Pengenalan
Di kebun buah di Malaysia, pekebun sering melihat semut berkerumun pada pucuk, tangkai buah atau batang yang diserang kutu putih (mealybug), kutu daun (aphid) dan kutu perisai (scale) (pengetahuan am). Pemandangan ini bukan kebetulan. Serangga hemiptera ini menghisap cecair tumbuhan dan merembeskan embun madu yang manis, manakala semut memakan embun madu tersebut dan sebagai balasan melindungi kutu daripada musuh semula jadi. Hubungan mutualisme ini boleh menyebabkan populasi kutu meletup, buah tercemar kulat jelaga dan kualiti buah menurun.
Artikel ini berpaksikan kajian “Exclusion of Mediterranean ant species enhances biological control of the invasive mealybug Delottococcus aberiae in citrus” (Plata et al., 2023). Objektifnya ialah menilai kesan semut penjaga terhadap kawalan biologi kutu putih invasif Delottococcus aberiae, dengan membandingkan kepadatan kutu, kepadatan musuh semula jadi dan kerosakan buah pada pokok dengan semut dan tanpa semut. Kajian dijalankan dalam dua kebun sitrus di Sepanyol selama dua tahun berturut-turut. Dapatan dilengkapi oleh kajian penyingkiran semut selama lapan tahun dalam sitrus di Mediterranean (Piñol et al., 2012), kajian kutu perisai sitrus di Australia (Dao et al., 2014), kajian jambu batu di Afrika Selatan (Samways, 1983) dan ulasan kaedah pengurusan (Schifani et al., 2023).
Sorotan Kajian Lepas
Konsep mutualisme semut dan serangga penghasil embun madu telah lama dikaji. Way (1963) mendefinisikan mutualisme sebagai perkaitan antara semut dan serangga lain yang saling menguntungkan, tanpa semestinya bermaksud pergantungan wajib atau saling bergantung.
Offenberg (2001) menunjukkan bahawa hubungan ini sebenarnya berada di antara mutualisme dan eksploitasi. Semut Lasius bukan sahaja menjaga kutu daun, malah turut memangsakannya, dan kadar pemangsaan purata meningkat lapan kali ganda apabila semut diberi gula sebagai alternatif, sedangkan mangsa alternatif tidak memberi kesan signifikan. Dapatan ini selari dengan idea menyediakan sumber gula alternatif untuk memutuskan mutualisme.
Hoffmann et al. (2000) mendapati semut sensitif terhadap pelepasan SO? daripada aktiviti perlombongan di kawasan tropika separa gersang Australia dan sesuai sebagai kumpulan penunjuk, walaupun kerangka kumpulan fungsian alternatif diperlukan untuk komuniti semut zon gersang.
Dari sudut analisis data, kajian utama menggunakan persekitaran statistik R (R Core Team, 2014) dan panduan komprehensif The R Book (Crawley, 2022), yang meliputi penggunaan bahasa R, grafik dan aplikasinya dalam pelbagai bidang.
Dapatan Utama
*Semut Lasius grandis mendominasi. Plata et al. (2023) mendapati Lasius grandis ialah spesies semut paling banyak di kedua-dua kebun dan mewakili lebih 95% semut yang menjaga D. aberiae pada pokok kawalan. Labah-labah dan serangga sayap renda (lacewing*) ialah pemangsa paling banyak dalam koloni kutu putih, dan penyingkiran semut meningkatkan jumlah mereka. Aktiviti semut sepanjang tahun mempunyai korelasi negatif dengan kelimpahan relatif pemangsa (bilangan pemangsa bagi setiap kutu putih). Tiada parasitoid ditemui.
Penyingkiran semut mengurangkan kerosakan. Penyingkiran semut menggunakan penghadang melekit pada batang mengurangkan kepadatan D. aberiae dan nisbah buah rosak semasa tuaian, merentasi tahun dan kebun. Pengkaji menyimpulkan bahawa mutualisme ini boleh diputuskan dengan penghadang fizikal pada batang, tetapi kaedah lebih ekonomik perlu dikaji. Peratusan pengurangan tidak dilaporkan dalam abstrak.
