durian di kebun yang diurus secara intensif dan tidak intensif di habitat pinggir bandar wilayah Nakhon Nayok dan Chanthaburi, Thailand. Kajian sokongan terdiri daripada dua kajian Malaysia, iaitu peranan keluang Pteropus hypomelanus di Pulau Tioman (kajian keluang Tioman, 2024) dan kepelbagaian kelawar buah di kebun durian Sarawak (kajian kelawar Sarawak, 2026), serta dua laporan tentang lebah sebagai pendebunga durian ‘Monthong’ di selatan Thailand (kajian lebah Monthong, 2025; tesis Monthong, 2018). Semua bukti tertumpu pada durian, dan tiada kajian tentang kumbang sebagai pendebunga ditemui dalam bahan carian ini.
Sorotan Kajian Lepas
Latar belakang kajian utama menyatakan bahawa pendebunga pakar semakin terancam di seluruh dunia, terutamanya di kebun durian yang diurus secara intensif, di mana kehilangan pendebunga boleh mengurangkan pengeluaran buah. Dalam komuniti tumbuhan tropika yang menarik pelbagai spesies pendebunga, pendebunga pakar mungkin mempunyai kelebihan berbanding pendebunga umum.
Sikes et al. (2007) menerbitkan garis panduan American Society of Mammalogists bagi penggunaan mamalia liar dalam penyelidikan, yang memberi kefahaman menyeluruh tentang biologi mamalia bukan jinak dalam persekitaran semula jadi.
Dari sudut analisis data, kajian utama merujuk perisian statistik R (R Core Team, 2014). Akaike (1973) menunjukkan bahawa prinsip kebolehjadian maksimum klasik boleh dilihat sebagai kaedah merealisasikan anggaran optimum berdasarkan kriteria teori maklumat, asas kepada pemilihan model statistik. Nakagawa dan Schielzeth (2013) pula berhujah tentang kepentingan melaporkan varians yang dijelaskan (R²) bagi model kesan bercampur, yang jarang dilaporkan walaupun lazim bagi model linear.
Dapatan Utama
Pendebungaan tangan paling tinggi, diikuti kelawar. Kajian kelawar Thailand (2020) mendapati pendebungaan tangan menghasilkan set buah tertinggi pada 60 hari selepas pendebungaan, diikuti pendebungaan terbuka (kebanyakannya oleh kelawar pteropodid) dan pendebungaan serangga. Bunga yang tidak didebungakan langsung tidak menghasilkan buah.
*Pendebunga utama: Eonycteris spelaea. Eonycteris spelaea ialah kelawar pendebunga utama di kedua-dua wilayah, membentuk 67% kelawar di habitat pinggir bandar Nakhon Nayok. Debunga sekurang-kurangnya lima spesies tumbuhan ditemui pada bulunya, termasuk Musa sp., Oroxylum indicum, Durio zibethinus, Bombax valetonii dan satu spesies tidak dikenal pasti. Pada Cynopterus sphinx, hanya debunga Oroxylum indicum dan Musa* sp. dicerap.
Kebun campuran mungkin lebih baik. Kebun tidak intensif, yang mengekalkan taman spesies campuran dalam keadaan lebih semula jadi, mungkin memberi set buah purata lebih tinggi, mengekalkan kadar tangkapan kelawar pendebunga yang lebih tinggi dan mengurangkan risiko kegagalan pendebungaan berbanding kebun intensif.
Keluang meningkatkan set buah matang. Kajian keluang Tioman (2024) memasang 19 stesen kamera inframerah dan perangkap video berpasangan pada pelbagai ketinggian di empat pokok durian berbunga di Pulau Tioman, Semenanjung Malaysia. Sekurang-kurangnya sembilan spesies haiwan pelawat dikesan, tetapi hanya kelawar mempunyai interaksi mutualistik dengan bunga durian. Keluang makan pada aras lebih tinggi berbanding kelawar nektar, dan keluang memberi kesan positif kepada set buah matang. Pokok durian separa liar, terutamanya yang tinggi, mungkin bergantung kepada keluang.