Kutu perisai mati lemas tanpa semut. Dao et al. (2014) mengkaji semut Iridomyrmex rufoniger, spesies paling lazim bersama kutu perisai hitam Saissetia oleae dalam kebun sitrus pantai New South Wales. Selepas semut disingkirkan menggunakan jalur polibutena pada batang, populasi kutu perisai hitam runtuh kerana kebanyakan individu lemas oleh embun madu mereka sendiri. Parasitisme kutu perisai merah oleh Encarsia perniciosi dan Encarsia citrina serta pemangsaan oleh tiga kumbang kura-kura (Halmus chalybeus, Rhyzobius hirtellus dan Rhyzobius lophanthae) meningkat secara signifikan sepanjang tahun berikutnya.
Jambu batu: semut menangguhkan penyakit kutu. Samways (1983) melaporkan mutualisme antara semut Anoplolepis custodiens dan kutu putih Planococcus citri pada jambu batu di Nelspruit, Afrika Selatan. Apabila semut disingkirkan daripada separuh pokok, kutu putih dimangsa teruk oleh kumbang kura-kura dan kemudian hampir dihapuskan oleh kulat entomogenus Cladosporium sp. Pada pokok yang masih dijaga semut, wabak kulat tertangguh 14 hari.
Penyingkiran semut tidak selalu berbaloi. Piñol et al. (2012) menjalankan eksperimen lapan tahun dalam kebun sitrus organik. Pada tempoh pertama, kepadatan kutu daun lebih tinggi pada pokok tanpa semut, tetapi hasil buah lebih tinggi. Pada tempoh kedua, kesan positif terhadap hasil tidak lagi dilihat. Mereka menyimpulkan bahawa penyingkiran semut dari silara bukan alternatif pengurusan yang wajar bagi sitrus di Mediterranean.
Pilihan pengurusan. Schifani et al. (2023) menyenaraikan taktik utama: penghadang melekit atau berinsektisid, umpan ketoksikan rendah, sumber gula alternatif dan agen kawalan biologi yang serasi dengan semut. Penghadang cepat menyekat semut bersarang di tanah tetapi tidak selektif dan mahal diselenggara. Umpan wajar hanya apabila penghapusan koloni sepenuhnya diingini, manakala sumber gula alternatif boleh memutuskan mutualisme sambil mengekalkan peranan semut sebagai pemangsa perosak lain.
| Penunjuk | Nilai / dapatan | Sumber |
|---|---|---|
| L. grandis dalam semut penjaga | Lebih 95% | Plata et al. (2023) |
| Kesan penyingkiran semut | Kepadatan kutu dan buah rosak berkurang | Plata et al. (2023) |
| Tempoh eksperimen sitrus organik | 8 tahun | Piñol et al. (2012) |
| Kutu perisai hitam selepas semut disingkir | Populasi runtuh | Dao et al. (2014) |
| Kelewatan wabak kulat pada kutu dijaga semut | 14 hari | Samways (1983) |
| Peningkatan pemangsaan kutu daun oleh Lasius apabila diberi gula | Lapan kali ganda | Offenberg (2001) |
Perbincangan
Bukti daripada sitrus dan jambu batu secara konsisten menunjukkan bahawa semut melindungi kutu putih dan kutu perisai daripada pemangsa, parasitoid dan juga penyakit kulat. Apabila semut disingkirkan, musuh semula jadi menjadi lebih aktif dan populasi kutu menurun, seperti yang dilihat oleh Plata et al. (2023), Dao et al. (2014) dan Samways (1983). Inilah maksud “simbiosis yang merosakkan” dalam tajuk: kerosakan bukan oleh semut secara langsung, tetapi kerana semut menghalang kawalan biologi.
Namun, gambaran tidak sepenuhnya mudah. Piñol et al. (2012) menunjukkan bahawa dalam jangka panjang, penyingkiran semut tidak semestinya meningkatkan hasil, dan Schifani et al. (2023) mengingatkan bahawa semut juga pemangsa perosak lain serta boleh memperbaiki tanah. Oleh itu, sasaran yang lebih bijak ialah memutuskan hubungan semut dengan kutu, bukan membasmi semut sepenuhnya. Di Malaysia, semut kerengga (Oecophylla smaragdina) misalnya digunakan sebagai agen kawalan biologi (pengetahuan am).
Batasan: semua kajian datang dari Sepanyol, Mediterranean, Australia dan Afrika Selatan, terutamanya bagi sitrus. Tiada kajian dari Malaysia atau buah tropika seperti mangga, durian dan rambutan ditemui dalam carian ini, dan kajian jambu batu agak lama (1983).
Implikasi kepada Pekebun dan Pegawai Pertanian
1. Apabila kutu putih atau kutu perisai ditemui, periksa juga aktiviti semut pada batang dan dahan.
2. Pertimbangkan penghadang melekit pada batang untuk menyekat semut bersarang di tanah, sambil mengambil kira kos penyelenggaraan.
3. Elakkan penggunaan racun spektrum luas yang membunuh pemangsa dan parasitoid semula jadi kutu.
4. Jangan basmi semut secara menyeluruh; fokus kepada memutuskan hubungan semut dengan kutu.
5. Agensi perlu menguji kaedah ini, termasuk sumber gula alternatif, bagi buah tropika di Malaysia.
Kesimpulan
Semut yang menjaga kutu putih, kutu daun dan kutu perisai melindungi perosak ini daripada musuh semula jadi, menyebabkan populasi kutu dan kerosakan buah meningkat. Penyingkiran semut dengan penghadang pada batang didapati mengurangkan kutu dan buah rosak dalam sitrus Sepanyol, tetapi kesannya terhadap hasil jangka panjang tidak selalu konsisten. Pendekatan yang memutuskan mutualisme tanpa membasmi semut sepenuhnya kelihatan paling seimbang.
Rujukan
1. Plata, A., Gómez-Martínez, M. A., Beitia, F. J., et al. (2023). Exclusion of Mediterranean ant species enhances biological control of the invasive mealybug Delottococcus aberiae in citrus. Pest Management Science. https://doi.org/10.1002/ps.7380
2. Piñol, J., Espadaler, X., & Cañellas, N. (2012). Eight years of ant-exclusion from citrus canopies: effects on the arthropod assemblage and on fruit yield. Agricultural and Forest Entomology. https://doi.org/10.1111/J.1461-9563.2011.00542.X
3. Schifani, E., Giannetti, D., & Grasso, D. A. (2023). Toward sustainable management of ant-hemipteran mutualism in agricultural settings: A comparison of different approaches. Crop Protection. https://doi.org/10.1016/j.cropro.2023.106468
4. Dao, H. T., Meats, A., Beattie, G. A., et al. (2014). Ant-coccid mutualism in citrus canopies and its effect on natural enemies of red scale, Aonidiella aurantii (Maskell) (Hemiptera: Diaspididae). Bulletin of Entomological Research. https://doi.org/10.1017/S0007485313000187
5. Samways, M. J. (1983). Interrelationship between an entomogenous fungus and two ant-homopteran (Hymenoptera: Formicidae-Hemiptera: Pseudococcidae & Aphididae) mutualisms on guava trees. Bulletin of Entomological Research. https://doi.org/10.1017/S0007485300008919
6. Way, M. J. (1963). Mutualism Between Ants and Honeydew-Producing Homoptera. Annual Review of Entomology. https://doi.org/10.1146/ANNUREV.EN.08.010163.001515
7. Offenberg, J. (2001). Balancing between mutualism and exploitation: the symbiotic interaction between Lasius ants and aphids. Behavioral Ecology and Sociobiology. https://doi.org/10.1007/S002650000303
8. Hoffmann, B. D., Griffiths, A. D., & Andersen, A. N. (2000). Responses of ant communities to dry sulfur deposition from mining emissions in semi?arid tropical Australia, with implications for the use of functional groups. Austral Ecology. https://doi.org/10.1111/J.1442-9993.2000.TB00071.X
9. R Core Team. (2014). R: A language and environment for statistical computing. MSOR connections.
10. Crawley, M. J. (2022). The R book. https://doi.org/10.1002/9780470515075
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: semut, kutu putih, kutu perisai, kutu daun, mutualisme, embun madu, kawalan biologi, sitrus