Saiz kebun penentu bilangan kelawar. Kajian kelawar Sarawak (2026) menjalankan tinjauan jaring kabut di 13 kebun dari Ogos 2021 hingga November 2022 dan merekod 839 individu daripada sepuluh spesies pteropodid. Cynopterus brachyotis paling biasa, dan 82% tangkapan yang positif debunga adalah spesies ini. Bunga durian mula kembang sekitar 16:30, anter merekah pada 19:00, serentak dengan permulaan aktiviti makan kelawar. Tangkapan memuncak semasa musim berbunga, terutamanya September hingga November. Saiz kebun (ha) ialah satu-satunya faktor penting yang mempengaruhi bilangan kelawar; umur kebun dan bilangan pokok berbunga tidak signifikan.
Lebah sebagai pendebunga tambahan. Kajian lebah Monthong (2025) menjalankan rawatan pendebungaan pada 19 pokok di selatan Thailand. Stigma reseptif menjelang 17h00 dan lebih 50% anter ‘Monthong’ telah merekah menjelang 17h30. Lebah gergasi (Apis dorsata) melawat bunga sepanjang malam. Pada 4 minggu selepas pendebungaan, set buah tertinggi ialah pendebungaan silang tangan (13.5%), diikuti pendebungaan terbuka (5.5%), pendebungaan serangga (3.3%) dan autogami automatik (2.0%), menunjukkan kultivar ini sangat tidak serasi sendiri. Tesis Monthong (2018) melaporkan bahawa pada dua minggu, purata set buah ialah 39.3% (silang tangan), 31.1% (terbuka), 19.6% (autogami automatik) dan 16.4% (serangga).
| Ukuran | Angka | Sumber |
|---|---|---|
| Eonycteris spelaea di Nakhon Nayok | 67% kelawar | Kajian kelawar Thailand (2020) |
| Stesen kamera di Tioman | 19 (4 pokok); ?9 spesies pelawat | Kajian keluang Tioman (2024) |
| Kelawar di 13 kebun Sarawak | 839 individu, 10 spesies | Kajian kelawar Sarawak (2026) |
| Tangkapan positif debunga oleh C. brachyotis | 82% | Kajian kelawar Sarawak (2026) |
| Set buah 4 minggu: silang tangan / terbuka / serangga / autogami | 13.5% / 5.5% / 3.3% / 2.0% | Kajian lebah Monthong (2025) |
| Set buah 2 minggu: silang tangan / terbuka | 39.3% / 31.1% | Tesis Monthong (2018) |
Perbincangan
Ketiga-tiga kajian kelawar, dari Thailand, Tioman dan Sarawak, sepakat bahawa kelawar ialah pendebunga utama durian. Kajian Tioman menambah bahawa keluang, bukan sahaja kelawar nektar kecil, menyumbang kepada set buah matang, terutamanya pada pokok tinggi. Spesies dominan berbeza mengikut lokasi (E. spelaea di Thailand, C. brachyotis di Sarawak), jadi pengurusan perlu mengambil kira komuniti kelawar tempatan.
Bagi lebah, bukti dari ‘Monthong’ menunjukkan peranan tambahan, khususnya Apis dorsata, di kawasan yang jarang dilawati kelawar nektar. Kedua-dua laporan Monthong kelihatan berasal daripada kajian yang sama (19 pokok, angka 4 minggu yang sama), jadi ia bukan dua bukti bebas. Bagi kumbang, bahan carian ini tidak mengandungi sebarang kajian, maka peranan kumbang dalam kebun buah tidak dapat dinilai di sini. Begitu juga, tiada kajian tentang amalan khusus seperti jalur bunga, penjadualan racun perosak atau penempatan sarang kelulut dalam kebun.
Batasannya, kebanyakan kajian tertumpu pada durian dan bilangan pokok yang kecil. Namun, mesejnya jelas bagi Malaysia: habitat campuran yang lebih semula jadi mungkin mengekalkan lebih banyak kelawar pendebunga, dan saiz kebun didapati mempengaruhi bilangan kelawar (arah kesannya tidak dinyatakan dalam abstrak). Pokok seperti pisang dan beka (Oroxylum indicum), yang debunganya ditemui pada bulu kelawar, boleh menjadi sumber makanan kelawar di luar musim durian (pengetahuan am).
Implikasi kepada Pekebun dan Agensi
1. Kekalkan atau tanam pokok sumber makanan kelawar, seperti pisang dan beka, di sekeliling kebun durian.
2. Elakkan memburu atau mengusir keluang dan kelawar, kerana ia meningkatkan set buah durian.
3. Pertimbangkan kebun campuran yang lebih semula jadi berbanding monokultur intensif.
4. Lindungi habitat lebah liar seperti Apis dorsata sebagai pendebunga tambahan.
5. Agensi boleh menyokong kajian tempatan tentang kumbang, kelulut dan amalan kebun mesra pendebunga.
Kesimpulan
Kelawar, termasuk Eonycteris spelaea, Cynopterus brachyotis dan keluang Pteropus hypomelanus, ialah pendebunga utama durian, dan bunga yang tidak didebungakan tidak berbuah. Lebah, terutamanya Apis dorsata, menjadi pendebunga tambahan. Kebun campuran yang lebih semula jadi mungkin mengekalkan lebih banyak kelawar, dan saiz kebun mempengaruhi bilangan kelawar. Bukti tentang kumbang tiada dalam bahan carian ini dan perlu dikaji.
Rujukan
1. [Pengarang tidak dipaparkan dalam rekod SciSpace]. (2020). The role of pteropodid bats in pollination of durian (Durio zibethinus) in managed orchards in suburban habitat of Thailand. Urban Ecosystems. https://doi.org/10.1007/S11252-019-00919-W
2. [Pengarang tidak dipaparkan dalam rekod SciSpace]. (2024). Pollination by the locally endangered island flying fox (Pteropus hypomelanus) enhances fruit production of the economically important durian (Durio zibethinus) [Repositori]. https://doi.org/10.60692/vk7mn-dxb45
3. [Pengarang tidak dipaparkan dalam rekod SciSpace]. (2026). Diversity and ecological insights of fruit bats in durian orchards of Sarawak, Malaysian Borneo. Pertanika Journal of Tropical Agricultural Science. https://doi.org/10.47836/pjtas.49.2.21
4. [Pengarang tidak dipaparkan dalam rekod SciSpace]. (2025). Bees are supplementary pollinators of self-compatible chiropterophilous durian [Repositori]. https://doi.org/10.5281/zenodo.14817107
5. [Pengarang tidak dipaparkan dalam rekod SciSpace]. (2018). The role of insects in the pollination of durian (Durio zibethinus Murray) cultivar ‘Monthong’ [Disertasi].
6. Sikes, R. S., Gannon, W. L., Carroll, D. S., Danielson, B. J., Gannon, M. R., Hale, D. W., McCain, C. M., Olson, L. E., Ressing, S., Timm, R. M., Whaley, J. E., et al. (2007). Guidelines of the American Society of Mammalogists for the use of wild mammals in research. Journal of Mammalogy. https://doi.org/10.1644/06-MAMM-F-185R1.1
7. R Core Team. (2014). R: A language and environment for statistical computing. MSOR Connections.
8. Akaike, H. (1973). Information theory and an extension of the maximum likelihood principle. https://doi.org/10.1007/978-1-4612-1694-0_15
9. Nakagawa, S., & Schielzeth, H. (2013). A general and simple method for obtaining R2 from generalized linear mixed-effects models. Methods in Ecology and Evolution. https://doi.org/10.1111/J.2041-210X.2012.00261.X
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: pendebungaan durian, kelawar pteropodid, keluang, Eonycteris spelaea, Apis dorsata, kebun mesra pendebunga, set buah, Malaysia
